|

توسعه پایدار و ظرفیت جمعیت

عبدالحسین طوطیایی*

شاخص توسعه پایدار (به‌طور خاص کشاورزی) را می‌توان عامل اصلی تعیین ظرفیت جمعیت لازم برای هر کشوری دانست. براساس نظریه ارایه‌شده Brundtland توسعه پایدار سیستمی است که با وجود برآورده کردن نیازهای نسل حاضر، تداخلی در برآوردن نیازهای نسل آتی ندارد. این نظریه و دیگر تعاریف علمی برای توسعه پایدار بر عواقب اجتماعی و زیست‌محیطی غیرقابل پیش‌بینی و نامطلوبی که روی توسعه اقتصادی تاثیر می‌گذارد، تاکید دارند. از روش‌های اندازه‌گیری شاخص‌های توسعه پایدار، روش نگهداری سرمایه است.

در این روش علاوه‌بر سرمایه‌های بشری در اقتصاد، به سرمایه‌های طبیعی در محیط‌زیست و نیز اجتماعی برخاسته از فرهنگ‌ها، موسسات و سیستم‌های دولتی توجه می‌شود. متاسفانه نشانه‌ها نه‌تنها دلالت بر روند توسعه و کشاورزی پایدار نیست بلکه با نگاه به هرسویی هشداری قرمز از ناپایداری می‌بینیم که آخرین آن رکوردشکنی جهانی مصرف بنزین در تهران است که اخیرا به 99میلیون لیتر در هفته رسیده است یا مثلا دبیرکل دفتر امور سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور اخیرا گفت که تعداد دام‌های موجود (120میلیون واحد دامی) در کشور، سه‌برابر ظرفیت مراتع است.

رییس سازمان امور اراضی کشور اظهار کرد که در 20سال اخیر سالانه شش‌هزارو500 هکتار از اراضی کشاورزی تغییر کاربری داده و از چرخه تولید تولید خارج شده است. (البته به باور راقم واقعیت بیش از برآورد ایشان است). از آنجایی که اکنون بسیاری از آگاهان در زمینه منابع آب و در کوران خشکسالی موجود، نمای بحران را ترسیم می‌کنند از اشاره به تنگناهای خودساخته در این زمینه چشم‌پوشی شده و تنها به این نکته اشاره می‌شود که در چندسال اخیر فضای کنگره‌های تخصصی و علمی مربوط به آب، محیط‌زیست، خاک و منابع طبیعی در بیان واقعیت‌های وضع موجود و ترسیم چشم‌انداز آینده بیشتر به مجالس اندوه شباهت داشته است. هم‌اکنون یک‌دهم فرسایش خاک‌های جهان مربوط به ایران است و اگر روند تخریب خاک در ایران با سرعت فعلی ادامه یابد در 30سال آینده تمام زمین‌های حاصلخیز ایران نابود خواهند شد. از سوی دیگر هرسال یک‌ونیم‌میلیون‌هکتار (9درصد) از خاک‌های مرغوب کشور به بیابان تبدیل می‌شود. با اشارات مختصری به شرایط جنگل‌های کشور از بیان انبوه دیگر نشانه‌ها صرف‌نظر می‌شود. در هر ثانیه 360مترمربع از سطح جنگل‌ها و مراتع کشور تخریب می‌شود؛ به بیان دیگر در هر پنج‌سال یک‌میلیون‌هکتار از جنگل‌های ایران نابود می‌شود یا سالانه یک‌ونیم درصد از جنگل‌های ایران از دست می‌رود، در حالی‌که طبق استانداردهای جهانی حداقل سطح این مناطق باید معادل 10درصد از مساحت هر سرزمین باشد. در عملیات ترمیم و احداث جاده در پارک گلستان توسط وزارت راه 12هزار اصله درخت که اغلب از درختان کهنسال با عمری بیش از 70سال و از گونه‌های غیرقابل تکثیر همچون بلوط بودند، قطع شد و علت آن معارض‌بودن این درختان در مسیر ترمیم جاده اعلام شد که آن را نیز مقابله با سیل هرساله استان گلستان قلمداد کردند. بانک جهانی نیز در انتشار گزارشی وضعیت نابودی جنگل‌ها در ایران را چنین اعلام کرده است: خسارت ناشی از قطع درختان جنگلی و نابودی جنگل‌های خزری سالانه 906میلیون‌دلار و 8/0درصد از تولید ناخالص داخلی است. براساس این گزارش از پنج منطقه جنگلی کشور خزری، تورانی، ارسباران، زاگرس و پوشش گیاهی خلیج‌فارس میانگین سالانه نابودی جنگل‌های خزری در ایران 45هزارهکتار معادل 4/2درصد از کل مساحت جنگل‌های این ناحیه و 3/0درصد از مساحت کل جنگل‌های کشور است این رقم در جنگل‌های زاگرس 54هزار هکتار معادل 1/1درصد از مساحت جنگل‌های این منطقه و 4/0درصد از مساحت کل جنگل‌های کشور است. همچنین سالانه 27هزارهکتار از جنگل‌های «ایرانی‌ - تورانی» معادل 8/0درصد از کل مساحت جنگل‌های این منطقه و 2/0درصد از کل مساحت جنگل‌های کشور نابود می‌شوند که در مجموع بدون احتساب جنگل‌های «ارسباران» و «خلیج عمانی» سالانه 125هزارهکتار از جنگل‌های کشور نابود می‌شوند. در شرایطی که درخصوص نیل به افزایش جمعیت در کشورمان نکاتی بیان می‌شود، باید گفت اگر روزی توانستیم به‌جای غلتیدن در پیامدهای بحرانی، در عزمی همگانی راه به پایداری ببریم شایستگی آن را خواهیم داشت که سهم بیشتری از جامعه انسانی جهانی را دارا باشیم.
* عضو هیات‌علمی بازنشسته سازمان تحقیقات کشاورزی

