|

«بالزاک»، پیشتاز در ادبیات واقعگرا و توصیف علایم مغزی- روانی

ترس‌ها و کابوس‌ها

عبدالرحمن نجل‌رحیم . عصب‌شناس و عصب‌پژوه

«انوره دوبالزاک»، نویسنده قرن‌نوزدهم (1850-1799) در آثارش به‌روشنی نشان می‌دهد که به علم زمانه خود مسلط بوده و اهل کندوکاو در عرصه پزشکی، به‌ویژه مغز- روان بوده است. او خود را پزشک علوم اجتماعی می‌داند و چون یک پزشک، ارزیابی بالینی دقیقی از جامعه دارد. انسان را در پیوند با محیط زندگی‌اش بررسی می‌کند. روایتگر جامعه بورژوایی فرانسه در دوران مدرنیته است. شواهدی دال بر آن است که «بالزاک» به‌طور وسیع با قشر متنوعی از پزشکان که در آن دوران در حال افزایش بودند، حشرونشر داشته و در آثارش از یافته‌ها و نظریات آنها استفاده کرده است. او پزشکان را در لایه‌های اجتماعی، در قالب پزشکان پاریسی، بیمارستانی، شهرستانی، محلی و نظامی مورد بررسی قرار می‌دهد و به نحوه نگاه و کارشان در جامعه می‌پردازد، در ضمن اینکه به اغلب تشخیص بیماری‌های شناخته‌شده آن زمان و اساس فیزیولوژیک و علت پاتولوژیک آنها توجه داشته است. «بالزاک» با کمک پزشکان و دانشمندان علم مغز و روان دوران خود در پی آن بود که برای موضوعاتی که تا آن زمان ماوراءالطبیعی و اسرارآمیز بوده و به عالم سحر و جادو، ارواح، جن‌وپری تعلق داشته، توجیهات زمینی و این‌جهانی و انسانی پیدا کند. این کوشش در شاهکار او، «کمدی انسانی» که حاوی یک‌صد داستان در پیوند با یکدیگر است و در طول یک‌عمر نویسندگی نوشته شده‌اند، به‌طرز خیره‌کننده‌ای به چشم می‌خورد. «بالزاک» برای توصیف شخصیت‌های داستان خود از آموخته‌های خود در فرنولوژی (جمجمه‌شناسی)، فیزیوگونومی (چهره‌شناسی)، مغناطیسم، هیپنوتیسم و میسمریسم که روش‌های مورد استفاده بعضی از پزشکان آن زمان بود، استفاده می‌کرد. در داستان‌های او به موارد نقرس، روان‌نژندی (نوروز)، بیماری‌های پوستی، کاتالپسی، توهم، هذیان، کندذهنی، عصبانیت، خشم، شیدایی، زوال عقل، ملال و افسردگی، خودکشی، توجه به فیزیولوژی مغز، اثرات رفتاری حشیش و کانابیس می‌توان اشاره کرد. او برای آسیب‌شناسی جامعه انگشت اتهام را متوجه تعصب و اغراض نفسانی می‌کرد. «بالزاک» داستان زندگی «لویی لامبر» را در سال1832 می‌نویسد که بعدها داستان کوچکی از کتاب بزرگ کمدی انسانی او شد. اهمیت این نوشته «بالزاک» در توصیف دقیق احوالات «لویی لامبر» است که علایم بالینی بیماری‌ای را نشان می‌دهد که 69سال بعد، روانپزشک معروف، «کریپلیین» از آن به نام زوال عقل زودرس و 76سال بعد، «بلولر» روانپزشک معروف دیگر، آن را اسکیزوفرنی نامیده است. در این داستان کوتاه، «بالزاک» با دقت پزشکی حاذق و موشکاف، مشخصات روانی «لامبر» را توصیف می‌کند. دوران کودکی او غیرمعمول است: تخیل را واقعی می‌پندارد. خیالات او احساس بدنی ایجاد می‌کند، به‌عنوان مثال با تمرکز به لبه چاقو، بریدن گوشت بدنش را احساس می‌کند. برای او در رویا و بیداری، روح و جسم از هم قابل جداشدن هستند. هجوم افکار انتزاعی، تماسش را با واقعیت قطع می‌کند و در انزوا در ذهنیت خود فرومی‌رود.
