روشن وزیری و سیاستِ ادبیات
ادبیات ناب وجود ندارد
شیما بهرهمند
«بازپسگرفتن قدرتِ سخنگفتن از سخنگویان برای پسدادن آن به چیزهای خاموش و بیصدا، ترککردن صحنه تئاتری قدیمی ستیز اهداف و وسایل بهمنظور پردهبرداشتن از اعماق پنهان نفس و جامعه، خواندن معنای رمزپردازیشده یک عصر، یک تاریخ، همه اینها بخشی از انقلاب استتیکی هنر نوشتن بود و ابداع ادبیات.»
و ترجمههای روشن وزیری، اینهمه را در خود داشت. گریز یا گسست از ادبیاتِ سیاسی و فکرکردن به نوعی سیاستِادبیات، وجه مشترک ادبیاتی بود که این مترجم انتخاب و ترجمه کرد. ادبیاتی که در نفس خود، سیاستآفرین بود. «سرزمین موعود» نوشته ولادیسلاو ریمونت، نویسنده لهستانی، رمان محبوب بزرگ علوی، نمونهای از این سنخ ادبیات است. گذشته از بافت تاریخی رمان، «سرزمین موعود» حکایت تولد صنعت و بازرگانی در لهستان اواخر قرن نوزدهم است و جامعهای که در آن سرمایه تقدیر همهچیز را رقم میزند. سرزمین موعود، تیپ تازهای از انسان عصر سرمایهداری را شکل میدهد که تا دوران ما تداوم پیدا میکند. تازهبهدورانرسیدههایی که ازراهنرسیده فضا را تسخیر میکنند، کارخانهدارانی که دست به تولید نمیزنند. و سرآخر نشان میدهد که چطور کسانی که میخواستند آبادگری کنند، خود به ورطه ورشکستگی افتادند. «روسلان وفادار» با عنوان فرعی «فاجعه وفاداری در دوران اسارت» نوشته گئورگی ولادیموف، نمونهای دیگر از همین سنخ ادبیات است. این رمان جدای از بسط مفهوم «اردوگاه» در وضعیت معاصر، از تناقضی پرده برمیدارد که در دیگر روایتهای اردوگاهی مغفول مانده است.
اینکه اردوگاهها برچیده شدند و سرود پایان ایدئولوژی سر داده شده، اما در این فضای سیاستزداییشده، ازسرگرفتن زندگی عادی ممکن نمیشود. «روسلان وفادار» از هنگام برچیدن اردوگاه آغاز میشود. سیمهای خاردار را از جا درآوردهاند، باراکها را ویران کردهاند، اما در آنسوی سیمها هم زندگی دیگری وجود ندارد. «منطقه»ی بزرگ (اردوگاه و شهرک همجوارش) در روسیه پس از استالین پر از نگهبانان ابدی و زندانیان ابدی است. در این رمان اردوگاه نه بهمنزله یک فاکت تاریخی، بلکه به شکل وضعیتی کشدار و قانون پنهانِ فضای سیاسی تصویر میشود. اردوگاه برچیده شده و بنا است در منطقه کوچک، زندگی دیگری آغاز شود. اما روسلان، شخصیت اصلی داستان نمیتواند این تغییر را بپذیرد، قانون اردوگاه همچنان پابرجاست. او سگ وفاداری است که بنابر قواعد حاکم بر اردوگاه، منطقه بزرگ و شاید تمام جهان را بهمنزله یک اردوگاه میبیند. از اینرو روسلان زندگی در آنسوی سیمهای خاردار را تحقق ناقص یا دگردیسییافته الگوی اردوگاه میداند. زندگی اردوگاهی همهجا در اطراف ما جریان دارد. «در سرزمین روسیه کسانی ساکناند که یا زندانی بودهاند یا بناست زندانی شوند... روسیه حالا
پر است از خانوادههایی که بهلحاظ روحی و روانی علیلاند. و خانههای خالی که بازگشت به آنها برای زندانیان سابق ممکن نیست. و نیز صاحبانی که درهای گشوده اردوگاهها را موقتی میدانند و «موقتا آزادشدگانی» که از تلاش ناممکن بازگشت به زندگی اردوگاهی وحشت دارند.» همزیستی مسالمتآمیز بین این زندانیان و زندانبانهای سابق ممکن نیست. تا حقیقتی معلوم نشود، آشتی ممکن نیست. روشن وزیری بنابر مقتضیات و ضرورت زمانهاش چنین ادبیاتی را انتخاب و ترجمه میکند. ادبیاتِ نسلی که در وضعیت «در آستانه» قرار دارند. پایان ایدئولوژی اعلام شده، اما هنوز چیزی حلوفصل