شاخص توسعه پایدار (به‌طور خاص کشاورزی) را می‌توان عامل اصلی تعیین ظرفیت جمعیت لازم برای هر کشوری دانست. براساس نظریه ارایه‌شده Brundtland توسعه پایدار سیستمی است که با وجود برآورده کردن نیازهای نسل حاضر، تداخلی در برآوردن نیازهای نسل آتی ندارد. این نظریه و دیگر تعاریف علمی برای توسعه پایدار بر عواقب اجتماعی و زیست‌محیطی غیرقابل پیش‌بینی و نامطلوبی که روی توسعه اقتصادی تاثیر می‌گذارد، تاکید دارند. از روش‌های اندازه‌گیری شاخص‌های توسعه پایدار، روش نگهداری سرمایه است.

در این روش علاوه‌بر سرمایه‌های بشری در اقتصاد، به سرمایه‌های طبیعی در محیط‌زیست و نیز اجتماعی برخاسته از فرهنگ‌ها، موسسات و سیستم‌های دولتی توجه می‌شود. متاسفانه نشانه‌ها نه‌تنها دلالت بر روند توسعه و کشاورزی پایدار نیست بلکه با نگاه به هرسویی هشداری قرمز از ناپایداری می‌بینیم که آخرین آن رکوردشکنی جهانی مصرف بنزین در تهران است که اخیرا به 99میلیون لیتر در هفته رسیده است یا مثلا دبیرکل دفتر امور سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور اخیرا گفت که تعداد دام‌های موجود (120میلیون واحد دامی) در کشور، سه‌برابر ظرفیت مراتع است.