در مرحله دوم: اختلال شناختی، هیجانی و اجتماعی در «لامبر» اتفاق می‌افتد. او می‌گوید جدار محفظه سرش آنقدر ضعیف است که می‌تواند با فشار ایده‌ها منفجر شود و می‌گوید: ... من تسخیر شده‌ام... هرلذت من زبانه شعله‌ای است که می‌تواند مرا در خود بسوزاند... . هیچ‌کس در دنیا نیست که هراسناکی وحشتی که خیالم در من ایجاد می‌کند را درک کند... من خالی از هر قدرتی هستم... هرچیز کوچکی، سنگینی غیرقابل‌تحملی بر دوشم می‌گذارد... احساس می‌کنم هر رشته‌ای از بدنم بی‌خاصیت، حسم کرخت و دیدم تار، زبانم فلج و تخیلم محو و اشتیاقم مرده است... من چه نامی به قدرتی می‌توانم بدهم که دست‌هایم را از کار انداخته، دهانم را بسته و مرا به جهتی مخالف خواسته‌ام می‌کشاند. او در مرحله‌ای که در افتراق خود از دیگری مشکل دارد، می‌گوید: بلافاصله دانستم که گاری تو واژگون شده و تو زخمی شده‌ای، ولی من در آن روز با تو بودم، من هرگز تو را ترک نکردم، من می‌توانستم تو را ببینم. ولی تا زمانی که در ذهن همدیگر یکی نشده‌ایم، من در میان هزاران دیگری، باید درد و رنج تو را احساس کنم. اما تا آن زمان که یکی نشدیم، من باور نمی‌کنم که دوستت دارم. «لامبر» در مرحله سوم فرآیند روانی، در سکون سکوت و فقدان رابطه کامل با دیگران، حرکاتی تکراری و عجیب دارد. شب و روز با نگاهی ثابت می‌ایستد، حتی پلک نمی‌زند. به‌طور مرتب یک پایش را به پای دیگر می‌مالد به‌طوری که صدای به‌هم‌مالیدن استخوان‌هایش شنیده می‌شود. به‌ندرت دراز می‌کشد، وقتی هم که دراز می‌کشد، چندین‌روز می‌خوابد. داستان «لویی لامبر» برعکس سایر آثار «بالزاک» از زبان اول‌شخص یعنی از زبان خود «بالزاک» نقل می‌شود. به‌طوری که بعضی از صاحبنظران می‌گویند که شاید بعضی از حالات روانی «لامبر» را خود «بالزاک» تجربه کرده باشد. «بالزاک» نیز خود اذعان کرده که گاه تا مرز جنون پیش رفته است. ولی قراین قوی وجود دارد که شرح‌حال «لویی لامبر» را «بالزاک» بر اساس مشاهدات خود نوشته باشد. شاید «بالزاک» با انتساب بسیاری از احساس‌های «لامبر» به بیماری روانی و مغزی او، خواسته است که از این علایم اسرارزدایی کند و آنها را از عالم ارواح ماورایی و عرفانی به زیر بکشد و به امری زمینی تبدیل کند. به هر جهت «لویی لامبر» اولین توصیف کامل ادبی از موردی مشکوک به اسکیزوفرنی است و از نظر جزییات توصیفی دقیق با شرح بعضی از علایم بیماری در «شاه‌لیر» اثر «شکسپیر» و «یادداشت‌های روزانه یک خانم» اثر «گوگول» قابل قیاس نیست.
مترجمان بعضی از آثار «بالزاک» در ایران «شهرام زرندار»، «محمدجعفر پوینده»، «م.ا. به‌آذین»، «عبدالله توکل»، «محمدمهدی پورکریم»، «هژیر سنجرخانی»، «عنایت‌الله شکیباپور»، «ادوارد ژوزف»، «اردشیر نیک‌پور»، «هوشیار رزم‌آزما»، «روشن آغاخانی»، «سیروس نویدان»، «سعید نفیسی» و «پرویز شهدی» هستند.

