پروفسور دپارتمان علوم سیاسی دانشگاه سیاتل در گفتوگو با «شرق»:
گولنیستها و طرفداران اردوغان دوروی یکسکهاند
نوژن اعتضادالسلطنه
روزگاری برای سرکوب کمونیستها با ملیگرایان افراطی ترک متحد بودند، برای کنارزدن ارتش از صحنه سیاست همپیمان شدند و اکنون بر سر تقسیم قدرت و منابع مادی به جان یکدیگر افتادهاند. این توصیفی ساده از ریشه اختلاف «فتحالله گولن» و «رجب طیباردوغان» و هواداران این دوچهره اسلامگرا است که یکی در پنسیلوانیا بهسر میبرد و برای خودشان مذهبی قایل است و مدعی عدم تمایل به ورود به عرصه سیاست است و دیگری در کسوت نخستین رییسجمهوری غیرلاییک ترکیه بوده و انگشت اتهامش را بهسوی گولنیستها گرفته است. «اونور باکینر» استاد علوم سیاسی دانشگاه سیاتل که از جزییات مسایل سیاسی ترکیه آگاه است، در گفتوگو با «شرق» به واکاوی علل اختلاف جنبش گولن با شخص اردوغان و تاریخچه فرازونشیب روابط دوجریان اسلامگرای «عدالت و توسعه » و «هزمت » پرداخت.
علت اصلی اختلاف میان اردوغان و گولن چیست؟ تفاوت میان آنها و هوادارانشان در چیست؟
دلیل اصلی اختلاف و رقابت میان این دوجریان بر سر کسب منافع اقتصادی و سیاسی است. جنبش گولن بهتدریج از دهه80میلادی و از طریق اعمال کنترل بر مدارس و نهادهای آموزشی و بخشی از رسانهها رشد کرد. گولن در دهه90میلادی عمدتا از احزاب راست میانه حمایت میکرد، اما زمانی که حزب عدالتوتوسعه بهعنوان شاخه میانهرو اسلامگرایان در سال2001 تاسیس شد، جنبش گولن از آن حزب حمایت کرد. زمانی که حزب عدالت و توسعه به قدرت رسید، گولنیستها از شرایط ایجادشده بهعنوان فرصتی مناسب برای گسترش کنترل خود بر پلیس، دستگاه قضایی و نهادهای امنیتی استفاده کردند. در عوض، حمایت رسانهای گولنیستها از حزب عدالت و توسعه، کسب سهم بیشتری از قدرت سیاسی بود. حزب عدالت و توسعه جریانی تازهتاسیس بود که فاقد کادرهای لازم برای در دستگیری کنترل نهادهای اداری بود و بههمینخاطر با تقسیم قدرت با گولنیستها موافقت کرد. بااینحال، اما حزب تحترهبری اردوغان که پیروزی خود و تضعیف دشمنان سنتیاش (از جمله دستگاه قضایی و ارتش سکولار) را مدیون پایگاه حمایتی گولنیستها و شرکت آنان در انتخابات بود، دیگر نیازی به جنبش گولن و تقسیم قدرت با آن نمیدید. نزاع
اجتنابناپذیر میان دوجریان از اواخر سال2013 آغاز شد؛ زمانی که دولت تصمیم گرفت تا مدارس آمادهسازی دانشگاهی را که توسط جنبش گولن اداره میشدند و منبعی برای قدرت اقتصادی آن جریان بودند تعطیل کند.
آیا تفاوتی میان پایگاه طبقاتی و اجتماعی گولنیستها و هواداران اردوغان و ظرفیتهای آنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه وجود دارد؟ آیا بهنظر شما گولن توانایی برندهشدن در نزاع با اردوغان را خواهد داشت؟
مطمئن نیستم تفاوت عمدهای میان هواداران گولن و اردوغان از نظر پایگاه طبقاتی وجود داشته باشد. درست است طیفکوچکی از هواداران گولن را روشنفکران و نخبگان اقتصادی تشکیل میدهند، بااینحال، آنان همانکسانی بودند که در موقع نیاز و مواجهه حزب عدالت و توسعه با بیثباتی، به اردوغان نیز مشاوره دادهاند. روزنامههای «زمان» و «تودیززمان» بیشترین مشروعیت فکری و نظری را برای اردوغان در فاصله سالهای2000 بهبعد بهارمغان آوردند. بههمیندلیل گمان نمیکنم تفاوت ایدئولوژیک یا طبقاتی چشمگیری میان هواداران اردوغان و گولن وجود داشته باشد. در مورد پایگاه حمایتی، ما مشاهده کردیم نزاع میان اردوغان و گولن هزینه سنگینی را برای اردوغان در انتخابات به همراه نداشت. این نشاندهنده آن است که هواداران گولن از نظر نیروی شرکتکننده در انتخابات در سطح قابلتوجهی نیستند یا آنکه بسیاری از هواداران گولن با وجود نزاع بهوجودآمده میان دورهبر (اردوغان - گولن) آرای خود را بهنفع اردوغان به صندوق ریختهاند.
