|

تادئوش کنویتسکی و جهان داستان‌هایش

از این قرن به کدام قرن دیگر باید گریخت

شرق: تادئوش کنویتسکی، نویسنده معاصر لهستانی که پیش از این رمان «محشر صغرا»ی او با ترجمه فروغ پوریاوری به فارسی ترجمه شده است، متولد1926 است. کودکی و جوانی‌اش را در منطقه ویلنو سپری کرد. در همان‌جا درس خواند و به دانشگاه ورود پیدا کرد. با آغاز جنگ‌جهانی دوم، «ویلنو» نخست به اشغال ارتش شوروی درآمد و ظرف مدت کوتاهی آلمان نازی، این منطقه را از روس‌ها گرفت. از این‌رو، کنویتسکی تحصیلات خود را ناتمام رها کرد و به دانشگاه زیرزمینی لهستان پیوست و در همان‌جا ادامه تحصیل داد. در 1944 به پارتیزان‌های ارتش میهنی پیوست و در عملیات‌های «طوفان» و «استرنوا» حضور فعالانه داشت. پس از خاتمه جنگ «ویلنو» در اختیار ارتش شوروی قرار گرفت و کنویتسکی مجبور به جلای وطن شد. در 1945 کنویتسکی به کراکف نقل‌مکان کرد. در آنجا ضمن ادامه تحصیل به روزنامه‌نگاری نیز مشغول شد. او در آغاز از مدافعان رئالیسم‌سوسیالیستی بود. نخستین کتاب او شرحی از خاطرات ایام فعالیت‌های پارتیزانی‌اش است. کنویتسکی این کتاب را در 1948 نوشت، اما تا سال1956 اقدام به انتشار آن نکرد. در عرصه ادبیات اولین کتاب او «کارگاه ساختمانی» (1950) نام داشت. چهارسال بعد کنویتسکی دومین رمان خود را منتشر کرد که با استقبال شایانی روبه‌رو شد. «قدرت»، دومین رمان او جوایز ادبی بسیاری را در لهستان نصیب او کرد. البته با رمان «شهربندان» (1956) بود که نامش بر سر زبان‌ها افتاد. در فاصله سال‌های 1952 تا 1966 کنویتسکی از اعضای فعال اتحادیه نویسندگان لهستان بود. انتقادات و اعتراضات او به سیاست‌های دولت حاکم در لهستان به کناره‌گیری او از اتحادیه انجامید. از آن پس فضای روایی و سبک داستان‌نویسی او تغییرات چشمگیری پیدا کرد. منتقدان معمولا، رمان «حفره‌ای در آسمان» را شروع این تحول می‌دانند. آثار تادئوش کنویتسکی از آن زمان تا به حال، آمیزه‌ای است از فضاهای دوران کودکی‌اش که همراه با روایت‌هایی اساطیری و ماجراهایی عاشقانه که به فضای منحصر‌به‌فرد داستان‌های او شکل می‌دهد. پس از کناره‌گیری از اتحادیه نویسندگان، کنویتسکی به «استودیوی فیلم کادر» رفت و تدریجا به یکی از اعضای سرشناس آن مبدل شد. لهستانی‌ها او را فیلمساز تلخکامی‌ها می‌دانند. فیلم او با عنوان «آخرین روز تابستان»، جایزه ونیز 1958 را دریافت کرد. او به فعالیت‌های سینمایی‌اش ادامه داد و در 1961 فیلم «روز همه ارواح» را ساخت. غالبا فیلم «سالتو» را شاهکار سینمایی او قلمداد کرده‌اند. کنویتسکی در حین فیلمسازی از ادبیات غافل نشد. دورمان «محشر صغرا» و «عقده لهستانی» را به‌طور غیرقانونی منتشر کرد. «محشر صغرا» هجویه تلخی است از نویسنده شکست‌خورده و وازده‌ای که مجبور است بنا به فرمان مقامات، خود را در جلوی ساختمان فرهنگ و علم لهستان در ورشو به آتش بکشد. «محشر صغرا» را برخی تکمله‌ای بر «1984» جورج اورول دانسته‌اند.
