ابوالحسن داوودی کارگردان «رخ دیوانه»:
جوانگرایی به سینما تحمیل شده است
عسل عباسیان
«رُخ دیوانه» دیگر فقط یک اصطلاح در بازی شطرنج نیست. در شطرنج زمانی که بازی میتواند تا ابد ادامه پیدا کند، رخ یک بازی میکند و در اصل فداکاری کرده و خود را قربانی میکند تا شاه را نجات دهد. نام تازهترین اثر «ابوالحسن داوودی» کارگردان سینمای ایران هم همین است. او پس از ششسال دوری از سینما، دوباره پشت دوربین رفته، فیلم ساخته و با «رخ دیوانه» در سیوسومین جشنواره فجر حضور یافته است. در این فیلم که به گفته خود داوودی متفاوتترین فیلم کارنامه کاری او به شمار میرود، طناز طباطبایی، صابر ابر، امیر جدیدی، ساعد سهیلی، گوهر خیراندیش و... به ایفای نقش میپردازند. در شلوغترین روزهای منتهی به جشنواره، با کارگردان «رخ دیوانه» گپی کوتاه زدهایم.
شما شش سال از سینما دور بودید و فیلم نساختید؟ در این مدت کجا بودید؟ و چرا فیلم نساختید؟
جای خاصی نبودم. خانهنشین بودم. پروانه ساخت این فیلم را تهیهکنندهاش، بعد از ساخت «زادبوم» گرفته بود و بنا بود ما کار را ششسال قبل شروع کنیم و حتی یک ماه هم پیشتولید داشتیم. خیلی از قراردادها بسته شده بود. صابر ابر، مهناز افشار و... هم قرار بود برای بازی در فیلم بیایند و تا مرحله قرارداد هم پیش رفته بودند؛ اما وقتی «زادبوم» توقیف شد، دیدم شرایط مناسبی برای کار مجدد فراهم نیست و حداقل اتفاق بدی که ممکن بود بیفتد این بود که فیلم جدید هم دچار همان سرنوشت محتوم شود؛ به همین دلیل از ساخت فیلم صرفنظر کردیم و در خانه نشستیم.
دلیل این خانهنشینی این بود که فضا را در این سالها برای کارکردن مهیا نمیدیدید؟
بهنحویاحساس میکردم فضا مناسب کار من نیست و در واقع کاری هم انجام نمیشد. قطعا، عدهای هم میتوانستند در چنین فضایی کار کنند و کما اینکه فیلمهایی هم ساخته میشد اما من نمیتوانستم در آن فضا کار کنم و خانهنشینی را ترجیح دادم.
روند ساخت «رخ دیوانه» چطور بود؟
ایده اولیه این فیلم که متعلق به «محمدرضا گوهری» بود را حدود هفت سال قبل خواندم و پسندیدم. البته آن ایده خیلی متفاوت بود با چیزی که امروز روی پرده سینما نمایش داده میشود. فیلمنامهای که آن روز خواندم، شامل سه اپیزود بود و سه داستان مستقل داشت. طرحی برای گسترش آن فیلمنامه ارایه شد. یکی از اپیزودها گسترش پیدا کرد. در مراحل مختلف فیلمنامه، جلسات متعددی با آقای گوهری داشتیم که من پیشنهاداتم را میگفتم و او مینوشت و در فیلمنامه اعمال میکرد و نهایتا به فیلمنامهای رسیدیم که ششسال قبل قرار بود ساخته شود و به سرانجام رسیدنش تا امسال به تعویق افتاد. وقتی سال گذشته بعد از آن اتفاقاتی که پشت سر گذاشته بودیم به این نتیجه رسیدیم که این کار را میتوانیم جلوی دوربین ببریم، باز پیشنهاداتی را برای بهروزکردن فیلمنامه ارایه دادیم و با توجه به موضوع فیلم، خیلی از موارد فیلمنامه ششسال قبل باید تغییر میکرد و به همین دلیل چند جلسه گذاشتیم برای دورخوانی متن و پیشنهاداتی برای بهروزکردن متن ارایه شد و مجددا متن را آقای گوهری بازنویسی کردند.
