بزرگداشت حسین جعفریان
استاد لحظههای ناب
حسین جعفریان، دانشآموخته فیلمبرداری در مدرسه عالی تلویزیون و سینما و فارغالتحصیل دانشکده هنرهای دراماتیک، یکی از افتخارات سینما و از جمله فیلمبرداران بزرگ سینمای ایران است که نشان داده علاوهبر به تصویر کشیدن انبوهی از فیلمهای هنری و خاص، توانایی بیشازحد انتظار فیلمبرداری آثار بزرگ و پرهزینه سینمای ایران (چ، جایی برای زندگی، پنجاه قدم آخر، رستاخیز و...) را دارد؛ آثاری که قطعا انرژی و توان بالایی برای یکفیلمبردار 70ساله میخواهد و وجود تکنیسینها و صنعتگران متعدد در تیم عملیاتی فیلمبرداری، از ضروریاتش است. اما او تنها فیلمبرداری و دشواریهایش را به آثار پر پروداکشن معطوف نکرده؛ جعفریان نشان داده که آثار بهلحاظ تولید جمعوجورترش چون «شبیلدا»، «بوسیدن رویماه» و حتی «درباره الی» هم بیش از آنکه نشانی از تولیدات دشوار داشته باشند، با درخشش مثالزدنیاش به نمونههای کمنظیر فیلمبرداری در سینمای ایران تبدیل شدهاند. چیرهدستی او که بیشتر آثارش را بهطرز اعجابآوری غنی کرده، بهخاطر تناسب مثالزدنیاش در فضاسازی و ورود اعجابآور رنگمایههای جاندار به فضاهای تهی از رنگ و بالعکس در بزنگاههای تغییر اتمسفر
است. او استاد لحظههای ناب در سینماست؛ نمونهاش دقتها و وسواسهای او برای رساندن غنای بصری انتقال حس موجود در مضامین است که نمونههای مینیاتوریاش مثلا انتقال حس و جنس «زنانه» در آثار ارزشمندی چون «بانوی اردیبهشت»، «نرگس»، «چهارشنبهسوری»، «دوزن»، « بوسیدن رویماه» و حتی « چندروز بعد» است. نگاه او به عنصر «خشونت» هم از این نظر قابلتامل است؛ مولفه دردناکی که از جمله محورهای زندگی آدمهای آسیبدیده اجتماع است جعفریان با هنری مثالزدنی و غیرقابل بیان در «طلای سرخ»، «نرگس»، «دوزن»، «شب یلدا»، «نسل سوخته» و «عصر جمعه» با کنشمندی و خیرهکنندگی کمنظیر، تصویر دوسویهای از تهاجم و تنهایی آدمها را با توازنی سنجیده، ماندگار کرده است. او و کارنامهاش، خود را فقطوفقط معطوف به قواعد مضمونی نکردهاند. مکان در غالب آثار جعفریان یکی از ارزشمندترین عناصر در انتقال مابازاهای نشانهشناسانه در ایجاد اتمسفری قوامیافته است؛ بهگونهای که با نوعی جهتبخشی تحسینبرانگیز، به یکیاز اصول دیداری تبدیل شده که از سویی میتواند باعث دگرگونی و انتقال فضا شود و از جهت دیگر قادر است نزدیکی خاصی میان دنیای آدمهای فیلم با انبوهی
از مخاطبان باشد؛ توجه او به این خصیصه را میتوان در معماری خانه کنار ساحل در «درباره الی»، آپارتمان حامد در «شب یلدا»، مجتمع هولناکی که روحی در «چهارشنبهسوری» به آن وارد میشود، اتاقهای تنهایی فروغ در «بانوی اردیبهشت»، خانه احترامسادات در « بوسیدن رویماه» و روستای کردتبار و دورافتادهای که چمران و گروهش بهآن وارد میشوند، به درخشانی تمام دید. این رویکرد او به معماری، در قالب گستردهتری هم قابل تحلیل است؛ محوطه موتورسواری در دیوار (طالبی)، کیش و لنج غوطهور بر دریا در باران و بومی روستای طاهره در زیر درختان زیتون و بلندای مذاکره چمران با رییس کردها در«چ»، نمونههای فضاسازی و درک فیلمبردار از جغرافیا، مختصات سهل و ممتنع میزانسن و بهطورکلی القای حس آدمها در محیط و بالعکس است که با تکنیکی متهورانه در انتخاب زاویههای دوربین، زمانهای فیلمبرداری، انتخاب درست لنز، بهرهگیری منطقی از تابشهای نور طبیعی، جهتدهی غیرخودنمایانه نورهای مصنوعی، کنترل حسابشده نورهای طبیعی و استفاده درست و حسابشده از قواعد موجود در زمان پست پروداکشن تجلی یافته است.