نشده است. میلان کوندرا در گفتوگویی با فیلیپ راث این دوران را چنین تعریف میکند: «از منظر تاریخ فرهنگی، اروپایشرقی یعنی روسیهای که با تاریخی مخصوصبهخودش، ریشه در جهانی بیزانسی دارد. بوهم، لهستان و مجارستان، درست مثل اتریش هیچوقت بخشی از اروپایشرقی بهحساب نمیآمده است. از همان آغاز، در عصر گوتیک، در رنسانس، در عصر اصلاحات دینی آنها یک پای ماجراهای تمدن غرب بودهاند. آنجا، در اروپایمرکزی بود که فرهنگ مدرن عظیمترین تکانههای خود را بروز داد: روانکاوی، ساختارگرایی،
موسیقی دوازدهنتی، زیباییشناسی نوین کافکا و موزیل در رمان. الحاق اروپایمرکزی به تمدن روسیه منجر به این شد که فرهنگ غرب، مرکز ثقل زنده خود را از دست بدهد. در تاریخ غرب در قرن ما، این مهمترین رویداد است.» در این دوران اروپایشرقی به کمپ استالینیسم بدل شده بود و میرفت تا استقلال فکری و هنریاش را از دست بدهد، اما در دهههای شصت و هفتاد میلادی نسلی بهپا خاست که همزمان به امپریالیسم و از سوی دیگر به سوسیالیسم شوروی، «نه» گفتند. نسلی که طیفهای متفاوتی از نویسندگان را از واسلاو هاول و میلان کوندرا گرفته تا چسلاو میلوش و ایمره کرتیس را در بر میگرفت. در این دههها بود که «فرهنگ» به شکل توامان نهگفتن به استبداد ملی و وابستگی بینالمللی درآمد. در نظر این نسل کارکرد هنر نه شهادتدادن بر یک فاجعه بود، نه حاکی وعده سَروری بشری بود که تنها در بربریت صریح نازی، یا توتالیتاریسم شوروی، یا توتالیتاریسم نرم فرهنگ کالایی تحقق مییافت. همین نسل بود که در قطعیت و حتمیت تئوری پایان ایدئولوژی یا سیاست خلل جدی وارد کرد. و روشن وزیری، مترجمِ تازهازدسترفته ما، مترجم و معرف این نسل از نویسندگان بود، که به گواهی آثارش
همصدا بود با این تلقی رانسیری که «چیزی به نام سیاست ناب وجود ندارد، درست همانطور که چیزی به نام هنر یا استتیک ناب وجود ندارد.»
«بازپسگرفتن قدرتِ سخنگفتن از سخنگویان برای پسدادن آن به چیزهای خاموش و بیصدا، ترککردن صحنه تئاتری قدیمی ستیز اهداف و وسایل بهمنظور پردهبرداشتن از اعماق پنهان نفس و جامعه، خواندن معنای رمزپردازیشده یک عصر، یک تاریخ، همه اینها بخشی از انقلاب استتیکی هنر نوشتن بود و ابداع ادبیات.»
و ترجمههای روشن وزیری، اینهمه را در خود داشت. گریز یا گسست از ادبیاتِ سیاسی و فکرکردن به نوعی سیاستِادبیات، وجه مشترک ادبیاتی بود که این مترجم انتخاب و ترجمه کرد. ادبیاتی که در نفس خود، سیاستآفرین بود. «سرزمین موعود» نوشته ولادیسلاو ریمونت، نویسنده لهستانی، رمان محبوب بزرگ علوی، نمونهای از این سنخ ادبیات است. گذشته از بافت تاریخی رمان، «سرزمین موعود» حکایت تولد صنعت و بازرگانی در لهستان اواخر قرن نوزدهم است و جامعهای که در آن سرمایه تقدیر همهچیز را رقم میزند. سرزمین موعود، تیپ تازهای از انسان عصر سرمایهداری را شکل میدهد که تا دوران ما تداوم پیدا میکند. تازهبهدورانرسیدههایی که ازراهنرسیده فضا را تسخیر میکنند، کارخانهدارانی که دست به تولید نمیزنند. و سرآخر نشان میدهد که چطور کسانی که میخواستند آبادگری کنند، خود به ورطه ورشکستگی افتادند. «روسلان وفادار» با عنوان فرعی «فاجعه وفاداری در دوران اسارت» نوشته گئورگی ولادیموف، نمونهای دیگر از همین سنخ ادبیات است. این رمان جدای از بسط مفهوم «اردوگاه» در وضعیت معاصر، از تناقضی پرده برمیدارد که در دیگر روایتهای اردوگاهی مغفول مانده است.