اغلب نگارش فیلمنامه آثارتان را به دیگران محول میکنید؟
همیشه، برای نگارش کارهایم سهشیوه دارم. یا یک فیلمنامه را بهصورتمشترک با فردی دیگر نوشتهام مثل کاری که با فرید مصطفوی یا پیمان قاسمخانی انجام دادیم، یا اینکه پیشنهادم را به فیلمنامهنویس دادهام و او فیلمنامه را نوشته است، که نگارش «رخ دیوانه» هم به همین شیوه بود. درواقع، طی مرحله نوشتن، بنده دخالتی نمیکردم اما تمامی پیشنهاداتم را به نویسنده ارایه میدادم و فیلمنامه با توجه به بحثهای مشترکی که به نتیجه میرسید پیش میرفت. حالت سوم هم این است که خودم به تنهایی یک فیلمنامه را مینویسم.
جشنواره امسال را، با توجه به چینش کارگردانها و البته داوران، چطور ارزیابی میکنید؟
از مجموع چیزهایی که با آن روبهرو بودیم به نظر میرسد جشنواره امسال از نظم بیشتری برخوردار است. امیدوارم این نظم تا انتهای جشنواره پابرجا بماند. بههرحال، یکی از مشکلات بزرگی که هرساله داشتهایم، ناشی از ضعف مدیریتی و دقیقهنودیبودن تصمیمات بوده است. طبعا این جشنواره هم مثل هر جشنواره دیگری شاید بیحاشیه نباشد. البته شاید بیحاشیهبودن هم اصلا حاصل کار را جذاب نکند چون همیشه کارهایی که صرفا بهعنوان انجام وظیفه صورت میگیرند، بیحاشیه هستند. این جشنواره تا همین حالا، که چند روزی تا آغازش فاصله داریم، حاشیههای خودش را داشته است.
نظرتان درباره اظهارنظر متولیان جشنواره امسال مبنی بر رویکرد جوانگرایی است، که به نظر رویکردی کاربردی در ورزش محسوب میشود تا در سینما، چیست؟
این جوانگرایی، یک عقیده صرف که متعلق به دستاندرکاران جشنواره باشد، نیست و یک جورهایی به جامعه و سینمای ما تحمیل شده است. شرایط جدیدی که در فیلمسازی به وجود آمده این جوانگرایی را رقم زده است. و البته مثل شمشیر داموکلس هم لبه خوب دارد و هم لبه بد. جوانگرایی ممکن است هم سینما را روبه اضمحلال ببرد و هم میتواند به پیشرفت آن کمک کند. سال گذشته که خودم داور بخش فیلمهای اول و دوم جشنواره بودم و این شانس را داشتم که تعداد زیادی از فیلمهای جوانان را ببینم چنین ارزیابی کردم که این نسل جوان فیلمساز به نظرم باید تقویت شود و سینما را جدیتر بگیرد. بین فیلمهایی که سال گذشته دیدم هم شاهد استعدادهای بسیارخوبی بودم و هم میدیدم شرایط جدید فیلمسازی که در آن میتوان با یک موبایل هم به راحتی فیلم ساخت، چقدر برای آینده سینما خطرناک است. جوانگرایی، اگر یک مفهوم همهجانبه باشد که استعدادهای جوان را قدردانی کند و از سویی هم ارزش و اعتبار سینما را به جوانان یادآور شود تا بدانند که سینما فقط این نیست که با دوربین موبایل بتوان آن را به وجود آورد، خیلی هم خوب است ولی اگر ما بخواهیم سینما را در هر شرایطی محقق کنیم و فکر کنیم
که با دور هم جمعشدن چند جوان میتوان سینما ساخت، این ممکن است لطمهزننده باشد. از سویی، این جوانگرایی به سینمای امروز تحمیل شده است ولی باید از همه جوانب به آن پرداخت.
