|

روایت اول: جهان ترجمه‌های روشن وزیری

یعنی می‌خواست ترجمه‌اش کند؟

یعقوب چمانی

«روشن وزیری، تنها مترجمی که مستقیما از زبان لهستانی به فارسی ترجمه می‌کرد، درگذشت.» اکثر رسانه‌ها با این جملات یا با جملاتی مشابه، خبر فوت مترجم را به اطلاع مخاطبان خود رسانده‌اند. در نحوه درج این خبر بیش از آنکه توانایی‌ها یا چکیده‌ای از کارنامه خانم وزیری مدنظر باشد، ناتوانی‌ها و کاستی‌های ادبیات و نشر ایران مستتر است. از نحوه تنظیم چنین خبری پیداست که اگر مترجمان دیگری هم بودند که از زبان لهستانی به فارسی ترجمه می‌کردند، اهمیت درگذشت خانم وزیری به‌مراتب کاهش می‌یافت و بدین منوال، لابد معیار سنجش اهمیت آثار مترجم، کمیت جامعه آماری تعداد مترجمان زبان مبدا است. جالب اینجا است که روشن وزیری از اهالی مطبوعات هم بود. با نشریات همکاری می‌کرد و تالیفات یا ترجمه‌های خود را در اختیارشان می‌گذاشت. از منظر دیگری خانم وزیری، تنی چند از روزنامه‌نگاران برجسته اروپای‌شرقی را نیز به فارسی‌زبانان معرفی کرد. دموسلاوسکی فقط یکی از آنها است. اما چنین که پیدا است روزنامه‌نگاران ایرانی، او را از خود ندانستند و فقط خبررسانی کردند، چندعنوان از آثار او را از باب خالی‌نبودن عریضه و تکمیل رسالت حرفه‌ای به متن خبرهای خود افزودند، از خاطره‌نویسی و ارایه خلاصه‌ای از زندگینامه متوفی هم دریغ نکردند. به‌عبارتی، کارشان را به‌نحو احسن انجام دادند.
ترجمه از زبان لهستانی، تنها وجه ممیزه روشن وزیری نبود. هر کس با آثار او آشنا باشد، می‌داند که با شور ترجمه می‌کرد. آثار خود را از فهرست کتاب‌های مطرح یا پرفروش آمازون انتخاب نمی‌کرد. در انتخاب نویسنده‌ها وسواس داشت. هر کتابی را ترجمه نمی‌کرد. روشن وزیری متعلق به نسلی بود که گمان می‌کرد با «آگاهی» بیشتر زندگی بهتری رقم می‌خورد و در شرایطی زندگی را ترک کرد که «اطلاعات» بر آگاهی می‌چربد. در «تب تند آمریکای‌لاتین» دموسلاوسکی معمای جالبی را طرح می‌کند، چرا رهبران شوروی سابق درآمریکای لاتین محبوب و در اروپای‌شرقی نفرت‌انگیزاند؟ نویسنده پاسخ سرراستی به‌دست نمی‌دهد جز اینکه مخاطب می‌آموزد تاریخ، روایتی خطی نیست. دموسلاوسکی برای حل معمای خود به سراغ نویسندگان می‌رود. یا مثلا در مقاله مفصلی از چسلاو میلوش و با ترجمه روشن وزیری می‌خوانیم که اسطوره «اوسیپ ماندلشتام» در مقام شاعری آزادی‌خواه جعل تنی چند از روزنامه‌نگاران دوران جنگ سرد است. میلوش به تفصیل شرح می‌دهد که ماندلشتام، با چکامه‌ای در ستایش استالین می‌کوشیده تا سوء‌تفاهم را برطرف کند. در ادامه، ماندلشتام جهانی شبیه به داستایوسکی پیدا می‌کند. مسلما نحوه انتخاب روشن وزیری و طرز نگرش چسلاو میلوش به مذاق بسیاری خوش نمی‌آمد. روشن وزیری «قبضه قدرت» چسلاو میلوش را نیز ترجمه کرده بود. برخلاف تصور پیش‌ساخته‌ای که وزیری را نویسنده‌ای ایدئولوژیک معرفی می‌کند، وزیری با رجوع به ادبیات می‌کوشید تا خط‌کشی‌ها را