|

مدار 42

امروز اخوان امید آمد

پویا رفویی

«امروز اخوان امید پیش من آمد. مجله‌های خود را آورد (در راه هنر) اسم دارد از من حمایت کرده است.» اینها جملات آغازین یادداشت روزانه سوم تیرماه 1334 نیماست. موضوع بحث نیما و اخوان، موشحات‌اندلسی و احتمال تاثیرپذیری منوچهری از اوست. نیما به اخوان منابعی معرفی می‌کند. اخوان اسم کتاب‌ها را یکایک یادداشت می‌کند. نیما معتقد است که منوچهری در شیوه آزاد شعری خود چشمی هم به موشحات‌اندیشی داشته است. سوم تیرماه 1334 برای نیما روز پرمشغله‌ای بوده، نتوانسته برای اخوان ناهاری فراهم کند. گذشته از اینکه گرفتار مراقبت از بچه‌ها بوده، مهندس شهرداری هم در فقره رسیدگی به مرافعه‌ای بر سر حدود دیوارهای «مختصر خانه» نوساز نیما قصد مسدود کردن در خانه را داشته است. یک سر هزار سودا نیما در سوم تیرماه 1334 با بلبشوی عجیبی دست و پنجه نرم می‌کرده. از یک طرف بحث بر سر موشحات‌اندلسی را با اخوان پیش می‌برده و منابع و ماخذ را در ذهنش مرور می‌کرده و از طرف دیگر دم‌به‌دقیقه حواسش به بچه‌ها بوده، من باب خالی نبودن عریضه مهندس شهرداری هم که مزید بر علت. شرح دیدار سوم تیرماه اخوان از نیما، هر قدر که از منظر تاریخ رسمی ادبیات معاصر ایران ناچیز یا حتی بی‌ارزش باشد، برای نیما اهمیت و حساسیت خاص خودش را داشته است.
اخوان برای طرح سوال‌هایش پیش نیما می‌رود و نیما جان‌به‌لب گرفتار بحران‌های نیمه‌شهری نیمه‌روستایی است. در تاریخ‌های شعر نو، تحلیل‌ها و گزارش و نقدها و نطق‌ها غالبا به تلویح یا به تصریح، اخوان شاعری به مراتب تواناتر، مسلط‌تر و «شاعرتر» از نیما معرفی می‌شود. کتاب «عطا و لقای نیما یوشیج» اخوان هم در زمره یکی از بهترین دفاعیات از شکل و اسلوب شعر نیمایی است. 1334- دو سال بعد از کودتا- دوران افول تدریجی شعرنویسی نیماست. مجموعه شعرهای نیما گواه آن است که نیما در این دوران کمتر از همیشه شعر سروده است. اما اخوان تدریجا درست در همین دوران به اوج شعری خود دست پیدا می‌کند. به نحوی که شاید بعدها او را به شاعر کودتا موسوم می‌کنند. تحول شعر فارسی برای نیما به منزله بروز «بحران» است. حال آنکه برای اخوان عبارت از سلسله «مساله»‌هایی که با طمأنینه و درایت می‌توان برای آنها پاسخی دست و پا کرد. دیدار سوم تیرماه 1334 از این بابت واجد ارزشی تاریخی است که اخوان با «سوال»‌هایش به نزد نیما می‌رود و نیما با «گرفتاری»‌هایش از اخوان پذیرایی می‌کند. اخوان «اسم دارد» و نگاهش به ادبیات کاملا آرشیوی است. در دفاع از شعر نیما اولویتش نحو نیمایی است. مثلا توضیح آنکه چرا نیما «گاه که» را به جای «آن‌گاه که» به‌کار می‌برد. یا چرا صفت‌ها را به صورت مضاف می‌آورد. آن وقت اخوان این شیوه‌های نحوی نیما را با ارجاع دواوین و آثار قدما تشریح می‌کند و خلاقیت نیما را با تسلط شگفت خود به متون کلاسیک ادبیات فارسی در می‌آمیزد. شاید برای اخوان رخداد شعر نیما، مترادف با کاری است که منوچهری با موشحات‌اندلسی کرده است.