«انوره دوبالزاک»، نویسنده قرن‌نوزدهم (1850-1799) در آثارش به‌روشنی نشان می‌دهد که به علم زمانه خود مسلط بوده و اهل کندوکاو در عرصه پزشکی، به‌ویژه مغز- روان بوده است. او خود را پزشک علوم اجتماعی می‌داند و چون یک پزشک، ارزیابی بالینی دقیقی از جامعه دارد. انسان را در پیوند با محیط زندگی‌اش بررسی می‌کند. روایتگر جامعه بورژوایی فرانسه در دوران مدرنیته است. شواهدی دال بر آن است که «بالزاک» به‌طور وسیع با قشر متنوعی از پزشکان که در آن دوران در حال افزایش بودند، حشرونشر داشته و در آثارش از یافته‌ها و نظریات آنها استفاده کرده است. او پزشکان را در لایه‌های اجتماعی، در قالب پزشکان پاریسی، بیمارستانی، شهرستانی، محلی و نظامی مورد بررسی قرار می‌دهد و به نحوه نگاه و کارشان در جامعه می‌پردازد، در ضمن اینکه به اغلب تشخیص بیماری‌های شناخته‌شده آن زمان و اساس فیزیولوژیک و علت پاتولوژیک آنها توجه داشته است. «بالزاک» با کمک پزشکان و دانشمندان علم مغز و روان دوران خود در پی آن بود که برای موضوعاتی که تا آن زمان ماوراءالطبیعی و اسرارآمیز بوده و به عالم سحر و جادو، ارواح، جن‌وپری تعلق داشته، توجیهات زمینی و این‌جهانی و انسانی پیدا کند. این کوشش در شاهکار او، «کمدی انسانی» که حاوی یک‌صد داستان در پیوند با یکدیگر است و در طول یک‌عمر نویسندگی نوشته شده‌اند، به‌طرز خیره‌کننده‌ای به چشم می‌خورد. «بالزاک» برای توصیف شخصیت‌های داستان خود از آموخته‌های خود در فرنولوژی (جمجمه‌شناسی)، فیزیوگونومی (چهره‌شناسی)، مغناطیسم، هیپنوتیسم و میسمریسم که روش‌های مورد استفاده بعضی از پزشکان آن زمان بود، استفاده می‌کرد. در داستان‌های او به موارد نقرس، روان‌نژندی (نوروز)، بیماری‌های پوستی، کاتالپسی، توهم، هذیان، کندذهنی، عصبانیت، خشم، شیدایی، زوال عقل، ملال و افسردگی، خودکشی، توجه به فیزیولوژی مغز، اثرات رفتاری حشیش و کانابیس می‌توان اشاره کرد. او برای آسیب‌شناسی جامعه انگشت اتهام را متوجه تعصب و اغراض نفسانی می‌کرد. «بالزاک» داستان زندگی «لویی لامبر» را در سال1832 می‌نویسد که بعدها داستان کوچکی از کتاب بزرگ کمدی انسانی او شد. اهمیت این نوشته «بالزاک» در توصیف دقیق احوالات «لویی لامبر» است که علایم بالینی بیماری‌ای را نشان می‌دهد که 69سال بعد، روانپزشک معروف، «کریپلیین» از آن به نام زوال عقل زودرس و 76سال بعد، «بلولر» روانپزشک معروف دیگر، آن را اسکیزوفرنی نامیده است. در این داستان کوتاه، «بالزاک» با دقت پزشکی حاذق و موشکاف، مشخصات روانی «لامبر» را توصیف می‌کند. دوران کودکی او غیرمعمول است: تخیل را واقعی می‌پندارد. خیالات او احساس بدنی ایجاد می‌کند، به‌عنوان مثال با تمرکز به لبه چاقو، بریدن گوشت بدنش را احساس می‌کند. برای او در رویا و بیداری، روح و جسم از هم قابل جداشدن هستند. هجوم افکار انتزاعی، تماسش را با واقعیت قطع می‌کند و در انزوا در ذهنیت خود فرومی‌رود.