دولت آقای روحانی که «تدبیر و امید» نام دارد، با وعدههایی به اهالی فرهنگ آغاز به کار کرد و هنرمندان را امیدوار ساخت. وضعیت سینما را در این مدتی که از آغاز به کار دولت یازدهم گذشته است امیدوارکننده میدانید؟
وضعیت سینما در دولت یازدهم یک منشور چند طرفه است که از هر زاویه که نگاهش کنید یکجور به نظر میرسد. مسلما، اتفاقات خوبی در دوران آقای روحانی افتاده است از جمله بازگشت احترام به جایگاه هنرمندان. جو عمومی که در بخش عمده مدیریت دولتی حس نمیشد؛ یعنی احترام به هنرمند و هنر و فرهنگ، مجددا شکل گرفته و این اتفاق بسیار مهمی است. اینکه در دولت جدید بههرحال این اراده و خواست وجود داشته است که شرایط و اتفاقاتی که طی آن در حق اکثریت اهل هنر اجحاف شده بود را مساعد کرد، رویهای بهشدت محترم است اما در بعضی موارد هم اراده پیگیری مطالبات هنرمندان و مقاومت در برابر فشارها وجود نداشته است، به همین سبب مثل همان منشوری که گفتم ماجرا را از هر زاویه که نگاه کنیم هم نقاط ضعفی هست و هم نقاط قوتی. اما اگر بخواهم با شرایط موجود در دولت گذشته مقایسه کنم، مسلما این دولت از مزایای خیلی بیشتری برخوردار بوده و هست. حاصلجمع کارهایی که در این یک سال و چند ماهی که از دولت یازدهم میگذرد، محصولی است که در جشنواره امسال دیده خواهد شد. محصول امسال سینمای ما نشان میدهد دولت یازدهم مزرعه سینما را پربار کرده یا اینکه خشکسالیها هنوز ادامه
دارد. باید منتظر ماند و فیلمها را تماشا کرد.
«رُخ دیوانه» دیگر فقط یک اصطلاح در بازی شطرنج نیست. در شطرنج زمانی که بازی میتواند تا ابد ادامه پیدا کند، رخ یک بازی میکند و در اصل فداکاری کرده و خود را قربانی میکند تا شاه را نجات دهد. نام تازهترین اثر «ابوالحسن داوودی» کارگردان سینمای ایران هم همین است. او پس از ششسال دوری از سینما، دوباره پشت دوربین رفته، فیلم ساخته و با «رخ دیوانه» در سیوسومین جشنواره فجر حضور یافته است. در این فیلم که به گفته خود داوودی متفاوتترین فیلم کارنامه کاری او به شمار میرود، طناز طباطبایی، صابر ابر، امیر جدیدی، ساعد سهیلی، گوهر خیراندیش و... به ایفای نقش میپردازند. در شلوغترین روزهای منتهی به جشنواره، با کارگردان «رخ دیوانه» گپی کوتاه زدهایم.
شما شش سال از سینما دور بودید و فیلم نساختید؟ در این مدت کجا بودید؟ و چرا فیلم نساختید؟
جای خاصی نبودم. خانهنشین بودم. پروانه ساخت این فیلم را تهیهکنندهاش، بعد از ساخت «زادبوم» گرفته بود و بنا بود ما کار را ششسال قبل شروع کنیم و حتی یک ماه هم پیشتولید داشتیم. خیلی از قراردادها بسته شده بود. صابر ابر، مهناز افشار و... هم قرار بود برای بازی در فیلم بیایند و تا مرحله قرارداد هم پیش رفته بودند؛ اما وقتی «زادبوم» توقیف شد، دیدم شرایط مناسبی برای کار مجدد فراهم نیست و حداقل اتفاق بدی که ممکن بود بیفتد این بود که فیلم جدید هم دچار همان سرنوشت محتوم شود؛ به همین دلیل از ساخت فیلم صرفنظر کردیم و در خانه نشستیم.