بخشی از آثار جعفریان مثل «تاتوره»، «بیبیچلچله»، «نقش عشق»، «زیر درختان زیتون»، «بچههای ابدی» و «چ» سرشار از طرحهایی مبتنیبر عناصر انسانمدارانه است. بهنظر میرسد آنچه بیش از هر چیز در این فیلمها برای جعفریان حایز اهمیت است، پرداختن به ارتباط انسان با مناسبات اجتماعی و محیطی پیرامونش است. او در نورپردازی و شکل و هندسه حرکتی در این فیلمها، به درک متفاوتی از نورپردازی و رنگمایه به نسبت دیگر آثار از این دست رسیده، بهطوری که برای انتقال حس درست، بهشدت متکی بر محورهایی نامحسوس و غیرقابل دیده شدن برای معرفی و کنشمندی شخصیتها است که شاید به خلوص او در تجربه اولش در سینمای آزاد با «چه پرستاره بود شبم» (ناصر غلامرضایی) بازگردد؛ برای همین است که همواره در چالش واقعگرایی و نمایشیشدن در آثار او، غلبه با واقعگرایی بوده است و برخیاز مهمترین فیلمهایش، با وجود مابازاهای زیباییشناسانه میزانسنمحور، نورهای استریلیزه کمینهگرا، خطوط ساختمند متمرکز و سطحبندی به معنای خاص کلمه هماهنگ، بهشدت وامدار یکنوع لحن ضداغراق است. و حالا حسین جعفریان نابغه فیلمبرداری در ایران، با انبوهی از جوایز و افتخارات فجر و
خانه سینما (نسل سوخته، رستاخیز، چ، درباره الی، چهارشنبهسوری، دیوار، جایی برای زندگی، بانوی اردیبهشت، دو زن، نقش عشق و...) در آغازین سالهای دههچهارم از فعالیت سینماییاش سرزنده و پرافتخار به یکیاز ارکان و پایههای اصلی فیلمبرداری سینمای ایران تبدیل شده؛ فیلمبرداری که بدون شک تکتک آثارش درسی برای فیلمبرداری در سینمای ایران است.
حسین جعفریان، دانشآموخته فیلمبرداری در مدرسه عالی تلویزیون و سینما و فارغالتحصیل دانشکده هنرهای دراماتیک، یکی از افتخارات سینما و از جمله فیلمبرداران بزرگ سینمای ایران است که نشان داده علاوهبر به تصویر کشیدن انبوهی از فیلمهای هنری و خاص، توانایی بیشازحد انتظار فیلمبرداری آثار بزرگ و پرهزینه سینمای ایران (چ، جایی برای زندگی، پنجاه قدم آخر، رستاخیز و...) را دارد؛ آثاری که قطعا انرژی و توان بالایی برای یکفیلمبردار 70ساله میخواهد و وجود تکنیسینها و صنعتگران متعدد در تیم عملیاتی فیلمبرداری، از ضروریاتش است. اما او تنها فیلمبرداری و دشواریهایش را به آثار پر پروداکشن معطوف نکرده؛ جعفریان نشان داده که آثار بهلحاظ تولید جمعوجورترش چون «شبیلدا»، «بوسیدن رویماه» و حتی «درباره الی» هم بیش از آنکه نشانی از تولیدات دشوار داشته باشند، با درخشش مثالزدنیاش به نمونههای کمنظیر فیلمبرداری در سینمای ایران تبدیل شدهاند. چیرهدستی او که بیشتر آثارش را بهطرز اعجابآوری غنی کرده، بهخاطر تناسب مثالزدنیاش در فضاسازی و ورود اعجابآور رنگمایههای جاندار به فضاهای تهی از رنگ و بالعکس در بزنگاههای تغییر اتمسفر
است. او استاد لحظههای ناب در سینماست؛ نمونهاش دقتها و وسواسهای او برای رساندن غنای بصری انتقال حس موجود در مضامین است که نمونههای مینیاتوریاش مثلا انتقال حس و جنس «زنانه» در آثار ارزشمندی چون «بانوی اردیبهشت»، «نرگس»، «چهارشنبهسوری»، «دوزن»، « بوسیدن رویماه» و حتی « چندروز بعد» است. نگاه او به عنصر «خشونت» هم از این نظر قابلتامل است؛ مولفه دردناکی که از جمله محورهای زندگی آدمهای آسیبدیده اجتماع است جعفریان با هنری مثالزدنی و غیرقابل بیان در «طلای سرخ»، «نرگس»، «دوزن»، «شب یلدا»، «نسل