در مرحله دوم: اختلال شناختی، هیجانی و اجتماعی در «لامبر» اتفاق می‌افتد. او می‌گوید جدار محفظه سرش آنقدر ضعیف است که می‌تواند با فشار ایده‌ها منفجر شود و می‌گوید: ... من تسخیر شده‌ام... هرلذت من زبانه شعله‌ای است که می‌تواند مرا در خود بسوزاند... . هیچ‌کس در دنیا نیست که هراسناکی وحشتی که خیالم در من ایجاد می‌کند را درک کند... من خالی از هر قدرتی هستم... هرچیز کوچکی، سنگینی غیرقابل‌تحملی بر دوشم می‌گذارد... احساس می‌کنم هر رشته‌ای از بدنم بی‌خاصیت، حسم کرخت و دیدم تار، زبانم فلج و تخیلم محو و اشتیاقم مرده است... من چه نامی به قدرتی می‌توانم بدهم که دست‌هایم را از کار انداخته، دهانم را بسته و مرا به جهتی مخالف خواسته‌ام می‌کشاند. او در مرحله‌ای که در افتراق خود از دیگری مشکل دارد، می‌گوید: بلافاصله دانستم که گاری تو واژگون شده و تو زخمی شده‌ای، ولی من در آن روز با تو بودم، من هرگز تو را ترک نکردم، من می‌توانستم تو را ببینم. ولی تا زمانی که در ذهن همدیگر یکی نشده‌ایم، من در میان هزاران دیگری، باید درد و رنج تو را احساس کنم. اما تا آن زمان که یکی نشدیم، من باور نمی‌کنم که دوستت دارم. «لامبر» در مرحله سوم فرآیند روانی، در سکون سکوت و فقدان رابطه کامل با دیگران، حرکاتی تکراری و عجیب دارد. شب و روز با نگاهی ثابت می‌ایستد، حتی پلک نمی‌زند. به‌طور مرتب یک پایش را به پای دیگر می‌مالد به‌طوری که صدای به‌هم‌مالیدن استخوان‌هایش شنیده می‌شود. به‌ندرت دراز می‌کشد، وقتی هم که دراز می‌کشد، چندین‌روز می‌خوابد. داستان «لویی لامبر» برعکس سایر آثار «بالزاک» از زبان اول‌شخص یعنی از زبان خود «بالزاک» نقل می‌شود. به‌طوری که بعضی از صاحبنظران می‌گویند که شاید بعضی از حالات روانی «لامبر» را خود «بالزاک» تجربه کرده باشد. «بالزاک» نیز خود اذعان کرده که گاه تا مرز جنون پیش رفته است. ولی قراین قوی وجود دارد که شرح‌حال «لویی لامبر» را «بالزاک» بر اساس مشاهدات خود نوشته باشد. شاید «بالزاک» با انتساب بسیاری از احساس‌های «لامبر» به بیماری روانی و مغزی او، خواسته است که از این علایم اسرارزدایی کند و آنها را از عالم ارواح ماورایی و عرفانی به زیر بکشد و به امری زمینی تبدیل کند. به هر جهت «لویی لامبر» اولین توصیف کامل ادبی از موردی مشکوک به اسکیزوفرنی است و از نظر جزییات توصیفی دقیق با شرح بعضی از علایم بیماری در «شاه‌لیر» اثر «شکسپیر» و «یادداشت‌های روزانه یک خانم» اثر «گوگول» قابل قیاس نیست.
مترجمان بعضی از آثار «بالزاک» در ایران «شهرام زرندار»، «محمدجعفر پوینده»، «م.ا. به‌آذین»، «عبدالله توکل»، «محمدمهدی پورکریم»، «هژیر سنجرخانی»، «عنایت‌الله شکیباپور»، «ادوارد ژوزف»، «اردشیر نیک‌پور»، «هوشیار رزم‌آزما»، «روشن آغاخانی»، «سیروس نویدان»، «سعید نفیسی» و «پرویز شهدی» هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.