دلیل این خانهنشینی این بود که فضا را در این سالها برای کارکردن مهیا نمیدیدید؟
بهنحویاحساس میکردم فضا مناسب کار من نیست و در واقع کاری هم انجام نمیشد. قطعا، عدهای هم میتوانستند در چنین فضایی کار کنند و کما اینکه فیلمهایی هم ساخته میشد اما من نمیتوانستم در آن فضا کار کنم و خانهنشینی را ترجیح دادم.
روند ساخت «رخ دیوانه» چطور بود؟
ایده اولیه این فیلم که متعلق به «محمدرضا گوهری» بود را حدود هفت سال قبل خواندم و پسندیدم. البته آن ایده خیلی متفاوت بود با چیزی که امروز روی پرده سینما نمایش داده میشود. فیلمنامهای که آن روز خواندم، شامل سه اپیزود بود و سه داستان مستقل داشت. طرحی برای گسترش آن فیلمنامه ارایه شد. یکی از اپیزودها گسترش پیدا کرد. در مراحل مختلف فیلمنامه، جلسات متعددی با آقای گوهری داشتیم که من پیشنهاداتم را میگفتم و او مینوشت و در فیلمنامه اعمال میکرد و نهایتا به فیلمنامهای رسیدیم که ششسال قبل قرار بود ساخته شود و به سرانجام رسیدنش تا امسال به تعویق افتاد. وقتی سال گذشته بعد از آن اتفاقاتی که پشت سر گذاشته بودیم به این نتیجه رسیدیم که این کار را میتوانیم جلوی دوربین ببریم، باز پیشنهاداتی را برای بهروزکردن فیلمنامه ارایه دادیم و با توجه به موضوع فیلم، خیلی از موارد فیلمنامه ششسال قبل باید تغییر میکرد و به همین دلیل چند جلسه گذاشتیم برای دورخوانی متن و پیشنهاداتی برای بهروزکردن متن ارایه شد و مجددا متن را آقای گوهری بازنویسی کردند.
اغلب نگارش فیلمنامه آثارتان را به دیگران محول میکنید؟
همیشه، برای نگارش کارهایم سهشیوه دارم. یا یک فیلمنامه را بهصورتمشترک با فردی دیگر نوشتهام مثل کاری که با فرید مصطفوی یا پیمان قاسمخانی انجام دادیم، یا اینکه پیشنهادم را به فیلمنامهنویس دادهام و او فیلمنامه را نوشته است، که نگارش «رخ دیوانه» هم به همین شیوه بود. درواقع، طی مرحله نوشتن، بنده دخالتی نمیکردم اما تمامی پیشنهاداتم را به نویسنده ارایه میدادم و فیلمنامه با توجه به بحثهای مشترکی که به نتیجه میرسید پیش میرفت. حالت سوم هم این است که خودم به تنهایی یک فیلمنامه را مینویسم.
جشنواره امسال را، با توجه به چینش کارگردانها و البته داوران، چطور ارزیابی میکنید؟
از مجموع چیزهایی که با آن روبهرو بودیم به نظر میرسد جشنواره امسال از نظم بیشتری برخوردار است. امیدوارم این نظم تا انتهای جشنواره پابرجا بماند. بههرحال، یکی از مشکلات بزرگی که هرساله داشتهایم، ناشی از ضعف مدیریتی و دقیقهنودیبودن تصمیمات بوده است. طبعا این جشنواره هم مثل هر جشنواره دیگری شاید بیحاشیه نباشد. البته شاید بیحاشیهبودن هم اصلا حاصل کار را جذاب نکند چون همیشه کارهایی که صرفا بهعنوان انجام وظیفه صورت میگیرند، بیحاشیه هستند. این جشنواره تا همین حالا، که چند روزی تا آغازش فاصله داریم، حاشیههای خودش را داشته است.