بسیار دورازذهن بهنظر میرسد که گولنیستها بتوانند در جریان منازعه با اردوغان و حزب عدالتوتوسعه، او را شکست دهند. آنان در ایجاد انشقاق درون حزب عدالتوتوسعه و جلوگیری از پیروزی اردوغان در انتخابات ریاستجمهوری آگوست سال2014 شکست خوردند. دولت عدالت و توسعه تلاش میکند تا با شدیدترین صورت ممکن به منابع اقتصادی گولنیستها آسیب بزند. بااینحال، شاید حضور گولنیستها در دستگاه اداری ترکیه بیش از آن چیزی بوده که اردوغان تصور میکند. پس از دور گستردهای از بازداشتها و اخراجهای صورتگرفته در میان نیروهای پلیس و دستگاه قضایی، هواداران اردوغان هنوز هم از جانب حضور هواداران گولن در این نهادها احساس خطر و ناامنی میکنند. در نتیجه، حزب عدالت و توسعه و اردوغان بر اوضاع تسلط دارند، اما منازعه هنوز پایان نیافته است.
چه تفاوت دیدگاهی میان اردوغان و گولن درباره مساله کردها، رابطه با اسراییل، بحران سوریه و عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا وجود دارد؟
بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که گولنیستها در مقایسه با اعضای حزب عدالت و توسعه دیدگاه محافظهکارانهتری درباره مساله کردها دارند. نخستین نشانه بروز اختلاف میان گولن و اردوغان را باید پیش از بازداشتهای دسامبر2013 و در حوادث فوریه2012 جستوجو کرد: «هاکان فیدان»، رییس دستگاه امنیتی دولت اردوغان بهدلیل برگزاری جلسات محرمانه با رهبران گروه شورشی کُرد «پکک» بازداشت شد و مورد بازجویی قرار گرفت. بازجوها و افسران پلیسی که در پشتپرده بازجویی از «فیدان» قرار داشتند، آنگونه که اکثر تحلیلگران معتقدند، از گولنیستها بودند که مخالفان جدی مذاکره دولت ترکیه با «پکک» هستند.
گمان نمیکنم نزاع میان گولن و اردوغان بر سر مسایل مرتبط با سیاست خارجی باشد. البته از زمانی که اختلاف آغاز شده، هواداران اردوغان درصدد بودهاند تا از گولن چهرهای حامی رژیم اسراییل را ترسیم کنند؛ این درست است که گولن بخشی از چهره القاشده خود در افکار عمومی بهعنوان رهبری میانهرو را مدیون عدمطرح انتقادات تندوتیز و مستقیم علیه قدرتهای خارجی مثل رژیم اسراییل و دولت آمریکاست. در نتیجه، لحن جنبش گولن در قبال اسراییل اغلب مداراجویانهتر از اردوغان بوده است. بااینحال، باید اشاره کرد سیاست خارجی ترکیه ناگهان در قبال رژیم اسراییل در فاصله سالهای2010-2009 و در قبال سوریه در سال2011 تغییر کرد. این درحالی است که اردوغان سالهای پیش از آن، در این دومقوله رویکردی مسالمتجویانهتر اتخاذ کرده بود. در نتیجه، من گمان نمیکنم موضوع سیاست خارجی علت نزاع کنونی میان اردوغان و گولن بوده باشد.
آیا اردوغان و گولن اختلافنظری درباره مسایل ایدئولوژیک با یکدیگر دارند؟ آیا اختلاف رویکردی میان آنها در عرصه اقتصادی وجود دارد؟
گولن و اردوغان اختلافنظر عمدهای بر سر الگوی اقتصادی ندارند. ترکیه در طول 12سال گذشته شاهد رشد تدریجی بر سر الگویی اقتصادی بوده که روی توسعه بخش ساختوساز، رشد بدهی بخش خصوصی و دغدغه کمتری برای حقوق کارگران داشته است. گولن و هوادارانش هرگز بهطور اساسی این الگو را زیر سوال نبردهاند. آنان تنها زمانی از فساد حکومتی سخن گفتند که چالششان با دولت در دسامبر2013 افزایش یافت. بااینحال، تا به امروز آنان کلامی درباره چگونگی وجود فساد سیستماتیک در الگوی اقتصادی مورد حمایتشان سخن نگفتهاند. حزب عدالت و توسعه و جریان گولن هردو از نظام سرمایهداری با جهتگیری اسلامگرایانه حمایت میکنند.
آیا بهنظر شما اختلافنظری میان اردوغان و گولن درباره لاییسیته و میراث کمالیسم و رویکرد در قبال نئوعثمانیگرایی وجود دارد؟
آنچه گولنیستها و هواداران اردوغان بر سر آن اتحادنظر دارند، مخالفت با حاکمیت سکولاریسم نظامی اواخر دهه90 میلادی بوده است. نیروهای نظامی در سال1997، حزب اسلامگرای رفاه را مجبور به ترک قدرت کردند. در آن زمان، اردوغان مدتزمان کوتاهی را به اتهام دامنزدن به نفرت مذهبی در بازداشت بهسر برد. این تجربه بود که موجب اتحاد نیروهای مذهبی در سال2000 شد. این درست است که پیروزی حزب عدالت و توسعه واکنشی به سیاستهای کوتهبینانه و ناعادلانه سکولارها در اواخر دهه90میلادی بود. بااینحال، گولن و اردوغان هردو از قربانیشدن خود در آن دوره بهعنوان حربهای علیه مخالفان حزب عدالت و توسعه استفاده کردند و آنان را همدستان کودتاگران دانستند. برای مثال، «احمدشیک» و «ندیم شنر» از روزنامهنگاران ترکی بودند که ارتباطی با نظامیان نداشتند اما به اتهام توطئهچینی برای انجام کودتای نظامی بازداشت شدند. پس از بالاگرفتن دامنه نزاع میان اردوغان و گولن، اردوغان و حزب عدالت و توسعه مدعی شدند گولنیستها بازداشتهای صورتگرفته را بدون اطلاع دولت سازماندهی کرده بودند این درحالی است که قطعا چنین ادعایی واقعیت ندارد. گولنیستها در انتخابات تلاش
کردند تا با تشکیل ائتلافی ضدحزب عدالتوتوسعه، رای سکولارها را بهسوی خود جلب کنند اما این موضوع محقق نشد چراکه سکولارها بهدشواری میتوانستند به آنان اعتماد کنند.
