درباره «فراموشی» و شیوه میرهولد
نمایشی غریب در ایران
مانی سلطانی
داستان نمایش فراموشی درباره یک خواننده مشهور است. همسرش نویسندهای ست که اکنون سالهاست بعد از آغاز زندگی مشترکشان نوشتن را کنار گذاشته و حتی یک سطر هم ننوشته. ولی مدتی است که در او احساسی جریان پیدا کرده که به او برای دست به قلمشدن تلنگر میزند. اینبار اما قهرمان داستان او همسر اوست و سیر داستان، پای شخصیت دیگری را به میان میکشد. او دختر چشمسبزی است که هرروز عصر پشت پنجره آپارتمان روبهرویی ساعتها میایستد و به بیرون خیره میشود.
به مرور زمان در وجود زن احساس خیانت شوهرش به او شکل میگیرد و این حس هرروز قویوقویتر میشود. داروهایی را که پزشک معالجش به او میدهد مصرف نمیکند و آنها را در چای حل کرده و به خورد شوهرش میدهد. در گفتوگوهای زن و شوهر واقعیت و فانتزی درهم آمیخته میشود. تصاویر خاطرات دوران آشناییشان و وحشت پاکشدن یکسری اطلاعات اساسی و مهم زندگی از ذهنشان درهم میآمیزد. مرد خواننده نهتنها رپرتوار موسیقیای را که همیشه اجرا میکند فراموش کرده، بلکه توانایی خواندن را هم از دست داده است و همسر نویسندهاش دچار فراموشی مرگباری شده که آنچه را دودقیقه پیش انجام داده، بهخاطر نمیآورد.
بوی تعفن در آپارتمانشان این تصور را بهوجود میآورد که در خانه جسدی در حال فاسدشدن است. بهنظر میآید این امر واقعیت دارد و در کمد یکی از اتاقها جسدی با چهرهای متلاشیشده قرار دارد. ولی این جسد متعلق به کیست؟ اسکندر ساکایف این نمایش را براساس نمایشنامهای از داریوش ربیعی و مبتنی بر عناصر بیومکانیک (میرهولد) آماده اجرا کرده که در سیامین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر دوشب به روی صحنه رفت.
این نمایش نمیتواند مخاطب ایرانی را در اجرا به خود متوجه کند. از یکسو اینهمه پیچیدگی شاید قابلهضم نباشد و از سوی دیگر نیز شیوه بازیگری میرهولد است که بازهم برایمان بیگانه است. ما بیشتر به دوشیوه استانیسلاوسکی و برشت جریان بازیگری را دنبال میکنیم. شیوههای دیگر بهندرت در صحنههایمان مورد کارکرد واقع میشود. در شیوه بیومکانیک که مبدعش میرهولد روسی و از شاگردان استانیسلاوسکی است، بیان بدنی، اصل و اساس بازیگری خواهد شد. در این شیوه بازیگری است که تمام اعضای بدن در اختیار اجراکننده است و باید به شیوهای درست از تمام آنها بهره بگیرد. به همین دلیل است که بیان نوعی کارکردی و اشارهای خواهد بود و همیشه هم هیچ نکتهای مستقیمگویی نخواهد شد. این روال غیرمعمول، بازی را کمی پیچیدهتر و سنگینتر خواهد کرد. ضمن آنکه بهلحاظ زیباییشناسی هم بر افزودههای زیباییشناسانه کار خواهد افزود. ما این شیوه را هنوز عمومی نکردهایم، چون هم در دانشگاههایمان کمتر به آن توجه شده و هم کارگردانان کمتر بر آن تسلط و اشراف پیدا کردهاند. از همینرو این شیوه را با فراموشی یا نمونههایی از ایندست که در عمل و اجرا مورد آزمون و خطاست،
میتوانیم بلد شویم. هر دوبازیگر هم توشوتوان لازم را برای انجام چنین شیوهای داشتند؛ بهویژه نیروی جوانی که در خدمت انتقال چنین شیوهای بود. شوربختانه، در اجرای اخیر، برخی به این کار توجه نشان ندادند و حتی تالار «باران» را ترک کردند. شاید هم حق داشته باشند که به چنین وضعیتی بیتفاوت هستند.