نظرتان درباره اظهارنظر متولیان جشنواره امسال مبنی بر رویکرد جوانگرایی است، که به نظر رویکردی کاربردی در ورزش محسوب میشود تا در سینما، چیست؟
این جوانگرایی، یک عقیده صرف که متعلق به دستاندرکاران جشنواره باشد، نیست و یک جورهایی به جامعه و سینمای ما تحمیل شده است. شرایط جدیدی که در فیلمسازی به وجود آمده این جوانگرایی را رقم زده است. و البته مثل شمشیر داموکلس هم لبه خوب دارد و هم لبه بد. جوانگرایی ممکن است هم سینما را روبه اضمحلال ببرد و هم میتواند به پیشرفت آن کمک کند. سال گذشته که خودم داور بخش فیلمهای اول و دوم جشنواره بودم و این شانس را داشتم که تعداد زیادی از فیلمهای جوانان را ببینم چنین ارزیابی کردم که این نسل جوان فیلمساز به نظرم باید تقویت شود و سینما را جدیتر بگیرد. بین فیلمهایی که سال گذشته دیدم هم شاهد استعدادهای بسیارخوبی بودم و هم میدیدم شرایط جدید فیلمسازی که در آن میتوان با یک موبایل هم به راحتی فیلم ساخت، چقدر برای آینده سینما خطرناک است. جوانگرایی، اگر یک مفهوم همهجانبه باشد که استعدادهای جوان را قدردانی کند و از سویی هم ارزش و اعتبار سینما را به جوانان یادآور شود تا بدانند که سینما فقط این نیست که با دوربین موبایل بتوان آن را به وجود آورد، خیلی هم خوب است ولی اگر ما بخواهیم سینما را در هر شرایطی محقق کنیم و فکر کنیم
که با دور هم جمعشدن چند جوان میتوان سینما ساخت، این ممکن است لطمهزننده باشد. از سویی، این جوانگرایی به سینمای امروز تحمیل شده است ولی باید از همه جوانب به آن پرداخت.
دولت آقای روحانی که «تدبیر و امید» نام دارد، با وعدههایی به اهالی فرهنگ آغاز به کار کرد و هنرمندان را امیدوار ساخت. وضعیت سینما را در این مدتی که از آغاز به کار دولت یازدهم گذشته است امیدوارکننده میدانید؟
وضعیت سینما در دولت یازدهم یک منشور چند طرفه است که از هر زاویه که نگاهش کنید یکجور به نظر میرسد. مسلما، اتفاقات خوبی در دوران آقای روحانی افتاده است از جمله بازگشت احترام به جایگاه هنرمندان. جو عمومی که در بخش عمده مدیریت دولتی حس نمیشد؛ یعنی احترام به هنرمند و هنر و فرهنگ، مجددا شکل گرفته و این اتفاق بسیار مهمی است. اینکه در دولت جدید بههرحال این اراده و خواست وجود داشته است که شرایط و اتفاقاتی که طی آن در حق اکثریت اهل هنر اجحاف شده بود را مساعد کرد، رویهای بهشدت محترم است اما در بعضی موارد هم اراده پیگیری مطالبات هنرمندان و مقاومت در برابر فشارها وجود نداشته است، به همین سبب مثل همان منشوری که گفتم ماجرا را از هر زاویه که نگاه کنیم هم نقاط ضعفی هست و هم نقاط قوتی. اما اگر بخواهم با شرایط موجود در دولت گذشته مقایسه کنم، مسلما این دولت از مزایای خیلی بیشتری برخوردار بوده و هست. حاصلجمع کارهایی که در این یک سال و چند ماهی که از دولت یازدهم میگذرد، محصولی است که در جشنواره امسال دیده خواهد شد. محصول امسال سینمای ما نشان میدهد دولت یازدهم مزرعه سینما را پربار کرده یا اینکه خشکسالیها هنوز ادامه
دارد. باید منتظر ماند و فیلمها را تماشا کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.