بهنظر شما چرا گولنیستها با احزاب اپوزیسیون ترکیه همچون حزب کمالیست جمهوری خلق و حزب ملیگرای افراطی، «حرکت ملی» ائتلاف تشکیل نمیدهند؟ آیا فکر میکنید چنین ائتلافی در آینده امکانپذیر است؟
درحالحاضر بسیاری از ناظران تحولات سیاسی ترکیه از ایجاد ائتلافی میان گولنیستها و احزاب اپوزیسیون سخن میگویند. برای حزب سکولار جمهوری خلق، این ایدهای خطرناک است: بسیاری از رایدهندگان به گولن اعتماد ندارند و احساس میکنند گولنیستها مسببان اصلی ایجاد وضعیت کنونی در ترکیه توسط اردوغان هستند. این درحالی است که رایدهندگان حزب «حرکت ملی» و جنبش گولن از نظر ایدئولوژیک دارای اشتراکنظر بیشتری با یکدیگر هستند چراکه هر دوطیف از نظر اجتماعی موضعی محافظهکارانه و ملیگرایانه دارند اما ارتباطات میان آنان هرگز در سطوح بالای رهبری از شدت لازم برای تشکیل ائتلاف برخوردار نبوده است.
نظر شما درباره ادعاهای مطرحشده از سوی اردوغان علیه روزنامه «تودیززمان» و تلاش گولنیستها برای توطئهچینی علیه دولت، درون کادر نیروهای امنیتی و پلیس چیست؟ آیا این ادعاها صحت دارند؟
نفوذ گولنیستها به درون دستگاه قضایی و پلیس (و به میزان بسیار کمتر در ارتش) نظریه توطئه نیست، یک واقعیت است. بااینحال، این شخص اردوغان بود که از سال2002 میلادی مایل به نفوذ گولنیستها در دستگاههای مذکور بود. در آن زمان ائتلاف میان گولنیستها و حزب عدالت و توسعه برمبنای سیاستهای دولت عدالت و توسعه بود.
برخی میگویند گولن عامل سیا است. نظر شما در اینباره چیست؟ ارتباطات گولن با آمریکا چگونه است؟ آیا گمان میکنید آمریکا گولن و گولنیستها را بر اردوغان ترجیح میدهد؟
من درباره گولن تنها آن چیزهایی را میدانم که در مطبوعات میخوانم. در نتیجه نمیتوانم چیزی درباره ارتباط میان سیا و گولن بگویم. این درست است که گولن بیش از 10سال است که در آمریکا زندگی میکند؛ نخست از طریق روادید ویژهای که برای رهبران عقیدتی صادر میشود و سپس از طریق دریافت گرینکارت. مقامهای آمریکایی به او بهعنوان یک رهبر عقیدتی مسلمان با دیدگاههای میانهرو و غیرخشونتآمیز مینگرند. بااینحال، من مطمئن نیستم آمریکاییها از او برای مقاصد خاص سیاسی حمایت میکنند. غرب بهشدت نگران نوع حکومت اردوغان است؛ بااینحال، فکر نمیکنم آنها به این سادگی حاضر به حمایت از گولن علیه اردوغان باشند چراکه این دوشخصیت از نظر قدرت سیاسیشان با یکدیگر قابل مقایسه نیستند. اردوغان سیاستمداری با سطح بالای حمایت مردمی است. قدرت واقعی در دستان اوست، درحالی که گولن هرگز قادر به دراختیارگیری کنترل نهادهای سیاسی نیست. قدرت او تنها ناشی از توان تاثیرگذاریاش بر نهادهای دولتی و نه مداخله و حضور جدی در درون آنهاست. گولن از آندسته چهرههایی نیست که بتواند جایگزین یکسیاستمدار عوامپسند (اردوغان) شود.
نقش ارتش را در ترکیهامروز چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا امکان تکرار کودتایی از سوی نظامیان علیهدولت اردوغان وجود دارد؟
قدرت نیروهای مسلح ترکیه در تاریخ معاصر این کشور بهشدت کاهش یافته است. این شاید تنها دستاورد دولت عدالت و توسعه باشد که شایسته حمایت بیقیدوشرط از سوی همگان است. بااینحال، هیچکس نمیتواند پیشبینی کند شرایط امروز خاورمیانه چه سناریویی را برای آینده ترکیه رقم خواهد زد. بااینحال، من گمان نمیکنم که توازن قوا در ترکیه تا حدی تغییر کند که امکان وقوع کودتای دیگری از سوی نظامیان فراهم شود.
