|

کوتاه در باب «مرثیه برای کتابسوزی‌ها» اثر علی اتحاد

کمی نفت و اندکی بوریا

علیرضا امیرحاجبی

اینکه می‌گویند: «فلان کار و بهمان اثر هنری را نفهمیدیم و درک نکردیم»، از بیخ‌وبن غلط است زیرا اثر هنری از راه‌هایی با ما ارتباط برقرار می‌کند که خود خبر نداریم. به جاهایی می‌رود که شاید هرگز خودآگاهی انسانی به آن سَرَک نکشیده است. حالا این خبر داشتن/نداشتن از کوه‌یخی (Iceberg) ناخودآگاهی که اطلاع از وجودش را مدیون فروید هستیم را به‌عنوان راهی برای فرار یا سنگری برای دفاع قرار نمی‌دهیم. اما نمی‌توانیم این نکته را در نظر نگیریم که آنچه به‌عنوان رسالت و پیام هنری به شکل کلیشه‌ای به خوردمان می‌دهند تا به امروز چیزی را تغییر نداده. چه کسی هنرمند را مامور این کار کرده که به مردم چیزی را بفهماند؟ دنیای هنر دنیایی فردی است؛ دنیای تنهایی است و در مراحل بعدی به جمع می‌پیوندد.
درباره فهم و درک چیزها حرف زیاد است که باد هواست. اما تجسم کنید گروهی از مردم وارد محوطه زیبای فرهنگسرای نیاوران می‌شوند. در آن راه می‌روند، باهم حرف می‌زنند، سکوت می‌کنند، از فضا لذت می‌برند یا نمی‌برند به گالری‌ها می‌روند به رنگ‌مالی نقاشان معاصر نگاه می‌کنند. حالا ناگهان من (علیرضا امیرحاجبی) جلو چندعابر را می‌گیرم و می‌پرسم: «ببخشید شما از مختصات اگزومتریک مجموعه اطلاع دارید؟ می‌توانید پلان ساختمان را تحلیل کنید؟ این ساختمان تحت تاثیر چه مکتبی ساخته شده؟ و...‌.» چندنفر از عابران می‌توانند درک کاملی از معماری فرهنگسرای نیاوران اثر کامران دیبا داشته باشند؟ اگر درک نکنند آیا ارتباطشان با فضا، مکان/ زمان این مجموعه زیبا و بی‌نظیر قطع می‌شود؟
برقراری ارتباط الزاما به معنای درک ارتباط و مناسبات بین مصادیق نیست و نباید هم باشد. این را گفتم تا از پله‌های محوطه سنگی فرهنگسرا پایین بیاییم که پایین‌آمدن شرط ابتدایی ارتباط با تصویر جهان است. از حیاط که عبور کردیم، به گالری‌های فرهنگسرا رسیدیم. بسیارخب. مرثیه برای کتابسوزی‌ها هم مانند مثالی است که درباره معماری زدم. بسیاری آمدند و دیدند و رفتند و برای مدتی حضور داشتند و ویدئوهای زیبا و اجرای چهارنفره (زنده) را دیدند و رفتند. موسیقی (زنده) را گوش دادند و رفتند.
