|

ترس از ما شدن

زهره نظام‌محله . کارشناس‌ارشد علوم‌اجتماعی

عشق یک فضیلت است و نوعی عاطفه، عاطفه‌ای معمولی و بسیار شایع در حدی که شوپنهاور درباره‌اش نقل می‌کند؛ که چرا امری چنین حقیر نقشی عظیم ایفا می‌کند؟ عواطف همیشه درمعرض اتهامِ سرکشی قرار دارند. درست است، درواقع حقیقتِ عواطف، سرکشی و بی‌ثباتی است و نه‌تنها عشق، بلکه همه عواطفِ مانند آن، نظیر خشم، ترس و... را نیز دربرمی‌گیرد. ما خشم را نامعقول می‌دانیم نه یک دشمن، اما فرهنگ‌های خاص با فلسفه‌هایی ویژه و منحصربه‌فرد و قیود اخلاقی بر آن مهار می‌زنند. عشق مفهومی است که از زوایای مختلف به آن پرداخته شده و اگر نگوییم بیش از مفاهیم دیگر مانند ترس، مرگ، زیبایی و...، به آن اشاره شده، کمتر هم نبوده است. تعاریف فلسفی-عرفانی زیادی از این مفهوم ارایه شده، اما نگاه اجتماعی به آن کمتر بوده است. عشق در روزگار مدرن، عشقی در همین حوالی‌ست. نزدیک خود ما و در جامعه‌ای که زندگی می‌کنیم، عشقی که به‌دنبال بزرگداشت انسان است. عشقی که محصول پیدایی جوامع تازه‌صنعتی‌شده است؛ جوامعی که موجب گسترش خانواده‌هایی به‌لحاظ اقتصادی مستقل و به‌لحاظ اجتماعی کوچک شده، محصول دورانی‌ست که پیش‌شرط فردیت، انتخاب و برابری را به‌همراه داشت. درواقع چیزی که از آن می‌توان به‌عنوان عشق عرفی یاد کرد. این مفهوم پرمناقشه، در جامعه امروزین ما ریشه بسیاری از مسایل شده است. شاید بتوان با یک حساب سرانگشتی، منشأ آن را در فردگرایی عاطفی جست‌وجو کرد. جامعه امروز ما که بیش‌ازپیش سعی می‌کند عناصر مدرنیته را دربرگیرد، برخی از عناصر مدرنیته مانند اعتقاد به حریم خصوصی و خودمختاری فرد را نیز بسط داده است (که رویکرد در این رابطه صرفا منفی یا مثبت نبوده است)، که در روابط عاشقانه امروز قابل‌چشم‌پوشی نیست. این عشق انحصارطلب است. افراد در چنین جوامعی نوعا چهره خصوصی خود را بیش از چهره عمومی خود مهم و ارزشمند می‌شمارند و این امر زمانی به مخاطره می‌افتد که بخواهند آن را با کس دیگری شریک شوند. در میان انسان‌ها روابط متنوعی شکل می‌گیرد؛ یکی از این روابط عشق است که در نوع عام خود خوب و قابل‌اکرام است. در دوره‌های پیشین، ما با عشق‌هایی مواجه بودیم که گذشت را می‌شد در آن دید، اما در دوره‌های جدید با ظهور گونه‌هایی از خودمحوری و شاید بهتر باشد بگوییم خودخواهی روبه‌رو هستیم که ریشه در فردگرایی عاطفی دارد. در عشق، دونفر می‌خواهند یک‌هویت مشترک «مایی» بسازند و برای ساختن چنین هویتی لازم است که هویت فردی شخص بسط یابد و منِ فردی، دیگری را دربرگیرد. به این معنا که هریک از طرفین ِ«ما» می‌خواهد طرف دیگر را به‌طور کامل تصاحب کند درعین اینکه می‌خواهد طرفش مستقل و مسلط باقی بماند، زیرا فقط کسی درخور شریک‌شدن با اوست که مسلط بر خویشتن و مستقل باشد تا بتواند «هویت فردی ما»ی تازه‌ساخته‌شده را بسط دهد، اما مشکل اینجا شکل می‌گیرد که اغلب افراد آن‌قدر درگیر خودِ شخصی هستند که از ماشدن با فرد دیگر می‌ترسند؛ یعنی می‌ترسند که استقلال و تسلط بر خود ِخویشتن را از دست بدهند. بنابراین منشأ این خودخواهی را می‌توان در ترس جست‌وجو کرد؛ یعنی ترس ازدست‌رفتن تسلط بر خود و استقلال. بنابراین اولین مشکل در روابط امروزین را می‌توان همین ترس دانست. اینکه من دوست ندارم عاشق کسی شوم یا با او دوست شوم یا با او ازدواج کنم، چون می‌ترسم استقلال و تسلط خود را از دست بدهم. می‌ترسم که محبوب من، مرا همان‌طور که هستم بشناسد و از نقایص من باخبر شود و مرا نخواهد.