داستان نمایش فراموشی درباره یک خواننده مشهور است. همسرش نویسندهای ست که اکنون سالهاست بعد از آغاز زندگی مشترکشان نوشتن را کنار گذاشته و حتی یک سطر هم ننوشته. ولی مدتی است که در او احساسی جریان پیدا کرده که به او برای دست به قلمشدن تلنگر میزند. اینبار اما قهرمان داستان او همسر اوست و سیر داستان، پای شخصیت دیگری را به میان میکشد. او دختر چشمسبزی است که هرروز عصر پشت پنجره آپارتمان روبهرویی ساعتها میایستد و به بیرون خیره میشود.
به مرور زمان در وجود زن احساس خیانت شوهرش به او شکل میگیرد و این حس هرروز قویوقویتر میشود. داروهایی را که پزشک معالجش به او میدهد مصرف نمیکند و آنها را در چای حل کرده و به خورد شوهرش میدهد. در گفتوگوهای زن و شوهر واقعیت و فانتزی درهم آمیخته میشود. تصاویر خاطرات دوران آشناییشان و وحشت پاکشدن یکسری اطلاعات اساسی و مهم زندگی از ذهنشان درهم میآمیزد. مرد خواننده نهتنها رپرتوار موسیقیای را که همیشه اجرا میکند فراموش کرده، بلکه توانایی خواندن را هم از دست داده است و همسر نویسندهاش دچار فراموشی مرگباری شده که آنچه را دودقیقه پیش انجام داده، بهخاطر نمیآورد.
بوی تعفن در آپارتمانشان این تصور را بهوجود میآورد که در خانه جسدی در حال فاسدشدن است. بهنظر میآید این امر واقعیت دارد و در کمد یکی از اتاقها جسدی با چهرهای متلاشیشده قرار دارد. ولی این جسد متعلق به کیست؟ اسکندر ساکایف این نمایش را براساس نمایشنامهای از داریوش ربیعی و مبتنی بر عناصر بیومکانیک (میرهولد) آماده اجرا کرده که در سیامین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر دوشب به روی صحنه رفت.
این نمایش نمیتواند مخاطب ایرانی را در اجرا به خود متوجه کند. از یکسو اینهمه پیچیدگی شاید قابلهضم نباشد و از سوی دیگر نیز شیوه بازیگری میرهولد است که بازهم برایمان بیگانه است. ما بیشتر به دوشیوه استانیسلاوسکی و برشت جریان بازیگری را دنبال میکنیم. شیوههای دیگر بهندرت در صحنههایمان مورد کارکرد واقع میشود. در شیوه بیومکانیک که مبدعش میرهولد روسی و از شاگردان استانیسلاوسکی است، بیان بدنی، اصل و اساس بازیگری خواهد شد. در این شیوه بازیگری است که تمام اعضای بدن در اختیار اجراکننده است و باید به شیوهای درست از تمام آنها بهره بگیرد. به همین دلیل است که بیان نوعی کارکردی و اشارهای خواهد بود و همیشه هم هیچ نکتهای مستقیمگویی نخواهد شد. این روال غیرمعمول، بازی را کمی پیچیدهتر و سنگینتر خواهد کرد. ضمن آنکه بهلحاظ زیباییشناسی هم بر افزودههای زیباییشناسانه کار خواهد افزود. ما این شیوه را هنوز عمومی نکردهایم، چون هم در دانشگاههایمان کمتر به آن توجه شده و هم کارگردانان کمتر بر آن تسلط و اشراف پیدا کردهاند. از همینرو این شیوه را با فراموشی یا نمونههایی از ایندست که در عمل و اجرا مورد آزمون و خطاست،
میتوانیم بلد شویم. هر دوبازیگر هم توشوتوان لازم را برای انجام چنین شیوهای داشتند؛ بهویژه نیروی جوانی که در خدمت انتقال چنین شیوهای بود. شوربختانه، در اجرای اخیر، برخی به این کار توجه نشان ندادند و حتی تالار «باران» را ترک کردند. شاید هم حق داشته باشند که به چنین وضعیتی بیتفاوت هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.