«خانه اربابی بوهین» بر مبنای تمایز پیچیده میان نویسنده و راوی، گذار از قرن‌نوزدهم به قرن‌بیستم را روایت می‌کند. ماجراهای رمان به سیاق دیگر رمان‌های کنویتسکی ملغمه‌ای از توهمات و وقایع مستند تاریخی است. از نظر ژانر، «خانه اربابی بوهین» رمانی تاریخی است. وقایع این کتاب وضعیت لهستان را در گذار قرن نشان می‌دهد. در سال1863 ارتش تزار، قیام ملی مردم لهستان را به‌شدت سرکوب می‌کند. هلنا، قهرمان زن این رمان در کوران حوادث سیاسی با معضلی روحی و عاطفی مواجه می‌شود. «خانه اربابی بوهین» پدیده اشغال را از منظر متفاوتی بررسی می‌کند. به دلیل سرکوب تحقیرآمیز لهستانی‌ها، بسیاری از ساکنان مناطق مختلف این کشور مجبور به مهاجرت می‌شوند. آدم‌های این رمان هنجارهای زندگی خود را از دست داده‌اند. زندگی از‌هم‌گسیخته دوران اشغال، او را بر سر دوراهی قرار داده است. او نمی‌داند که باید به ازدواجی سنتی تن بدهد، یا در وضعیت تازه زندگی زناشویی متفاوتی را ایجاد کند. در گیر‌ودار بحران‌های ذهنی هلنا، تاریخ لهستان موبه‌مو با رعایت دقت و صحت بازگو می‌شود. تادئوش کنویتسکی، بر این باور است که قرن‌نوزدهم ربط چندانی با قرن‌بیستم نداشت. و همه مصائب لهستان از دل این بی‌ربطی سرچشمه می‌گیرد. این رمان از صحنه‌های فانتزی جذاب نیز بی‌نصیب نیست، مثلا رییس‌پلیس منطقه، کسی به‌جز پدر استالین نیست. هیتلر در جنگل‌های نواحی اطراف پنهان شده است. و شب هولناکی که همان قرن‌بیستم است، موذیانه و آرام‌آرام پیش می‌آید. هلنا در پی آرامش است، اما تاریخ به او رحم نمی‌کند. او نمی‌داند که مرز میان خشم علیه اشغالگران و بی‌آبرویی فردی کجا است؟ سردرگم و حواس‌پرت از عهده حلاجی موقعیتش برنمی‌آید. در نهایت «خانه اربابی بوهین» میان دوحالت فرار و رهایی گذار قرن را روایت می‌کند.

شرق: تادئوش کنویتسکی، نویسنده معاصر لهستانی که پیش از این رمان «محشر صغرا»ی او با ترجمه فروغ پوریاوری به فارسی ترجمه شده است، متولد1926 است. کودکی و جوانی‌اش را در منطقه ویلنو سپری کرد. در همان‌جا درس خواند و به دانشگاه ورود پیدا کرد. با آغاز جنگ‌جهانی دوم، «ویلنو» نخست به اشغال ارتش شوروی درآمد و ظرف مدت کوتاهی آلمان نازی، این منطقه را از روس‌ها گرفت. از این‌رو، کنویتسکی تحصیلات خود را ناتمام رها کرد و به دانشگاه زیرزمینی لهستان پیوست و در همان‌جا ادامه تحصیل داد. در 1944 به پارتیزان‌های ارتش میهنی پیوست و در عملیات‌های «طوفان» و «استرنوا» حضور فعالانه داشت. پس از خاتمه جنگ «ویلنو» در اختیار ارتش شوروی قرار گرفت و کنویتسکی مجبور به جلای وطن شد. در 1945 کنویتسکی به کراکف نقل‌مکان کرد. در آنجا ضمن ادامه تحصیل به روزنامه‌نگاری نیز مشغول شد. او در آغاز از مدافعان رئالیسم‌سوسیالیستی بود. نخستین کتاب او شرحی از خاطرات ایام فعالیت‌های پارتیزانی‌اش است. کنویتسکی این کتاب را در 1948 نوشت، اما تا سال1956 اقدام به انتشار آن نکرد. در عرصه ادبیات اولین کتاب او «کارگاه ساختمانی» (1950) نام داشت. چهارسال بعد کنویتسکی دومین رمان خود را منتشر کرد که با استقبال شایانی روبه‌رو شد. «قدرت»، دومین رمان او جوایز ادبی بسیاری را در لهستان نصیب او کرد. البته با رمان «شهربندان» (1956) بود که نامش بر سر زبان‌ها افتاد. در فاصله سال‌های 