عشق یک فضیلت است و نوعی عاطفه، عاطفه‌ای معمولی و بسیار شایع در حدی که شوپنهاور درباره‌اش نقل می‌کند؛ که چرا امری چنین حقیر نقشی عظیم ایفا می‌کند؟ عواطف همیشه درمعرض اتهامِ سرکشی قرار دارند. درست است، درواقع حقیقتِ عواطف، سرکشی و بی‌ثباتی است و نه‌تنها عشق، بلکه همه عواطفِ مانند آن، نظیر خشم، ترس و... را نیز دربرمی‌گیرد. ما خشم را نامعقول می‌دانیم نه یک دشمن، اما فرهنگ‌های خاص با فلسفه‌هایی ویژه و منحصربه‌فرد و قیود اخلاقی بر آن مهار می‌زنند. عشق مفهومی است که از زوایای مختلف به آن پرداخته شده و اگر نگوییم بیش از مفاهیم دیگر مانند ترس، مرگ، زیبایی و...، به آن اشاره شده، کمتر هم نبوده است. تعاریف فلسفی-عرفانی زیادی از این مفهوم ارایه شده، اما نگاه اجتماعی به آن کمتر بوده است. عشق در روزگار مدرن، عشقی در همین حوالی‌ست. نزدیک خود ما و در جامعه‌ای که زندگی می‌کنیم، عشقی که به‌دنبال بزرگداشت انسان است. عشقی که محصول پیدایی جوامع تازه‌صنعتی‌شده است؛ جوامعی که موجب گسترش خانواده‌هایی به‌لحاظ اقتصادی مستقل و به‌لحاظ اجتماعی کوچک شده، محصول دورانی‌ست که پیش‌شرط فردیت، انتخاب و برابری را به‌همراه داشت. درواقع چیزی که از آن می‌توان به‌عنوان عشق عرفی یاد کرد. این مفهوم پرمناقشه، در جامعه امروزین ما ریشه بسیاری از مسایل شده است. شاید بتوان با یک حساب سرانگشتی، منشأ آن را در فردگرایی عاطفی جست‌وجو کرد. جامعه امروز ما که بیش‌ازپیش سعی می‌کند عناصر مدرنیته را دربرگیرد، برخی از عناصر مدرنیته مانند اعتقاد به حریم خصوصی و خودمختاری فرد را نیز بسط داده است (که رویکرد در این رابطه صرفا منفی یا مثبت نبوده است)، که در روابط عاشقانه امروز قابل‌چشم‌پوشی نیست. این عشق انحصارطلب است. افراد در چنین جوامعی نوعا چهره خصوصی خود را بیش از چهره عمومی خود مهم و ارزشمند می‌شمارند و این امر زمانی به مخاطره می‌افتد که بخواهند آن را با کس دیگری شریک شوند. در میان انسان‌ها روابط متنوعی شکل می‌گیرد؛ یکی از این روابط عشق است که در نوع عام خود خوب و قابل‌اکرام است. در دوره‌های پیشین، ما با عشق‌هایی مواجه بودیم که گذشت را می‌شد در آن دید، اما در دوره‌های جدید با ظهور گونه‌هایی از خودمحوری و شاید بهتر باشد بگوییم خودخواهی روبه‌رو هستیم که ریشه در فردگرایی عاطفی دارد. در عشق، دونفر می‌خواهند یک‌هویت مشترک «مایی» بسازند و برای ساختن چنین هویتی لازم است که هویت فردی شخص بسط یابد و منِ فردی، دیگری را دربرگیرد. به این معنا که هریک از طرفین ِ«ما» می‌خواهد طرف دیگر را به‌طور کامل تصاحب کند درعین اینکه می‌خواهد طرفش مستقل و مسلط باقی بماند، زیرا فقط کسی درخور شریک‌شدن با اوست که مسلط بر خویشتن و مستقل باشد تا بتواند «هویت فردی ما»ی تازه‌ساخته‌شده را بسط دهد، اما مشکل اینجا شکل می‌گیرد که اغلب افراد آن‌قدر درگیر خودِ شخصی هستند که از ماشدن با فرد دیگر می‌ترسند؛ یعنی می‌ترسند که استقلال و تسلط بر خود ِخویشتن را از دست بدهند. بنابراین منشأ این خودخواهی را می‌توان در ترس جست‌وجو کرد؛ یعنی ترس ازدست‌رفتن تسلط بر خود و استقلال. بنابراین اولین مشکل در روابط امروزین را می‌توان همین ترس دانست. اینکه من دوست ندارم عاشق کسی شوم یا با او دوست شوم یا با او ازدواج کنم، چون می‌ترسم استقلال و تسلط خود را از دست بدهم. می‌ترسم که محبوب من، مرا همان‌طور که هستم بشناسد و از نقایص من باخبر شود و مرا نخواهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.