اینکه اردوگاهها برچیده شدند و سرود پایان ایدئولوژی سر داده شده، اما در این فضای سیاستزداییشده، ازسرگرفتن زندگی عادی ممکن نمیشود. «روسلان وفادار» از هنگام برچیدن اردوگاه آغاز میشود. سیمهای خاردار را از جا درآوردهاند، باراکها را ویران کردهاند، اما در آنسوی سیمها هم زندگی دیگری وجود ندارد. «منطقه»ی بزرگ (اردوگاه و شهرک همجوارش) در روسیه پس از استالین پر از نگهبانان ابدی و زندانیان ابدی است. در این رمان اردوگاه نه بهمنزله یک فاکت تاریخی، بلکه به شکل وضعیتی کشدار و قانون پنهانِ فضای سیاسی تصویر میشود. اردوگاه برچیده شده و بنا است در منطقه کوچک، زندگی دیگری آغاز شود. اما روسلان، شخصیت اصلی داستان نمیتواند این تغییر را بپذیرد، قانون اردوگاه همچنان پابرجاست. او سگ وفاداری است که بنابر قواعد حاکم بر اردوگاه، منطقه بزرگ و شاید تمام جهان را بهمنزله یک اردوگاه میبیند. از اینرو روسلان زندگی در آنسوی سیمهای خاردار را تحقق ناقص یا دگردیسییافته الگوی اردوگاه میداند. زندگی اردوگاهی همهجا در اطراف ما جریان دارد. «در سرزمین روسیه کسانی ساکناند که یا زندانی بودهاند یا بناست زندانی شوند... روسیه حالا
پر است از خانوادههایی که بهلحاظ روحی و روانی علیلاند. و خانههای خالی که بازگشت به آنها برای زندانیان سابق ممکن نیست. و نیز صاحبانی که درهای گشوده اردوگاهها را موقتی میدانند و «موقتا آزادشدگانی» که از تلاش ناممکن بازگشت به زندگی اردوگاهی وحشت دارند.» همزیستی مسالمتآمیز بین این زندانیان و زندانبانهای سابق ممکن نیست. تا حقیقتی معلوم نشود، آشتی ممکن نیست. روشن وزیری بنابر مقتضیات و ضرورت زمانهاش چنین ادبیاتی را انتخاب و ترجمه میکند. ادبیاتِ نسلی که در وضعیت «در آستانه» قرار دارند. پایان ایدئولوژی اعلام شده، اما هنوز چیزی حلوفصل نشده است. میلان کوندرا در گفتوگویی با فیلیپ راث این دوران را چنین تعریف میکند: «از منظر تاریخ فرهنگی، اروپایشرقی یعنی روسیهای که با تاریخی مخصوصبهخودش، ریشه در جهانی بیزانسی دارد. بوهم، لهستان و مجارستان، درست مثل اتریش هیچوقت بخشی از اروپایشرقی بهحساب نمیآمده است. از همان آغاز، در عصر گوتیک، در رنسانس، در عصر اصلاحات دینی آنها یک پای ماجراهای تمدن غرب بودهاند. آنجا، در اروپایمرکزی بود که فرهنگ مدرن عظیمترین تکانههای خود را بروز داد: روانکاوی، ساختارگرایی،
موسیقی دوازدهنتی، زیباییشناسی نوین کافکا و موزیل در رمان. الحاق اروپایمرکزی به تمدن روسیه منجر به این شد که فرهنگ غرب، مرکز ثقل زنده خود را از دست بدهد. در تاریخ غرب در قرن ما، این مهمترین رویداد است.» در این دوران اروپایشرقی به کمپ استالینیسم بدل شده بود و میرفت تا استقلال فکری و هنریاش را از دست بدهد، اما در دهههای شصت و هفتاد میلادی نسلی بهپا خاست که همزمان به امپریالیسم و از سوی دیگر به سوسیالیسم شوروی، «نه» گفتند. نسلی که طیفهای متفاوتی از نویسندگان را از واسلاو هاول و میلان کوندرا گرفته تا چسلاو میلوش و ایمره کرتیس را در بر میگرفت. در این دههها بود که «فرهنگ» به شکل توامان نهگفتن به استبداد ملی و وابستگی بینالمللی درآمد. در نظر این نسل کارکرد هنر نه شهادتدادن بر یک فاجعه بود، نه حاکی وعده سَروری بشری بود که تنها در بربریت صریح نازی، یا توتالیتاریسم شوروی، یا توتالیتاریسم نرم فرهنگ کالایی تحقق مییافت. همین نسل بود که در قطعیت و حتمیت تئوری پایان ایدئولوژی یا سیاست خلل جدی وارد کرد. و روشن وزیری، مترجمِ تازهازدسترفته ما، مترجم و معرف این نسل از نویسندگان بود، که به گواهی آثارش
همصدا بود با این تلقی رانسیری که «چیزی به نام سیاست ناب وجود ندارد، درست همانطور که چیزی به نام هنر یا استتیک ناب وجود ندارد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.