1952 تا 1966 کنویتسکی از اعضای فعال اتحادیه نویسندگان لهستان بود. انتقادات و اعتراضات او به سیاست‌های دولت حاکم در لهستان به کناره‌گیری او از اتحادیه انجامید. از آن پس فضای روایی و سبک داستان‌نویسی او تغییرات چشمگیری پیدا کرد. منتقدان معمولا، رمان «حفره‌ای در آسمان» را شروع این تحول می‌دانند. آثار تادئوش کنویتسکی از آن زمان تا به حال، آمیزه‌ای است از فضاهای دوران کودکی‌اش که همراه با روایت‌هایی اساطیری و ماجراهایی عاشقانه که به فضای منحصر‌به‌فرد داستان‌های او شکل می‌دهد. پس از کناره‌گیری از اتحادیه نویسندگان، کنویتسکی به «استودیوی فیلم کادر» رفت و تدریجا به یکی از اعضای سرشناس آن مبدل شد. لهستانی‌ها او را فیلمساز تلخکامی‌ها می‌دانند. فیلم او با عنوان «آخرین روز تابستان»، جایزه ونیز 1958 را دریافت کرد. او به فعالیت‌های سینمایی‌اش ادامه داد و در 1961 فیلم «روز همه ارواح» را ساخت. غالبا فیلم «سالتو» را شاهکار سینمایی او قلمداد کرده‌اند. کنویتسکی در حین فیلمسازی از ادبیات غافل نشد. دورمان «محشر صغرا» و «عقده لهستانی» را به‌طور غیرقانونی منتشر کرد. «محشر صغرا» هجویه تلخی است از نویسنده شکست‌خورده و وازده‌ای که مجبور است بنا به فرمان مقامات، خود را در جلوی ساختمان فرهنگ و علم لهستان در ورشو به آتش بکشد. «محشر صغرا» را برخی تکمله‌ای بر «1984» جورج اورول دانسته‌اند.
«خانه اربابی بوهین» بر مبنای تمایز پیچیده میان نویسنده و راوی، گذار از قرن‌نوزدهم به قرن‌بیستم را روایت می‌کند. ماجراهای رمان به سیاق دیگر رمان‌های کنویتسکی ملغمه‌ای از توهمات و وقایع مستند تاریخی است. از نظر ژانر، «خانه اربابی بوهین» رمانی تاریخی است. وقایع این کتاب وضعیت لهستان را در گذار قرن نشان می‌دهد. در سال1863 ارتش تزار، قیام ملی مردم لهستان را به‌شدت سرکوب می‌کند. هلنا، قهرمان زن این رمان در کوران حوادث سیاسی با معضلی روحی و عاطفی مواجه می‌شود. «خانه اربابی بوهین» پدیده اشغال را از منظر متفاوتی بررسی می‌کند. به دلیل سرکوب تحقیرآمیز لهستانی‌ها، بسیاری از ساکنان مناطق مختلف این کشور مجبور به مهاجرت می‌شوند. آدم‌های این رمان هنجارهای زندگی خود را از دست داده‌اند. زندگی از‌هم‌گسیخته دوران اشغال، او را بر سر دوراهی قرار داده است. او نمی‌داند که باید به ازدواجی سنتی تن بدهد، یا در وضعیت تازه زندگی زناشویی متفاوتی را ایجاد کند. در گیر‌ودار بحران‌های ذهنی هلنا، تاریخ لهستان موبه‌مو با رعایت دقت و صحت بازگو می‌شود. تادئوش کنویتسکی، بر این باور است که قرن‌نوزدهم ربط چندانی با قرن‌بیستم نداشت. و همه مصائب لهستان از دل این بی‌ربطی سرچشمه می‌گیرد. این رمان از صحنه‌های فانتزی جذاب نیز بی‌نصیب نیست، مثلا رییس‌پلیس منطقه، کسی به‌جز پدر استالین نیست. هیتلر در جنگل‌های نواحی اطراف پنهان شده است. و شب هولناکی که همان قرن‌بیستم است، موذیانه و آرام‌آرام پیش می‌آید. هلنا در پی آرامش است، اما تاریخ به او رحم نمی‌کند. او نمی‌داند که مرز میان خشم علیه اشغالگران و بی‌آبرویی فردی کجا است؟ سردرگم و حواس‌پرت از عهده حلاجی موقعیتش برنمی‌آید. در نهایت «خانه اربابی بوهین» میان دوحالت فرار و رهایی گذار قرن را روایت می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.