منتقدان اردوغان میگویند «او به سمت اقتدارگرایی در حال حرکت است» ارزیابی شما در اینباره چیست. آیا نسبتبه چشمانداز دموکراسی در ترکیه امیدوار هستید؟ نظر شما درباره آنچه از آن تحت عنوان برنامه «اسلامیزاسیون» حزب عدالت و توسعه یاد میشود، چیست؟
من معتقدم اردوغان درصدد تمرکز قدرت در دستان خویش است. ترکیه از زمانی که تغییرات سیاسی از طریق سازوکار انتخابات صورت گرفت، دیگر نظامی دیکتاتوری نیست. بااینحال، ترکیه امروز در حال تبدیلشدن به یک رژیم اقتدارگرای رقابتی است که در آن دولت فکر میکند نباید حقش برای زمامداری تنها منحصر به مدتزمان تعیینشده پس از برگزاری انتخابات باشد. بهدلیل اقدامات حزب عدالت و توسعه و گولنیستها، درحالحاضر تقریبا میتوان گفت اثری از استقلال دستگاه قضایی ترکیه باقی نمانده است. در ترکیه هنوز هم آزادی رسانه وجود دارد، اما از اواسط سال2000 میلادی به اینسو این روند نزولی بوده است. من نسبتبه چشمانداز کوتاهمدت ترکیه خوشبین نیستم. متاسفانه بر این باورم که در بلندمدت تنها وقوع سهتحول میتواند سبب تقویت دموکراسی در ترکیه شود: نخست، جنبش سیاسی کُردی که ممکن است دولت را وادار به احترامگذاشتن به حقوق اولیه فرهنگی و سیاسی آنان کند. دوم آنکه، نیروهای دموکراتیک در دانشگاهها، سازمانهای صنفی، اتحادیههای کارگری، نهادهای قضایی و گروههای محیطزیست و گروههای مرتبط با حقوق زنان، بتوانند شکل تازهای از فعالیت سیاسی را برای به
چالشکشیدن دولت موجود انجام دهند و سوم آنکه حزب عدالت و توسعه از درون دچار انشقاق و دستهبندی شود.
حزب عدالت و توسعه از نظر اجتماعی حزبی محافظهکار و درصدد بسط ارزشهای اسلامی در جامعه است. بااینحال، من گمان میکنم آنان بیش از آنکه به دولتهای اسلامگرا در خاورمیانه نزدیک باشند، با حزب جمهوریخواه در آمریکا قرابت دارند.
کمالیستهای سکولار در ترکیه همواره تمایلات متناقضی داشتهاند: از سویی نشان دادهاند میتوانند بهشدت ملیگرا باشند و دیدگاهی محافظهکارانه را اتخاذ کنند و از سوی دیگر نشان دادهاند میتوانند رویکرد چپ میانه را اتخاذ کنند که از طریق آن بتوانند کارگران، جوانان و اعضای اقلیتهای قومی را بهسوی خود جلب کنند. اخیرا حزب جمهوری خلق تلاش کرده تا به این سمت و اتخاذ سیاستی مترقیتر تغییر جهت دهد. تنها گذر زمان مشخص خواهد کرد آیا رهبری آن حزب خواهد توانست بر چهره ایجادشده از آن حزب بهعنوان حزبی سکولار و طرفدار نظامیان فائق آید یا خیر.
آیا فکر میکنید حزب عدالت و توسعه موفق شده تا الگویی موفق از تلفیق دموکراسی، سکولاریسم و اسلام را در ترکیه ارایه کند؟
بسیاری از ناظران سیاسی در غرب و خاورمیانه تا همین اواخر فکر میکردند حزب عدالت و توسعه آلمان تلفیق دموکراسی، سکولاریسم و مذهب را داشت. من با نظر آنان مخالفم چراکه رهبری حزب عدالت و توسعه درکی ناقص از دموکراسی دارد. آنان گمان میکنند دموکراسی تنها برندهشدن یکحزب در انتخابات است و فکر میکنند حزب پیروز پس از انتخابات میتواند هرکاری را که دوست داشت، انجام دهد. دموکراسی مدرن بر پایه تشکیل نهادهای نظارتی و ایجادکننده توازن میان قوا تشکیل شده است و بر اصولی چون حاکمیت قانون، استقلال دستگاه قضایی، تضمین آزادی مطبوعات و آزادی اجتماعات تاکید دارد.
ارزیابی شما درباره سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه در قبال خاورمیانه چیست؟ آیا فکر میکنید ما شاهد تغییر واقعی در رویکرد حزب عدالت و توسعه در قبال کشورهای خاورمیانه و بهطور خاص قطر و مصر خواهیم بود؟
«احمد داووداوغلو» نخستوزیر کنونی ترکیه دانشآموخته رشته روابط بینالملل و وزیر خارجه پیشن ترکیه است. او از خود تصویر نظریهپردازی در عرصه سیاست خارجی ترسیم کرده است؛ در نتیجه، انتظار میرفت نظر هوشمندانهای در این عرصه اتخاذ کند. از منظر آنان خاورمیانه باید توسط رژیمهای اخوانی اما انتخابشده از طریق دموکراتیک اداره شود. پایاندادن به نظامهای دیکتاتوری در خاورمیانه ایدهای شرافتمندانه است و من نیز از آن حمایت میکنم، اما رهبری حزب عدالت و توسعه هرگز در اینباره جدیت لازم را ندارد. در خاورمیانه پادشاهان و رهبران خودکامهای وجود دارند که از حزب عدالت و توسعه متنفرند. در هرحال، روشهای کنونی آن حزب ناکارآمدی خود را نشان داده است. نظر شخصی من این است که ترکیه باید بهدنبال کسبکرسی در پای مذاکرات دیپلماتیک باشد. ترکیه اکنون بازیگری است که هیچیک از دیگر بازیگران دولتی و غیردولتی از جمله گروه حماس، رژیم اسراییل و دولتهای روسیه و آمریکا به آن بهعنوان یکشریک اعتماد ندارند. در عوض، ترکیه باید ایفاگر نقشی باشد که با تمام بازیگران در تعامل باشد.