رییس سازمان امور اراضی کشور اظهار کرد که در 20سال اخیر سالانه شش‌هزارو500 هکتار از اراضی کشاورزی تغییر کاربری داده و از چرخه تولید تولید خارج شده است. (البته به باور راقم واقعیت بیش از برآورد ایشان است). از آنجایی که اکنون بسیاری از آگاهان در زمینه منابع آب و در کوران خشکسالی موجود، نمای بحران را ترسیم می‌کنند از اشاره به تنگناهای خودساخته در این زمینه چشم‌پوشی شده و تنها به این نکته اشاره می‌شود که در چندسال اخیر فضای کنگره‌های تخصصی و علمی مربوط به آب، محیط‌زیست، خاک و منابع طبیعی در بیان واقعیت‌های وضع موجود و ترسیم چشم‌انداز آینده بیشتر به مجالس اندوه شباهت داشته است. هم‌اکنون یک‌دهم فرسایش خاک‌های جهان مربوط به ایران است و اگر روند تخریب خاک در ایران با سرعت فعلی ادامه یابد در 30سال آینده تمام زمین‌های حاصلخیز ایران نابود خواهند شد. از سوی دیگر هرسال یک‌ونیم‌میلیون‌هکتار (9درصد) از خاک‌های مرغوب کشور به بیابان تبدیل می‌شود. با اشارات مختصری به شرایط جنگل‌های کشور از بیان انبوه دیگر نشانه‌ها صرف‌نظر می‌شود. در هر ثانیه 360مترمربع از سطح جنگل‌ها و مراتع کشور تخریب می‌شود؛ به بیان دیگر در هر پنج‌سال یک‌میلیون‌هکتار از جنگل‌های ایران نابود می‌شود یا سالانه یک‌ونیم درصد از جنگل‌های ایران از دست می‌رود، در حالی‌که طبق استانداردهای جهانی حداقل سطح این مناطق باید معادل 10درصد از مساحت هر سرزمین باشد. در عملیات ترمیم و احداث جاده در پارک گلستان توسط وزارت راه 12هزار اصله درخت که اغلب از درختان کهنسال با عمری بیش از 70سال و از گونه‌های غیرقابل تکثیر همچون بلوط بودند، قطع شد و علت آن معارض‌بودن این درختان در مسیر ترمیم جاده اعلام شد که آن را نیز مقابله با سیل هرساله استان گلستان قلمداد کردند. بانک جهانی نیز در انتشار گزارشی وضعیت نابودی جنگل‌ها در ایران را چنین اعلام کرده است: خسارت ناشی از قطع درختان جنگلی و نابودی جنگل‌های خزری سالانه 906میلیون‌دلار و 8/0درصد از تولید ناخالص داخلی است. براساس این گزارش از پنج منطقه جنگلی کشور خزری، تورانی، ارسباران، زاگرس و پوشش گیاهی خلیج‌فارس میانگین سالانه نابودی جنگل‌های خزری در ایران 45هزارهکتار معادل 4/2درصد از کل مساحت جنگل‌های این ناحیه و 3/0درصد از مساحت کل جنگل‌های کشور است این رقم در جنگل‌های زاگرس 54هزار هکتار معادل 1/1درصد از مساحت جنگل‌های این منطقه و 4/0درصد از مساحت کل جنگل‌های کشور است. همچنین سالانه 27هزارهکتار از جنگل‌های «ایرانی‌ - تورانی» معادل 8/0درصد از کل مساحت جنگل‌های این منطقه و 2/0درصد از کل مساحت جنگل‌های کشور نابود می‌شوند که در مجموع بدون احتساب جنگل‌های «ارسباران» و «خلیج عمانی» سالانه 125هزارهکتار از جنگل‌های کشور نابود می‌شوند. در شرایطی که درخصوص نیل به افزایش جمعیت در کشورمان نکاتی بیان می‌شود، باید گفت اگر روزی توانستیم به‌جای غلتیدن در پیامدهای بحرانی، در عزمی همگانی راه به پایداری ببریم شایستگی آن را خواهیم داشت که سهم بیشتری از جامعه انسانی جهانی را دارا باشیم.
* عضو هیات‌علمی بازنشسته سازمان تحقیقات کشاورزی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.