برهم زند و کلیشه‌ها را از تصاویر مجزا کند. او مترجم مرزها بود. با آنکه متولد 1312 است، تا سال 1374 هیچ کتابی منتشر نمی‌کند. یعنی تا 62 سالگی هنوز«تنها مترجمِ زبان لهستانی» نیست. لهستان با رجوع به آثار روشن وزیری چهره‌های متفاوتی از جغرافیای تاریخی خود بروز می‌دهد که شاید بدون این ترجمه‌ها چنین تصوری ناممکن بود؛ کشوری که در گذشته تاریخی‌اش اروپای مرکزی بود و در قرن بیستم به اروپای شرقی تبدیل شد. کشوری که جهنم جنگ‌دوم خاکسترش کرد و تا آمد نفس تازه کند، با اشغال، اختناق و سرکوب مواجه شد. چسلاو میلوش به‌خوبی شرح می‌دهد که چرا لهستانی‌ها مجبورند مدام تکلیف خود را با روس‌ها روشن کنند. این است که روشن وزیری مترجم ادبیات روسیه هم است. نخستین کتابش، اثری از سولژنیتسن است. دغدغه خاطر مترجم از دست‌رفته، برحسب زمانه‌ای که در آن می‌زیست، نه ترجمه، که صورت‌بندی تازه‌ای از نسبت میان سیاست و ادبیات در قلمروی‌آنقدر‌دور بود که در نگاه اول هیچ ربطی به ما نداشت.
در شماره82 مجله بخارا، روشن وزیری مقاله‌ای از اُرافیف ترجمه کرده بود که موضوع جالبی داشت. در این مقاله، ارافیف با دستمایه قراردادن اپیدمی روس‌ها به بیماری الکلیسم، تاریخ روسیه را بازنویسی کرده است. به‌زعم او، الکلیسم چنان در روسیه ریشه دوانده است که حتی انقلاب اکتبر هم زورش به تغییر روحیه اکثر ملت نمی‌رسد. حتی در جنگ‌دوم، مقامات حکومتی شوروی مجبور می‌شوند برای سربازان سهمیه تعیین کنند. به بیان بهتر، نویسنده از الکلیسم، ایدئولوژی تمام‌عیاری درست می‌کند که قرن‌ها است شیوه حکومت‌داری ملتی را تعیین کرده است. کسانی که مخاطب مقالات روشن وزیری هستند، می‌دانند او قبل از اینکه کتابی را دست بگیرد معمولا در اطراف و اکناف آن سیر می‌کرد و پیش از ترجمه، یکی،‌ دومقاله درباره آن کتاب یا نویسنده‌اش ارایه می‌داد. بنابراین، هیچ بعید نیست که وزیری در نظر داشته کتابی از ارافیف ترجمه کند. فراموش نکنیم که در ادبیات معاصر روسیه دونویسنده با نام ارافیف هست. از این بابت ارافیف‌ها مثل تالستوی‌ها هستند. از طرز انتخاب روشن وزیری چنین برمی‌آید که اگر می‌خواست کتابی از ارافیف ترجمه کند حتما به سراغ «ایستگاه‌های مسکو» می‌رفت. این شاهکار ادبیات روس هنوز به زبان فارسی منتشر نشده است. ساختار رمان ارافیف به نحوی است که راوی می‌خواهد سرمنشا همه تباهی‌ها و شوربختی‌های خود را پیدا کند: «همه می‌گویند کرملین، کرملین. من یکی که هیچ ‌وقت ندیده‌امش. بارها (هزاران‌بار)، همه مسکو را شمال-جنوب، شرق-غرب، از این سر تا آن سر، مستقیم یا از راه قدیم زیر پا گذاشته‌ام و یک‌بار هم نشده که کرملین را دیده باشم.» در رمان ارافیف، کرملین گم شده است. البته در ادامه درمی‌یابیم که راوی مبتلا به الکلیسمی شدید است. هرفصل از رمان در یکی از ایستگاه‌های متروی مسکو می‌گذرد. راوی در ایستگاه آخر به قتل می‌رسد و هیچ‌وقت کرملین را نمی‌بیند. برخلاف سنت رایج که به آثار منتشرشده نویسنده یا مترجمی متوفی می‌پردازند، می‌توان پرسید که مترجم اگر زنده بود چه کتابی را انتخاب می‌کرد؟ یا حتی می‌توان پا را از این هم فراتر گذاشت و کتاب‌هایی را با انتخاب مترجم غایب تصور کرد و با نثری که او ننوشته آنها را خواند یا ترجمه کرد. «وینیا»، قهرمان «ایستگاه‌های مسکو» سرتاسر ایستگاه‌های پایتخت را پرسه می‌زند و تا برسد به ایستگاه آخر یکسره واگویه می‌کند. هیچ مونولوگی را تا به انتها دنبال نمی‌کند. نقل همه ماجراها نیمه‌کاره است: «به شما بگویم من، اگر کل دنیا و مافیها، ضعیف و ترسو بودند، مثل حالای من و همچنین نامطمئن از همه چیز- نامطمئن از خودشان و منزلتشان در سلسله‌مراتب اشیا- آن وقت بود که دنیا به‌مراتب جای بهتری می‌شد. نه تعصباتی، نه اعمال قهرمانانه‌ای، نه تعهدی، همه‌جا «جبن عمومی» و خلاص! به زیستن در چنین جهانی تا ابدالاباد شایقم، فقط به شرط اینکه یک‌نفر گوشه‌ای از آن را نشانم بدهد که قهرمان‌بازی هیچ جایی نداشته باشد. «جبن عمومی» -بله! این است علاج همه آلام ما، نوشداروی ما، ضمانت تکوین غایی‌مان! منتها به‌واسطه ساحت نو‌‌به‌نوشونده طبایع ما است که...» از اینجا به بعد وینیا از هوش رفته است و با ناگفته‌های او باید کنار بیاییم. راوی سرگذشت و عقاید خود را صریح بیان نمی‌کند. از عهده این کار برنمی‌آید. به جای اتمام سخنش به چندجمله مختصر و مفید اکتفا می‌کند: «دوباره بیرون. بیرون در اندرون. برهوت نعره‌زن. آرواره‌ای خنده‌زن، که یعنی زندگی.» فصل به فصل-یا ایستگاه به ایستگاه- که در رمان پیش می‌رویم، لحن وینیا تغییر می‌کند. الکلیسم کشنده و هولناک او دستاویزی است تا به قول خودش بر «جبن عمومی» غلبه کند. وینیا بیمار نیست، او به قاعده جبن عمومی تن نداده است: «در این معنی، بیش از اینها می‌توانم داد سخن بدهم، لیکن چنانچه بخواهم تمام بر سر قصه شوم، بی‌بروبرگرد سر این رشته به پتوشکی می‌رسد. برای همین ترجیح می‌دهم که همه‌اش را بازگو نکنم، فقط مشت نمونه خروار یک مورد را خدمتتان عارض خواهم شد که از همه در ذهنم‌ تر‌و‌تازه‌تر است. و آن، اینکه چه شد هفته پیش شغلم را در مقام رهبر بریگاد از دست دادم، که گزارشی است درباره معرفی نمودارهای اقدامات فردی در نظامی فاسد. بله! حاکمیت مسکو یکپارچه از یادآوری این نمودارها به خود می‌پیچد. ولی به‌راستی چه چیز آن نمودارها ترسناک بود؟» در خیال، رمانی را با ترجمه روشن وزیری خیال‌کردن؛ یا به‌عبارتی، جلوه‌ای از همان بیرون در اندرون «وینیا»ی ارافیف، تمامی ندارد. یعنی واقعا روشن وزیری می‌خواست «ایستگاه‌های مسکو» را ترجمه کند؟ از کجا که در تدارک مقدمات یا در کمین فرصتی بود که بیماری، توموری در کاسه سرش امان نداد؟
این درست که روشن وزیری خیلی دیر دست به کار ترجمه شد. ولی علاوه بر متن‌ها جهانی را شناساند و به فارسی آفرید که مختص به خود او بود. اینجا است که مولف پنهان در هیات مترجمی در دسترس از دور برای همه ما دست تکان می‌دهد.