مخاطبی گفت: «آقا من نفهمیدیم چی شد؟ شما فهمیدید؟» گفتم: «من با فهمش کاری ندارم فقط لذت بردم. مکتب‌خونه نیامدم که برادرجان. یک آمبیانسی با زحمت شکل گرفته. گروه به‌شدت کار کردند؛ کاری پر از جزییات، پر از مناسبات و ارتباطات متنی، آوایی، صوتی و تصویری معلومه که مخاطب گیج‌و‌ویجی مثل من که حداقل دوروز در هفته دسته‌کلیدش رو این‌ور اون‌ور جا می‌گذارد، نمی‌فهمد که چه شده؟»
چیزی که در این رویداد (نه اتفاق) برای همگان مشخص بود (آنطور که از نامش نیز پیداست)، ارتباط انسان در دوره‌های مختلف و مبهم تاریخی با متن و مکتوبات است؛ تراژدی انهدام حافظه سَبُک و قابل‌اشتعال انسانی یا همان کاغذ. (کاش حوصله داشتم روزی درباره کاغذ چیزی بنویسم. به‌خصوص کاغذسازی در فرانسه قرن‌نوزدهم). کاغذ‌ها در اجرای چهارنفره (دور میز) دود می‌شوند و به هوا می‌روند و در همان‌لحظه اجراگران حرف می‌زنند (آقا خیلی حرف می‌زنند). این رابطه بین گفتار و نوشته‌هایی که دود می‌شوند، برای من خیلی لذت‌بخش بود. به هیچ‌وجه به معنای حرف‌ها توجهی نداشتم. نمی‌توانستم که توجه کنم. اما ارتباط دوالیستی بین گفتار و نوشتار بسیار لذت‌آفرین بود. این همان چیزی است که ژاک دریدای ملعون در متافیزیک حضور، مطرح کرده: «اولویت گفتار نسبت به نوشتار.»
گویا آفریننده این رویداد در بخش‌ها به شکلی هدفمند از زبانی اختراعی استفاده کرده. این نکته نیز درخشان بود چون هیچ‌کدام از مخاطبان نمی‌فهمیدند که اجراگران چه می‌گویند؛ عبور از شعور روزمره و تلاش برای رسیدن به شعور بنیادین. فهمیدن از آنجا شروع می‌شود که دیگر نفهمی. آیا می‌توان این روش علی اتحاد را گسترش داد؟ به‌طور محدود آری. مبانی تمدنی اجازه چنین گسترشی را نمی‌دهد اما کوچه‌های تنگ‌وتاریکی وجود دارد که برخی هنرمندان با تکیه بر همان «ظلمت» اشاره‌شده در متن، می‌توانند به منبع شعور بنیادینی برسند که آرتو در جست‌وجویش بود. در بخش ویدئویی نیز فضای ایجادشده و ترکیب سه‌تصویر حرف‌هایی که بازیگران می‌زنند، بیش از اینکه «مفهومی» باشند، حسی هستند. (برای من اینچنین بود)؛ فضایی مجهول. رازی در میان است که بهتر است فاش نشود. حالا این راز در کجاست؟ این راز چیست؟ جوابش چیست؟ من نمی‌دانم که اگر بدانم، دیگر برایم راز نیست. نمی‌خواهم که بدانم که دانستن مرا در دانسته‌ها هلاک می‌کند. همان‌که در راز شناور شویم، کافی است. نه؟
بلایی است نوشتن و آتش‌زدن آنچه نوشته می‌شود مرهمی است بر تن عفریتِ زیباروی انهدام.