اخوان شعر نیما را به صورت مساله طرح می‌کرد. پاسخ این مساله‌ها عمدتا با سیاستی آرشیوی با رجوع به بایگانی آثار پیشینیان حل و فصل می‌شد. اگر در شعر نیما «خواب می‌شکند» یا «مهتاب می‌تراود» یا «مرده در گورش تنگ» می‌ماند، نمونه‌هایی نظیر اینها در کار ماقبل نیمایی‌ها هست و بنابراین خودبه‌خود ایرادات بلاموضوع می‌شد. ولی نیما در شعر با مفهوم مدرن «بحران» کلنجار می‌رفت. در نظرش اتفاقاتی پیش آمده که تداوم گذشته جبرا امتداد دادنی نبود. نیما در تجربه می‌خواست راه ناتمام میرزاده عشقی را پی بگیرد و نه مجله‌هایی را که اخوان با خود همراه آورده بود. شعر نیما عبارت از تاسیس لحظه‌ای غیرتاریخی در بطن تاریخ بود. اخوان مسیری معکوس را طی می‌کرد. می‌خواست شأن غیرتاریخی شعر نیما را تاریخی کند. و البته از عهده این کار به‌خوبی برآمد. از منظر «تاریخی‌گرایان جدید»، نیما شاعر قانون اساسی است. برآمده از انقلاب است. تاسیس می‌کند. در گسست، تداوم می‌بخشد. از لحظه غیرتاریخی تاریخ صیانت می‌کند. می‌خواهد مدافع «کایروس»‌اش باشد. هرچه باشد در بدو کار میرزاده شعرهایش را منتشر می‌کرده است. اخوان، به درستی شاعر کودتا خوانده می‌شود. ماحصل لحظه‌ای است که قانون، تاسیس که نه، به تعلیق در می‌آید. شیوه‌اش وحدت رویه‌ای است. در تداوم، گسست‌ها را برطرف می‌کند. آنچه را که در نظرش غیرتاریخی است تاریخی می‌بیند.
جالب اینجاست که اخوان در «عطا و لقا» درباره طرز کاربست ویژه نیما از «ی» نسبت نیز با احاطه کامل شرح و توضیح ارایه می‌دهد و این در حالی است که «نیما» تدریجا از «نیمایی» فاصله می‌گیرد. به نحوی که تاریخ‌نویسان و ادیبان معاصر اخوان را «نیمایی»‌تر از نیما قلمداد می‌کنند. از این بابت اخوان شاعری «بعد نیما» و «قبل نیمایی» است. در سوم تیرماه 1334 اخوان برای طرح چند سوال به خانه نیما رفت و نیما گرفتار «مختصر خانه»‌ای بود که می‌خواستند در آن را «مسدود کنند.»
«امروز اخوان امید پیش من آمد. مجله‌های خود را آورد (در راه هنر) اسم دارد از من حمایت کرده است.» اینها جملات آغازین یادداشت روزانه سوم تیرماه 1334 نیماست. موضوع بحث نیما و اخوان، موشحات‌اندلسی و احتمال تاثیرپذیری منوچهری از اوست. نیما به اخوان منابعی معرفی می‌کند. اخوان اسم کتاب‌ها را یکایک یادداشت می‌کند. نیما معتقد است که منوچهری در شیوه آزاد شعری خود چشمی هم به موشحات‌اندیشی داشته است. سوم تیرماه 1334 برای نیما روز پرمشغله‌ای بوده، نتوانسته برای اخوان ناهاری فراهم کند. گذشته از اینکه گرفتار مراقبت از بچه‌ها بوده، مهندس شهرداری هم در فقره رسیدگی به مرافعه‌ای بر سر حدود دیوارهای «مختصر خانه» نوساز نیما قصد مسدود کردن در خانه را داشته است. یک سر هزار سودا نیما در سوم تیرماه 1334 با بلبشوی عجیبی دست و پنجه نرم می‌کرده. از یک طرف بحث بر سر موشحات‌اندلسی را با اخوان پیش می‌برده و منابع و ماخذ را در ذهنش مرور می‌کرده و از طرف دیگر دم‌به‌دقیقه حواسش به بچه‌ها بوده، من باب خالی نبودن عریضه مهندس شهرداری هم که مزید بر علت. شرح دیدار سوم تیرماه اخوان از نیما، هر قدر که از منظر تاریخ رسمی ادبیات معاصر ایران ناچیز یا حتی بی‌ارزش باشد، برای نیما اهمیت و حساسیت خاص خودش را داشته است.