روزگاری برای سرکوب کمونیستها با ملیگرایان افراطی ترک متحد بودند، برای کنارزدن ارتش از صحنه سیاست همپیمان شدند و اکنون بر سر تقسیم قدرت و منابع مادی به جان یکدیگر افتادهاند. این توصیفی ساده از ریشه اختلاف «فتحالله گولن» و «رجب طیباردوغان» و هواداران این دوچهره اسلامگرا است که یکی در پنسیلوانیا بهسر میبرد و برای خودشان مذهبی قایل است و مدعی عدم تمایل به ورود به عرصه سیاست است و دیگری در کسوت نخستین رییسجمهوری غیرلاییک ترکیه بوده و انگشت اتهامش را بهسوی گولنیستها گرفته است. «اونور باکینر» استاد علوم سیاسی دانشگاه سیاتل که از جزییات مسایل سیاسی ترکیه آگاه است، در گفتوگو با «شرق» به واکاوی علل اختلاف جنبش گولن با شخص اردوغان و تاریخچه فرازونشیب روابط دوجریان اسلامگرای «عدالت و توسعه » و «هزمت » پرداخت.
علت اصلی اختلاف میان اردوغان و گولن چیست؟ تفاوت میان آنها و هوادارانشان در چیست؟
دلیل اصلی اختلاف و رقابت میان این دوجریان بر سر کسب منافع اقتصادی و سیاسی است. جنبش گولن بهتدریج از دهه80میلادی و از طریق اعمال کنترل بر مدارس و نهادهای آموزشی و بخشی از رسانهها رشد کرد. گولن در دهه90میلادی عمدتا از احزاب راست میانه حمایت میکرد، اما زمانی که حزب عدالتوتوسعه بهعنوان شاخه میانهرو اسلامگرایان در سال2001 تاسیس شد، جنبش گولن از آن حزب حمایت کرد. زمانی که حزب عدالت و توسعه به قدرت رسید، گولنیستها از شرایط ایجادشده بهعنوان فرصتی مناسب برای گسترش کنترل خود بر پلیس، دستگاه قضایی و نهادهای امنیتی استفاده کردند. در عوض، حمایت رسانهای گولنیستها از حزب عدالت و توسعه، کسب سهم بیشتری از قدرت سیاسی بود. حزب عدالت و توسعه جریانی تازهتاسیس بود که فاقد کادرهای لازم برای در دستگیری کنترل نهادهای اداری بود و بههمینخاطر با تقسیم قدرت با گولنیستها موافقت کرد. بااینحال، اما حزب تحترهبری اردوغان که پیروزی خود و تضعیف دشمنان سنتیاش (از جمله دستگاه قضایی و ارتش سکولار) را مدیون پایگاه حمایتی گولنیستها و شرکت آنان در انتخابات بود، دیگر نیازی به جنبش گولن و تقسیم قدرت با آن نمیدید. نزاع
اجتنابناپذیر میان دوجریان از اواخر سال2013 آغاز شد؛ زمانی که دولت تصمیم گرفت تا مدارس آمادهسازی دانشگاهی را که توسط جنبش گولن اداره میشدند و منبعی برای قدرت اقتصادی آن جریان بودند تعطیل کند.
آیا تفاوتی میان پایگاه طبقاتی و اجتماعی گولنیستها و هواداران اردوغان و ظرفیتهای آنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه وجود دارد؟ آیا بهنظر شما گولن توانایی برندهشدن در نزاع با اردوغان را خواهد داشت؟
مطمئن نیستم تفاوت عمدهای میان هواداران گولن و اردوغان از نظر پایگاه طبقاتی وجود داشته باشد. درست است طیفکوچکی از هواداران گولن را روشنفکران و نخبگان اقتصادی تشکیل میدهند، بااینحال، آنان همانکسانی بودند که در موقع نیاز و مواجهه حزب عدالت و توسعه با بیثباتی، به اردوغان نیز مشاوره دادهاند. روزنامههای «زمان» و «تودیززمان» بیشترین مشروعیت فکری و نظری را برای اردوغان در فاصله سالهای2000 بهبعد بهارمغان آوردند. بههمیندلیل گمان نمیکنم تفاوت ایدئولوژیک یا طبقاتی چشمگیری میان هواداران اردوغان و گولن وجود داشته باشد. در مورد پایگاه حمایتی، ما مشاهده کردیم نزاع میان اردوغان و گولن هزینه سنگینی را برای اردوغان در انتخابات به همراه نداشت. این نشاندهنده آن است که هواداران گولن از نظر نیروی شرکتکننده در انتخابات در سطح قابلتوجهی نیستند یا آنکه بسیاری از هواداران گولن با وجود نزاع بهوجودآمده میان دورهبر (اردوغان - گولن) آرای خود را بهنفع اردوغان به صندوق ریختهاند.
بسیار دورازذهن بهنظر میرسد که گولنیستها بتوانند در جریان منازعه با اردوغان و حزب عدالتوتوسعه، او را شکست دهند. آنان در ایجاد انشقاق درون حزب عدالتوتوسعه و جلوگیری از پیروزی اردوغان در انتخابات ریاستجمهوری آگوست سال2014 شکست خوردند. دولت عدالت و توسعه تلاش میکند تا با شدیدترین صورت ممکن به منابع اقتصادی گولنیستها آسیب بزند. بااینحال، شاید حضور گولنیستها در دستگاه اداری ترکیه بیش از آن چیزی بوده که اردوغان تصور میکند. پس از دور گستردهای از بازداشتها و اخراجهای صورتگرفته در میان نیروهای پلیس و دستگاه قضایی، هواداران اردوغان هنوز هم از جانب حضور هواداران گولن در این نهادها احساس خطر و ناامنی میکنند. در نتیجه، حزب عدالت و توسعه و اردوغان بر اوضاع تسلط دارند، اما منازعه هنوز پایان نیافته است.