سوخته» و «عصر جمعه» با کنشمندی و خیرهکنندگی کمنظیر، تصویر دوسویهای از تهاجم و تنهایی آدمها را با توازنی سنجیده، ماندگار کرده است. او و کارنامهاش، خود را فقطوفقط معطوف به قواعد مضمونی نکردهاند. مکان در غالب آثار جعفریان یکی از ارزشمندترین عناصر در انتقال مابازاهای نشانهشناسانه در ایجاد اتمسفری قوامیافته است؛ بهگونهای که با نوعی جهتبخشی تحسینبرانگیز، به یکیاز اصول دیداری تبدیل شده که از سویی میتواند باعث دگرگونی و انتقال فضا شود و از جهت دیگر قادر است نزدیکی خاصی میان دنیای آدمهای فیلم با انبوهی
از مخاطبان باشد؛ توجه او به این خصیصه را میتوان در معماری خانه کنار ساحل در «درباره الی»، آپارتمان حامد در «شب یلدا»، مجتمع هولناکی که روحی در «چهارشنبهسوری» به آن وارد میشود، اتاقهای تنهایی فروغ در «بانوی اردیبهشت»، خانه احترامسادات در « بوسیدن رویماه» و روستای کردتبار و دورافتادهای که چمران و گروهش بهآن وارد میشوند، به درخشانی تمام دید. این رویکرد او به معماری، در قالب گستردهتری هم قابل تحلیل است؛ محوطه موتورسواری در دیوار (طالبی)، کیش و لنج غوطهور بر دریا در باران و بومی روستای طاهره در زیر درختان زیتون و بلندای مذاکره چمران با رییس کردها در«چ»، نمونههای فضاسازی و درک فیلمبردار از جغرافیا، مختصات سهل و ممتنع میزانسن و بهطورکلی القای حس آدمها در محیط و بالعکس است که با تکنیکی متهورانه در انتخاب زاویههای دوربین، زمانهای فیلمبرداری، انتخاب درست لنز، بهرهگیری منطقی از تابشهای نور طبیعی، جهتدهی غیرخودنمایانه نورهای مصنوعی، کنترل حسابشده نورهای طبیعی و استفاده درست و حسابشده از قواعد موجود در زمان پست پروداکشن تجلی یافته است.
بخشی از آثار جعفریان مثل «تاتوره»، «بیبیچلچله»، «نقش عشق»، «زیر درختان زیتون»، «بچههای ابدی» و «چ» سرشار از طرحهایی مبتنیبر عناصر انسانمدارانه است. بهنظر میرسد آنچه بیش از هر چیز در این فیلمها برای جعفریان حایز اهمیت است، پرداختن به ارتباط انسان با مناسبات اجتماعی و محیطی پیرامونش است. او در نورپردازی و شکل و هندسه حرکتی در این فیلمها، به درک متفاوتی از نورپردازی و رنگمایه به نسبت دیگر آثار از این دست رسیده، بهطوری که برای انتقال حس درست، بهشدت متکی بر محورهایی نامحسوس و غیرقابل دیده شدن برای معرفی و کنشمندی شخصیتها است که شاید به خلوص او در تجربه اولش در سینمای آزاد با «چه پرستاره بود شبم» (ناصر غلامرضایی) بازگردد؛ برای همین است که همواره در چالش واقعگرایی و نمایشیشدن در آثار او، غلبه با واقعگرایی بوده است و برخیاز مهمترین فیلمهایش، با وجود مابازاهای زیباییشناسانه میزانسنمحور، نورهای استریلیزه کمینهگرا، خطوط ساختمند متمرکز و سطحبندی به معنای خاص کلمه هماهنگ، بهشدت وامدار یکنوع لحن ضداغراق است. و حالا حسین جعفریان نابغه فیلمبرداری در ایران، با انبوهی از جوایز و افتخارات فجر و
خانه سینما (نسل سوخته، رستاخیز، چ، درباره الی، چهارشنبهسوری، دیوار، جایی برای زندگی، بانوی اردیبهشت، دو زن، نقش عشق و...) در آغازین سالهای دههچهارم از فعالیت سینماییاش سرزنده و پرافتخار به یکیاز ارکان و پایههای اصلی فیلمبرداری سینمای ایران تبدیل شده؛ فیلمبرداری که بدون شک تکتک آثارش درسی برای فیلمبرداری در سینمای ایران است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.