اخوان برای طرح سوال‌هایش پیش نیما می‌رود و نیما جان‌به‌لب گرفتار بحران‌های نیمه‌شهری نیمه‌روستایی است. در تاریخ‌های شعر نو، تحلیل‌ها و گزارش و نقدها و نطق‌ها غالبا به تلویح یا به تصریح، اخوان شاعری به مراتب تواناتر، مسلط‌تر و «شاعرتر» از نیما معرفی می‌شود. کتاب «عطا و لقای نیما یوشیج» اخوان هم در زمره یکی از بهترین دفاعیات از شکل و اسلوب شعر نیمایی است. 1334- دو سال بعد از کودتا- دوران افول تدریجی شعرنویسی نیماست. مجموعه شعرهای نیما گواه آن است که نیما در این دوران کمتر از همیشه شعر سروده است. اما اخوان تدریجا درست در همین دوران به اوج شعری خود دست پیدا می‌کند. به نحوی که شاید بعدها او را به شاعر کودتا موسوم می‌کنند. تحول شعر فارسی برای نیما به منزله بروز «بحران» است. حال آنکه برای اخوان عبارت از سلسله «مساله»‌هایی که با طمأنینه و درایت می‌توان برای آنها پاسخی دست و پا کرد. دیدار سوم تیرماه 1334 از این بابت واجد ارزشی تاریخی است که اخوان با «سوال»‌هایش به نزد نیما می‌رود و نیما با «گرفتاری»‌هایش از اخوان پذیرایی می‌کند. اخوان «اسم دارد» و نگاهش به ادبیات کاملا آرشیوی است. در دفاع از شعر نیما اولویتش نحو نیمایی است. مثلا توضیح آنکه چرا نیما «گاه که» را به جای «آن‌گاه که» به‌کار می‌برد. یا چرا صفت‌ها را به صورت مضاف می‌آورد. آن وقت اخوان این شیوه‌های نحوی نیما را با ارجاع دواوین و آثار قدما تشریح می‌کند و خلاقیت نیما را با تسلط شگفت خود به متون کلاسیک ادبیات فارسی در می‌آمیزد. شاید برای اخوان رخداد شعر نیما، مترادف با کاری است که منوچهری با موشحات‌اندلسی کرده است.
اخوان شعر نیما را به صورت مساله طرح می‌کرد. پاسخ این مساله‌ها عمدتا با سیاستی آرشیوی با رجوع به بایگانی آثار پیشینیان حل و فصل می‌شد. اگر در شعر نیما «خواب می‌شکند» یا «مهتاب می‌تراود» یا «مرده در گورش تنگ» می‌ماند، نمونه‌هایی نظیر اینها در کار ماقبل نیمایی‌ها هست و بنابراین خودبه‌خود ایرادات بلاموضوع می‌شد. ولی نیما در شعر با مفهوم مدرن «بحران» کلنجار می‌رفت. در نظرش اتفاقاتی پیش آمده که تداوم گذشته جبرا امتداد دادنی نبود. نیما در تجربه می‌خواست راه ناتمام میرزاده عشقی را پی بگیرد و نه مجله‌هایی را که اخوان با خود همراه آورده بود. شعر نیما عبارت از تاسیس لحظه‌ای غیرتاریخی در بطن تاریخ بود. اخوان مسیری معکوس را طی می‌کرد. می‌خواست شأن غیرتاریخی شعر نیما را تاریخی کند. و البته از عهده این کار به‌خوبی برآمد. از منظر «تاریخی‌گرایان جدید»، نیما شاعر قانون اساسی است. برآمده از انقلاب است. تاسیس می‌کند. در گسست، تداوم می‌بخشد. از لحظه غیرتاریخی تاریخ صیانت می‌کند. می‌خواهد مدافع «کایروس»‌اش باشد. هرچه باشد در بدو کار میرزاده شعرهایش را منتشر می‌کرده است. اخوان، به درستی شاعر کودتا خوانده می‌شود. ماحصل لحظه‌ای است که قانون، تاسیس که نه، به تعلیق در می‌آید. شیوه‌اش وحدت رویه‌ای است. در تداوم، گسست‌ها را برطرف می‌کند. آنچه را که در نظرش غیرتاریخی است تاریخی می‌بیند.
جالب اینجاست که اخوان در «عطا و لقا» درباره طرز کاربست ویژه نیما از «ی» نسبت نیز با احاطه کامل شرح و توضیح ارایه می‌دهد و این در حالی است که «نیما» تدریجا از «نیمایی» فاصله می‌گیرد. به نحوی که تاریخ‌نویسان و ادیبان معاصر اخوان را «نیمایی»‌تر از نیما قلمداد می‌کنند. از این بابت اخوان شاعری «بعد نیما» و «قبل نیمایی» است. در سوم تیرماه 1334 اخوان برای طرح چند سوال به خانه نیما رفت و نیما گرفتار «مختصر خانه»‌ای بود که می‌خواستند در آن را «مسدود کنند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.