چه تفاوت دیدگاهی میان اردوغان و گولن درباره مساله کردها، رابطه با اسراییل، بحران سوریه و عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا وجود دارد؟
بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که گولنیستها در مقایسه با اعضای حزب عدالت و توسعه دیدگاه محافظهکارانهتری درباره مساله کردها دارند. نخستین نشانه بروز اختلاف میان گولن و اردوغان را باید پیش از بازداشتهای دسامبر2013 و در حوادث فوریه2012 جستوجو کرد: «هاکان فیدان»، رییس دستگاه امنیتی دولت اردوغان بهدلیل برگزاری جلسات محرمانه با رهبران گروه شورشی کُرد «پکک» بازداشت شد و مورد بازجویی قرار گرفت. بازجوها و افسران پلیسی که در پشتپرده بازجویی از «فیدان» قرار داشتند، آنگونه که اکثر تحلیلگران معتقدند، از گولنیستها بودند که مخالفان جدی مذاکره دولت ترکیه با «پکک» هستند.
گمان نمیکنم نزاع میان گولن و اردوغان بر سر مسایل مرتبط با سیاست خارجی باشد. البته از زمانی که اختلاف آغاز شده، هواداران اردوغان درصدد بودهاند تا از گولن چهرهای حامی رژیم اسراییل را ترسیم کنند؛ این درست است که گولن بخشی از چهره القاشده خود در افکار عمومی بهعنوان رهبری میانهرو را مدیون عدمطرح انتقادات تندوتیز و مستقیم علیه قدرتهای خارجی مثل رژیم اسراییل و دولت آمریکاست. در نتیجه، لحن جنبش گولن در قبال اسراییل اغلب مداراجویانهتر از اردوغان بوده است. بااینحال، باید اشاره کرد سیاست خارجی ترکیه ناگهان در قبال رژیم اسراییل در فاصله سالهای2010-2009 و در قبال سوریه در سال2011 تغییر کرد. این درحالی است که اردوغان سالهای پیش از آن، در این دومقوله رویکردی مسالمتجویانهتر اتخاذ کرده بود. در نتیجه، من گمان نمیکنم موضوع سیاست خارجی علت نزاع کنونی میان اردوغان و گولن بوده باشد.
آیا اردوغان و گولن اختلافنظری درباره مسایل ایدئولوژیک با یکدیگر دارند؟ آیا اختلاف رویکردی میان آنها در عرصه اقتصادی وجود دارد؟
گولن و اردوغان اختلافنظر عمدهای بر سر الگوی اقتصادی ندارند. ترکیه در طول 12سال گذشته شاهد رشد تدریجی بر سر الگویی اقتصادی بوده که روی توسعه بخش ساختوساز، رشد بدهی بخش خصوصی و دغدغه کمتری برای حقوق کارگران داشته است. گولن و هوادارانش هرگز بهطور اساسی این الگو را زیر سوال نبردهاند. آنان تنها زمانی از فساد حکومتی سخن گفتند که چالششان با دولت در دسامبر2013 افزایش یافت. بااینحال، تا به امروز آنان کلامی درباره چگونگی وجود فساد سیستماتیک در الگوی اقتصادی مورد حمایتشان سخن نگفتهاند. حزب عدالت و توسعه و جریان گولن هردو از نظام سرمایهداری با جهتگیری اسلامگرایانه حمایت میکنند.
آیا بهنظر شما اختلافنظری میان اردوغان و گولن درباره لاییسیته و میراث کمالیسم و رویکرد در قبال نئوعثمانیگرایی وجود دارد؟
آنچه گولنیستها و هواداران اردوغان بر سر آن اتحادنظر دارند، مخالفت با حاکمیت سکولاریسم نظامی اواخر دهه90 میلادی بوده است. نیروهای نظامی در سال1997، حزب اسلامگرای رفاه را مجبور به ترک قدرت کردند. در آن زمان، اردوغان مدتزمان کوتاهی را به اتهام دامنزدن به نفرت مذهبی در بازداشت بهسر برد. این تجربه بود که موجب اتحاد نیروهای مذهبی در سال2000 شد. این درست است که پیروزی حزب عدالت و توسعه واکنشی به سیاستهای کوتهبینانه و ناعادلانه سکولارها در اواخر دهه90میلادی بود. بااینحال، گولن و اردوغان هردو از قربانیشدن خود در آن دوره بهعنوان حربهای علیه مخالفان حزب عدالت و توسعه استفاده کردند و آنان را همدستان کودتاگران دانستند. برای مثال، «احمدشیک» و «ندیم شنر» از روزنامهنگاران ترکی بودند که ارتباطی با نظامیان نداشتند اما به اتهام توطئهچینی برای انجام کودتای نظامی بازداشت شدند. پس از بالاگرفتن دامنه نزاع میان اردوغان و گولن، اردوغان و حزب عدالت و توسعه مدعی شدند گولنیستها بازداشتهای صورتگرفته را بدون اطلاع دولت سازماندهی کرده بودند این درحالی است که قطعا چنین ادعایی واقعیت ندارد. گولنیستها در انتخابات تلاش
کردند تا با تشکیل ائتلافی ضدحزب عدالتوتوسعه، رای سکولارها را بهسوی خود جلب کنند اما این موضوع محقق نشد چراکه سکولارها بهدشواری میتوانستند به آنان اعتماد کنند.