«روشن وزیری، تنها مترجمی که مستقیما از زبان لهستانی به فارسی ترجمه می‌کرد، درگذشت.» اکثر رسانه‌ها با این جملات یا با جملاتی مشابه، خبر فوت مترجم را به اطلاع مخاطبان خود رسانده‌اند. در نحوه درج این خبر بیش از آنکه توانایی‌ها یا چکیده‌ای از کارنامه خانم وزیری مدنظر باشد، ناتوانی‌ها و کاستی‌های ادبیات و نشر ایران مستتر است. از نحوه تنظیم چنین خبری پیداست که اگر مترجمان دیگری هم بودند که از زبان لهستانی به فارسی ترجمه می‌کردند، اهمیت درگذشت خانم وزیری به‌مراتب کاهش می‌یافت و بدین منوال، لابد معیار سنجش اهمیت آثار مترجم، کمیت جامعه آماری تعداد مترجمان زبان مبدا است. جالب اینجا است که روشن وزیری از اهالی مطبوعات هم بود. با نشریات همکاری می‌کرد و تالیفات یا ترجمه‌های خود را در اختیارشان می‌گذاشت. از منظر دیگری خانم وزیری، تنی چند از روزنامه‌نگاران برجسته اروپای‌شرقی را نیز به فارسی‌زبانان معرفی کرد. دموسلاوسکی فقط یکی از آنها است. اما چنین که پیدا است روزنامه‌نگاران ایرانی، او را از خود ندانستند و فقط خبررسانی کردند، چندعنوان از آثار او را از باب خالی‌نبودن عریضه و تکمیل رسالت حرفه‌ای به متن خبرهای خود افزودند، از خاطره‌نویسی و ارایه خلاصه‌ای از زندگینامه متوفی هم دریغ نکردند. به‌عبارتی، کارشان را به‌نحو احسن انجام دادند.
ترجمه از زبان لهستانی، تنها وجه ممیزه روشن وزیری نبود. هر کس با آثار او آشنا باشد، می‌داند که با شور ترجمه می‌کرد. آثار خود را از فهرست کتاب‌های مطرح یا پرفروش آمازون انتخاب نمی‌کرد. در انتخاب نویسنده‌ها وسواس داشت. هر کتابی را ترجمه نمی‌کرد. روشن وزیری متعلق به نسلی بود که گمان می‌کرد با «آگاهی» بیشتر زندگی بهتری رقم می‌خورد و در شرایطی زندگی را ترک کرد که «اطلاعات» بر آگاهی می‌چربد. در «تب تند آمریکای‌لاتین» دموسلاوسکی معمای جالبی را طرح می‌کند، چرا رهبران شوروی سابق درآمریکای لاتین محبوب و در اروپای‌شرقی نفرت‌انگیزاند؟ نویسنده پاسخ سرراستی به‌دست نمی‌دهد جز اینکه مخاطب می‌آموزد تاریخ، روایتی خطی نیست. دموسلاوسکی برای حل معمای خود به سراغ نویسندگان می‌رود. یا مثلا در مقاله مفصلی از چسلاو میلوش و با ترجمه روشن وزیری می‌خوانیم که اسطوره «اوسیپ ماندلشتام» در مقام شاعری آزادی‌خواه جعل تنی چند از روزنامه‌نگاران دوران جنگ سرد است. میلوش به تفصیل شرح می‌دهد که ماندلشتام، با چکامه‌ای در ستایش استالین می‌کوشیده تا سوء‌تفاهم را برطرف کند. در ادامه، ماندلشتام جهانی شبیه به داستایوسکی پیدا می‌کند. مسلما نحوه انتخاب روشن وزیری و طرز نگرش چسلاو میلوش به مذاق بسیاری خوش نمی‌آمد. روشن وزیری «قبضه قدرت» چسلاو میلوش را نیز ترجمه کرده بود. برخلاف تصور پیش‌ساخته‌ای که وزیری را نویسنده‌ای ایدئولوژیک معرفی می‌کند، وزیری با رجوع به ادبیات می‌کوشید تا خط‌کشی‌ها را برهم زند و کلیشه‌ها را از تصاویر مجزا کند. او مترجم مرزها بود. با آنکه