اینکه می‌گویند: «فلان کار و بهمان اثر هنری را نفهمیدیم و درک نکردیم»، از بیخ‌وبن غلط است زیرا اثر هنری از راه‌هایی با ما ارتباط برقرار می‌کند که خود خبر نداریم. به جاهایی می‌رود که شاید هرگز خودآگاهی انسانی به آن سَرَک نکشیده است. حالا این خبر داشتن/نداشتن از کوه‌یخی (Iceberg) ناخودآگاهی که اطلاع از وجودش را مدیون فروید هستیم را به‌عنوان راهی برای فرار یا سنگری برای دفاع قرار نمی‌دهیم. اما نمی‌توانیم این نکته را در نظر نگیریم که آنچه به‌عنوان رسالت و پیام هنری به شکل کلیشه‌ای به خوردمان می‌دهند تا به امروز چیزی را تغییر نداده. چه کسی هنرمند را مامور این کار کرده که به مردم چیزی را بفهماند؟ دنیای هنر دنیایی فردی است؛ دنیای تنهایی است و در مراحل بعدی به جمع می‌پیوندد.
درباره فهم و درک چیزها حرف زیاد است که باد هواست. اما تجسم کنید گروهی از مردم وارد محوطه زیبای فرهنگسرای نیاوران می‌شوند. در آن راه می‌روند، باهم حرف می‌زنند، سکوت می‌کنند، از فضا لذت می‌برند یا نمی‌برند به گالری‌ها می‌روند به رنگ‌مالی نقاشان معاصر نگاه می‌کنند. حالا ناگهان من (علیرضا امیرحاجبی) جلو چندعابر را می‌گیرم و می‌پرسم: «ببخشید شما از مختصات اگزومتریک مجموعه اطلاع دارید؟ می‌توانید پلان ساختمان را تحلیل کنید؟ این ساختمان تحت تاثیر چه مکتبی ساخته شده؟ و...‌.» چندنفر از عابران می‌توانند درک کاملی از معماری فرهنگسرای نیاوران اثر کامران دیبا داشته باشند؟ اگر درک نکنند آیا ارتباطشان با فضا، مکان/ زمان این مجموعه زیبا و بی‌نظیر قطع می‌شود؟
برقراری ارتباط الزاما به معنای درک ارتباط و مناسبات بین مصادیق نیست و نباید هم باشد. این را گفتم تا از پله‌های محوطه سنگی فرهنگسرا پایین بیاییم که پایین‌آمدن شرط ابتدایی ارتباط با تصویر جهان است. از حیاط که عبور کردیم، به گالری‌های فرهنگسرا رسیدیم. بسیارخب. مرثیه برای کتابسوزی‌ها هم مانند مثالی است که درباره معماری زدم. بسیاری آمدند و دیدند و رفتند و برای مدتی حضور داشتند و ویدئوهای زیبا و اجرای چهارنفره (زنده) را دیدند و رفتند. موسیقی (زنده) را گوش دادند و رفتند.
مخاطبی گفت: «آقا من نفهمیدیم چی شد؟ شما فهمیدید؟» گفتم: «من با فهمش کاری ندارم فقط لذت بردم. مکتب‌خونه نیامدم که برادرجان. یک آمبیانسی با زحمت شکل گرفته. گروه به‌شدت کار کردند؛ کاری پر از جزییات، پر از مناسبات و ارتباطات متنی، آوایی، صوتی و تصویری معلومه که مخاطب گیج‌و‌ویجی مثل من که حداقل دوروز در هفته دسته‌کلیدش رو این‌ور اون‌ور جا می‌گذارد، نمی‌فهمد که چه شده؟»
چیزی که در این رویداد (نه اتفاق) برای همگان مشخص بود (آنطور که از نامش نیز پیداست)، ارتباط انسان در دوره‌های مختلف و مبهم تاریخی با متن و مکتوبات است؛ تراژدی انهدام حافظه سَبُک و قابل‌اشتعال انسانی یا همان کاغذ. (کاش حوصله داشتم روزی درباره کاغذ چیزی بنویسم. به‌خصوص کاغذسازی در فرانسه قرن‌نوزدهم). کاغذ‌ها در اجرای چهارنفره (دور میز) دود می‌شوند و به هوا می‌روند و در همان‌لحظه اجراگران حرف می‌زنند (آقا خیلی حرف می‌زنند). این رابطه بین گفتار و نوشته‌هایی که دود می‌شوند، برای من خیلی لذت‌بخش بود. به هیچ‌وجه به معنای حرف‌ها توجهی نداشتم. نمی‌توانستم که توجه کنم. اما ارتباط دوالیستی بین گفتار و نوشتار بسیار لذت‌آفرین بود. این همان چیزی است که ژاک دریدای ملعون در متافیزیک حضور، مطرح کرده: «اولویت گفتار نسبت به نوشتار.»
گویا آفریننده این رویداد در بخش‌ها به شکلی هدفمند از زبانی اختراعی استفاده کرده. این نکته نیز درخشان بود چون هیچ‌کدام از مخاطبان نمی‌فهمیدند که اجراگران چه می‌گویند؛ عبور از شعور روزمره و تلاش برای رسیدن به شعور بنیادین. فهمیدن از آنجا شروع می‌شود که دیگر نفهمی. آیا می‌توان این روش علی اتحاد را گسترش داد؟ به‌طور محدود آری. مبانی تمدنی اجازه چنین گسترشی را نمی‌دهد اما کوچه‌های تنگ‌وتاریکی وجود دارد که برخی هنرمندان با تکیه بر همان «ظلمت» اشاره‌شده در متن، می‌توانند به منبع شعور بنیادینی برسند که آرتو در جست‌وجویش بود. در بخش ویدئویی نیز فضای ایجادشده و ترکیب سه‌تصویر حرف‌هایی که بازیگران می‌زنند، بیش از اینکه «مفهومی» باشند، حسی هستند. (برای من اینچنین بود)؛ فضایی مجهول. رازی در میان است که بهتر است فاش نشود. حالا این راز در کجاست؟ این راز چیست؟ جوابش چیست؟ من نمی‌دانم که اگر بدانم، دیگر برایم راز نیست. نمی‌خواهم که بدانم که دانستن مرا در دانسته‌ها هلاک می‌کند. همان‌که در راز شناور شویم، کافی است. نه؟
بلایی است نوشتن و آتش‌زدن آنچه نوشته می‌شود مرهمی است بر تن عفریتِ زیباروی انهدام.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.