بهنظر شما چرا گولنیستها با احزاب اپوزیسیون ترکیه همچون حزب کمالیست جمهوری خلق و حزب ملیگرای افراطی، «حرکت ملی» ائتلاف تشکیل نمیدهند؟ آیا فکر میکنید چنین ائتلافی در آینده امکانپذیر است؟
درحالحاضر بسیاری از ناظران تحولات سیاسی ترکیه از ایجاد ائتلافی میان گولنیستها و احزاب اپوزیسیون سخن میگویند. برای حزب سکولار جمهوری خلق، این ایدهای خطرناک است: بسیاری از رایدهندگان به گولن اعتماد ندارند و احساس میکنند گولنیستها مسببان اصلی ایجاد وضعیت کنونی در ترکیه توسط اردوغان هستند. این درحالی است که رایدهندگان حزب «حرکت ملی» و جنبش گولن از نظر ایدئولوژیک دارای اشتراکنظر بیشتری با یکدیگر هستند چراکه هر دوطیف از نظر اجتماعی موضعی محافظهکارانه و ملیگرایانه دارند اما ارتباطات میان آنان هرگز در سطوح بالای رهبری از شدت لازم برای تشکیل ائتلاف برخوردار نبوده است.
نظر شما درباره ادعاهای مطرحشده از سوی اردوغان علیه روزنامه «تودیززمان» و تلاش گولنیستها برای توطئهچینی علیه دولت، درون کادر نیروهای امنیتی و پلیس چیست؟ آیا این ادعاها صحت دارند؟
نفوذ گولنیستها به درون دستگاه قضایی و پلیس (و به میزان بسیار کمتر در ارتش) نظریه توطئه نیست، یک واقعیت است. بااینحال، این شخص اردوغان بود که از سال2002 میلادی مایل به نفوذ گولنیستها در دستگاههای مذکور بود. در آن زمان ائتلاف میان گولنیستها و حزب عدالت و توسعه برمبنای سیاستهای دولت عدالت و توسعه بود.
برخی میگویند گولن عامل سیا است. نظر شما در اینباره چیست؟ ارتباطات گولن با آمریکا چگونه است؟ آیا گمان میکنید آمریکا گولن و گولنیستها را بر اردوغان ترجیح میدهد؟
من درباره گولن تنها آن چیزهایی را میدانم که در مطبوعات میخوانم. در نتیجه نمیتوانم چیزی درباره ارتباط میان سیا و گولن بگویم. این درست است که گولن بیش از 10سال است که در آمریکا زندگی میکند؛ نخست از طریق روادید ویژهای که برای رهبران عقیدتی صادر میشود و سپس از طریق دریافت گرینکارت. مقامهای آمریکایی به او بهعنوان یک رهبر عقیدتی مسلمان با دیدگاههای میانهرو و غیرخشونتآمیز مینگرند. بااینحال، من مطمئن نیستم آمریکاییها از او برای مقاصد خاص سیاسی حمایت میکنند. غرب بهشدت نگران نوع حکومت اردوغان است؛ بااینحال، فکر نمیکنم آنها به این سادگی حاضر به حمایت از گولن علیه اردوغان باشند چراکه این دوشخصیت از نظر قدرت سیاسیشان با یکدیگر قابل مقایسه نیستند. اردوغان سیاستمداری با سطح بالای حمایت مردمی است. قدرت واقعی در دستان اوست، درحالی که گولن هرگز قادر به دراختیارگیری کنترل نهادهای سیاسی نیست. قدرت او تنها ناشی از توان تاثیرگذاریاش بر نهادهای دولتی و نه مداخله و حضور جدی در درون آنهاست. گولن از آندسته چهرههایی نیست که بتواند جایگزین یکسیاستمدار عوامپسند (اردوغان) شود.
نقش ارتش را در ترکیهامروز چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا امکان تکرار کودتایی از سوی نظامیان علیهدولت اردوغان وجود دارد؟
قدرت نیروهای مسلح ترکیه در تاریخ معاصر این کشور بهشدت کاهش یافته است. این شاید تنها دستاورد دولت عدالت و توسعه باشد که شایسته حمایت بیقیدوشرط از سوی همگان است. بااینحال، هیچکس نمیتواند پیشبینی کند شرایط امروز خاورمیانه چه سناریویی را برای آینده ترکیه رقم خواهد زد. بااینحال، من گمان نمیکنم که توازن قوا در ترکیه تا حدی تغییر کند که امکان وقوع کودتای دیگری از سوی نظامیان فراهم شود.