متولد 1312 است، تا سال 1374 هیچ کتابی منتشر نمی‌کند. یعنی تا 62 سالگی هنوز«تنها مترجمِ زبان لهستانی» نیست. لهستان با رجوع به آثار روشن وزیری چهره‌های متفاوتی از جغرافیای تاریخی خود بروز می‌دهد که شاید بدون این ترجمه‌ها چنین تصوری ناممکن بود؛ کشوری که در گذشته تاریخی‌اش اروپای مرکزی بود و در قرن بیستم به اروپای شرقی تبدیل شد. کشوری که جهنم جنگ‌دوم خاکسترش کرد و تا آمد نفس تازه کند، با اشغال، اختناق و سرکوب مواجه شد. چسلاو میلوش به‌خوبی شرح می‌دهد که چرا لهستانی‌ها مجبورند مدام تکلیف خود را با روس‌ها روشن کنند. این است که روشن وزیری مترجم ادبیات روسیه هم است. نخستین کتابش، اثری از سولژنیتسن است. دغدغه خاطر مترجم از دست‌رفته، برحسب زمانه‌ای که در آن می‌زیست، نه ترجمه، که صورت‌بندی تازه‌ای از نسبت میان سیاست و ادبیات در قلمروی‌آنقدر‌دور بود که در نگاه اول هیچ ربطی به ما نداشت.
در شماره82 مجله بخارا، روشن وزیری مقاله‌ای از اُرافیف ترجمه کرده بود که موضوع جالبی داشت. در این مقاله، ارافیف با دستمایه قراردادن اپیدمی روس‌ها به بیماری الکلیسم، تاریخ روسیه را بازنویسی کرده است. به‌زعم او، الکلیسم چنان در روسیه ریشه دوانده است که حتی انقلاب اکتبر هم زورش به تغییر روحیه اکثر ملت نمی‌رسد. حتی در جنگ‌دوم، مقامات حکومتی شوروی مجبور می‌شوند برای سربازان سهمیه تعیین کنند. به بیان بهتر، نویسنده از الکلیسم، ایدئولوژی تمام‌عیاری درست می‌کند که قرن‌ها است شیوه حکومت‌داری ملتی را تعیین کرده است. کسانی که مخاطب مقالات روشن وزیری هستند، می‌دانند او قبل از اینکه کتابی را دست بگیرد معمولا در اطراف و اکناف آن سیر می‌کرد و پیش از ترجمه، یکی،‌ دومقاله درباره آن کتاب یا نویسنده‌اش ارایه می‌داد. بنابراین، هیچ بعید نیست که وزیری در نظر داشته کتابی از ارافیف ترجمه کند. فراموش نکنیم که در ادبیات معاصر روسیه دونویسنده با نام ارافیف هست. از این بابت ارافیف‌ها مثل تالستوی‌ها هستند. از طرز انتخاب روشن وزیری چنین برمی‌آید که اگر می‌خواست کتابی از ارافیف ترجمه کند حتما به سراغ «ایستگاه‌های مسکو» می‌رفت. این شاهکار ادبیات روس هنوز به زبان فارسی منتشر نشده است. ساختار رمان ارافیف به نحوی است که راوی می‌خواهد سرمنشا همه تباهی‌ها و شوربختی‌های خود را پیدا کند: «همه می‌گویند کرملین، کرملین. من یکی که هیچ ‌وقت ندیده‌امش. بارها (هزاران‌بار)، همه مسکو را شمال-جنوب، شرق-غرب، از این سر تا آن سر، مستقیم یا از راه قدیم زیر پا گذاشته‌ام و یک‌بار هم نشده که کرملین را دیده باشم.» در رمان ارافیف، کرملین گم شده است. البته در ادامه درمی‌یابیم که راوی مبتلا به الکلیسمی شدید است. هرفصل از رمان در یکی از ایستگاه‌های متروی مسکو می‌گذرد. راوی در ایستگاه آخر به قتل می‌رسد و هیچ‌وقت کرملین را نمی‌بیند. برخلاف سنت رایج که به آثار منتشرشده نویسنده یا مترجمی متوفی می‌پردازند، می‌توان پرسید که مترجم اگر زنده بود چه کتابی را انتخاب می‌کرد؟ یا حتی می‌توان پا را از این هم فراتر گذاشت و کتاب‌هایی را با انتخاب مترجم غایب تصور کرد و با نثری که او ننوشته آنها را خواند یا ترجمه کرد. «وینیا»، قهرمان «ایستگاه‌های مسکو» سرتاسر ایستگاه‌های پایتخت را پرسه می‌زند و تا برسد به ایستگاه آخر یکسره واگویه می‌کند. هیچ مونولوگی را تا به انتها دنبال نمی‌کند. نقل همه ماجراها نیمه‌کاره است: «به شما بگویم من، اگر کل دنیا و مافیها، ضعیف و ترسو بودند، مثل حالای من و همچنین نامطمئن از همه چیز- نامطمئن از خودشان و منزلتشان در سلسله‌مراتب اشیا- آن وقت بود که دنیا به‌مراتب جای بهتری می‌شد. نه تعصباتی، نه اعمال قهرمانانه‌ای، نه تعهدی، همه‌جا «جبن عمومی» و خلاص! به زیستن در چنین جهانی تا ابدالاباد شایقم، فقط به شرط اینکه یک‌نفر گوشه‌ای از آن را نشانم بدهد که قهرمان‌بازی هیچ جایی نداشته باشد. «جبن عمومی» -بله! این است علاج همه آلام ما، نوشداروی ما، ضمانت تکوین غایی‌مان! منتها به‌واسطه ساحت نو‌‌به‌نوشونده طبایع ما است که...» از اینجا به بعد وینیا از هوش رفته است و با ناگفته‌های او باید کنار بیاییم. راوی سرگذشت و عقاید خود را صریح بیان نمی‌کند. از عهده این کار برنمی‌آید. به جای اتمام سخنش به چندجمله مختصر و مفید اکتفا می‌کند: «دوباره بیرون. بیرون در اندرون. برهوت نعره‌زن. آرواره‌ای خنده‌زن، که یعنی زندگی.» فصل به فصل-یا ایستگاه به ایستگاه- که در رمان پیش می‌رویم، لحن وینیا تغییر می‌کند. الکلیسم کشنده و هولناک او دستاویزی است تا به قول خودش بر «جبن عمومی» غلبه کند. وینیا بیمار نیست، او به قاعده جبن عمومی تن نداده است: «در این معنی، بیش از اینها می‌توانم داد سخن بدهم، لیکن چنانچه بخواهم تمام بر سر قصه شوم، بی‌بروبرگرد سر این رشته به پتوشکی می‌رسد. برای همین ترجیح می‌دهم که همه‌اش را بازگو نکنم، فقط مشت نمونه خروار یک مورد را خدمتتان عارض خواهم شد که از همه در ذهنم‌ تر‌و‌تازه‌تر است. و آن، اینکه چه شد هفته پیش شغلم را در مقام رهبر بریگاد از دست دادم، که گزارشی است درباره معرفی نمودارهای اقدامات فردی در نظامی فاسد. بله! حاکمیت مسکو یکپارچه از یادآوری این نمودارها به خود می‌پیچد. ولی به‌راستی چه چیز آن نمودارها ترسناک بود؟» در خیال، رمانی را با ترجمه روشن وزیری خیال‌کردن؛ یا به‌عبارتی، جلوه‌ای از همان بیرون در اندرون «وینیا»ی ارافیف، تمامی ندارد. یعنی واقعا روشن وزیری می‌خواست «ایستگاه‌های مسکو» را ترجمه کند؟ از کجا که در تدارک مقدمات یا در کمین فرصتی بود که بیماری، توموری در کاسه سرش امان نداد؟
این درست که روشن وزیری خیلی دیر دست به کار ترجمه شد. ولی علاوه بر متن‌ها جهانی را شناساند و به فارسی آفرید که مختص به خود او بود. اینجا است که مولف پنهان در هیات مترجمی در دسترس از دور برای همه ما دست تکان می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.