منتقدان اردوغان میگویند «او به سمت اقتدارگرایی در حال حرکت است» ارزیابی شما در اینباره چیست. آیا نسبتبه چشمانداز دموکراسی در ترکیه امیدوار هستید؟ نظر شما درباره آنچه از آن تحت عنوان برنامه «اسلامیزاسیون» حزب عدالت و توسعه یاد میشود، چیست؟
من معتقدم اردوغان درصدد تمرکز قدرت در دستان خویش است. ترکیه از زمانی که تغییرات سیاسی از طریق سازوکار انتخابات صورت گرفت، دیگر نظامی دیکتاتوری نیست. بااینحال، ترکیه امروز در حال تبدیلشدن به یک رژیم اقتدارگرای رقابتی است که در آن دولت فکر میکند نباید حقش برای زمامداری تنها منحصر به مدتزمان تعیینشده پس از برگزاری انتخابات باشد. بهدلیل اقدامات حزب عدالت و توسعه و گولنیستها، درحالحاضر تقریبا میتوان گفت اثری از استقلال دستگاه قضایی ترکیه باقی نمانده است. در ترکیه هنوز هم آزادی رسانه وجود دارد، اما از اواسط سال2000 میلادی به اینسو این روند نزولی بوده است. من نسبتبه چشمانداز کوتاهمدت ترکیه خوشبین نیستم. متاسفانه بر این باورم که در بلندمدت تنها وقوع سهتحول میتواند سبب تقویت دموکراسی در ترکیه شود: نخست، جنبش سیاسی کُردی که ممکن است دولت را وادار به احترامگذاشتن به حقوق اولیه فرهنگی و سیاسی آنان کند. دوم آنکه، نیروهای دموکراتیک در دانشگاهها، سازمانهای صنفی، اتحادیههای کارگری، نهادهای قضایی و گروههای محیطزیست و گروههای مرتبط با حقوق زنان، بتوانند شکل تازهای از فعالیت سیاسی را برای به
چالشکشیدن دولت موجود انجام دهند و سوم آنکه حزب عدالت و توسعه از درون دچار انشقاق و دستهبندی شود.
حزب عدالت و توسعه از نظر اجتماعی حزبی محافظهکار و درصدد بسط ارزشهای اسلامی در جامعه است. بااینحال، من گمان میکنم آنان بیش از آنکه به دولتهای اسلامگرا در خاورمیانه نزدیک باشند، با حزب جمهوریخواه در آمریکا قرابت دارند.
کمالیستهای سکولار در ترکیه همواره تمایلات متناقضی داشتهاند: از سویی نشان دادهاند میتوانند بهشدت ملیگرا باشند و دیدگاهی محافظهکارانه را اتخاذ کنند و از سوی دیگر نشان دادهاند میتوانند رویکرد چپ میانه را اتخاذ کنند که از طریق آن بتوانند کارگران، جوانان و اعضای اقلیتهای قومی را بهسوی خود جلب کنند. اخیرا حزب جمهوری خلق تلاش کرده تا به این سمت و اتخاذ سیاستی مترقیتر تغییر جهت دهد. تنها گذر زمان مشخص خواهد کرد آیا رهبری آن حزب خواهد توانست بر چهره ایجادشده از آن حزب بهعنوان حزبی سکولار و طرفدار نظامیان فائق آید یا خیر.
آیا فکر میکنید حزب عدالت و توسعه موفق شده تا الگویی موفق از تلفیق دموکراسی، سکولاریسم و اسلام را در ترکیه ارایه کند؟
بسیاری از ناظران سیاسی در غرب و خاورمیانه تا همین اواخر فکر میکردند حزب عدالت و توسعه آلمان تلفیق دموکراسی، سکولاریسم و مذهب را داشت. من با نظر آنان مخالفم چراکه رهبری حزب عدالت و توسعه درکی ناقص از دموکراسی دارد. آنان گمان میکنند دموکراسی تنها برندهشدن یکحزب در انتخابات است و فکر میکنند حزب پیروز پس از انتخابات میتواند هرکاری را که دوست داشت، انجام دهد. دموکراسی مدرن بر پایه تشکیل نهادهای نظارتی و ایجادکننده توازن میان قوا تشکیل شده است و بر اصولی چون حاکمیت قانون، استقلال دستگاه قضایی، تضمین آزادی مطبوعات و آزادی اجتماعات تاکید دارد.
ارزیابی شما درباره سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه در قبال خاورمیانه چیست؟ آیا فکر میکنید ما شاهد تغییر واقعی در رویکرد حزب عدالت و توسعه در قبال کشورهای خاورمیانه و بهطور خاص قطر و مصر خواهیم بود؟
«احمد داووداوغلو» نخستوزیر کنونی ترکیه دانشآموخته رشته روابط بینالملل و وزیر خارجه پیشن ترکیه است. او از خود تصویر نظریهپردازی در عرصه سیاست خارجی ترسیم کرده است؛ در نتیجه، انتظار میرفت نظر هوشمندانهای در این عرصه اتخاذ کند. از منظر آنان خاورمیانه باید توسط رژیمهای اخوانی اما انتخابشده از طریق دموکراتیک اداره شود. پایاندادن به نظامهای دیکتاتوری در خاورمیانه ایدهای شرافتمندانه است و من نیز از آن حمایت میکنم، اما رهبری حزب عدالت و توسعه هرگز در اینباره جدیت لازم را ندارد. در خاورمیانه پادشاهان و رهبران خودکامهای وجود دارند که از حزب عدالت و توسعه متنفرند. در هرحال، روشهای کنونی آن حزب ناکارآمدی خود را نشان داده است. نظر شخصی من این است که ترکیه باید بهدنبال کسبکرسی در پای مذاکرات دیپلماتیک باشد. ترکیه اکنون بازیگری است که هیچیک از دیگر بازیگران دولتی و غیردولتی از جمله گروه حماس، رژیم اسراییل و دولتهای روسیه و آمریکا به آن بهعنوان یکشریک اعتماد ندارند. در عوض، ترکیه باید ایفاگر نقشی باشد که با تمام بازیگران در تعامل باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.