|

ظریف به ریاض می‌رود

سفر دیپلماتیک در بستر تشییع

زینب اسماعیلی: اگرچه برخی‌ها در ایران، پیش‌تر به پیشواز خبر مرگ رفته‌ بودند اما خبر درگذشت پادشاه سعودی، پنجشنبه‌شب اعلام شد. عبدالله بن عبدالعزیز، که به‌عنوان ملک عبدالله، شناخته می‌شد، ششمین پادشاه سعودی بود که در 90سالگی درگذشت. با درگذشت او سلمان بن عبدالعزیز آل‌سعود، برادر ناتنی ملک عبدالله با 80سال سن، بر اریکه پادشاهی این سرزمین پهناور و ثروتمند نشست.
با انتشار خبر درگذشت ملک‌عبدالله، حسن روحانی، رییس‌جمهوری و آیت‌الله اکبر هاشمی‌رفسنجانی در پیام‌‌های جداگانه‌ای فوت او را تسلیت گفتند.
سخنگوی وزارت‌خارجه ایران نیز درگذشت ملک عبدالله، پادشاه عربستان سعودی را به دولت و مردم عربستان تسلیت گفت. همچنین مرضیه افخم اعلام کرد: «ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان به نمایندگی از دولت جمهوری اسلامی ایران در مراسم رسمی که (امروز) شنبه از سوی عربستان سعودی برگزار می‌شود، شرکت می‌کند.»
ظریف که صبح پنجشنبه برای شرکت در اجلاس داووس به سوئیس سفر کرده، از زوریخ سوئیس برای شرکت در این مراسم به عربستان سفر خواهد کرد.
پیام‌های تسلیت
در پیامی حسن روحانی، رییس‌جمهوری ایران، درگذشت پادشاه عربستان را به دولت، ملت و خاندان سعودی تسلیت گفت. روحانی در این پیام «برای آن مرحوم مغفرت، برای خاندان ایشان صبر و برای ملت و دولت عربستان آرزوی موفقیت» کرده‌ است.
در پیام آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی خطاب به ملک سلمان؛ نیز آمده است: «درگذشت ملک عبدالله بن عبدالعزیز را به مردم و مسوولان کشور دوست عربستان سعودی، تسلیت می‌گویم. از خداوند متعال برای آن فقید رحمت واسعه و برای خانواده و خاندان، صبر و اجر مسالت می‌کنم.» در ادامه این پیام آمده است، «توفیق حضرتعالی را در تحکیم وحدت جهان اسلام، سعادت، همزیستی و اخوت دو ملت ایران و عربستان، در سایه تعالیم عالیه اسلام خواستارم.» گفته می‌شود مقامات سعودی روابط عمیقی با هاشمی‌رفسنجانی دارند آنچنان‌که برخی نظریه‌پردازان داخلی معتقدند برای بهبود رابطه تهران‌-ریاض می‌توان از پتانسیل هاشمی‌رفسنجانی استفاده کرد.
رابطه ایران و عربستان افت و خیز کم نداشته‌، گاهی در فراز بوده و گاه در فرود. اکنون در حالی محمدجواد ظریف برای حضور در مراسم رسمی درگذشت ملک عبدالله راهی ریاض می‌شود که ریاض حدود هشت‌ماه است که سفیرش را از تهران فراخوانده است. اخبار رسمی علت این ماجرا را بوسه سفیر بر پیشانی هاشمی حکایت می‌کند. اما سفیر جدید قرار است به‌زودی به تهران بیاید. عرب‌ها بوسه بر پیشانی را تنها برای مقامات بالای کشورشان روا می‌دانند.
رابطه در سال‌های 60
فرازوفرود رابطه دو کشور از ابتدای پیروزی انقلاب کم نبوده. عربستان در قبال جنگ ایران و عراق از رقیب، حمایت سیاسی و مالی ‌کرد اما دولت وقت جنگ تحمیلی، ‌توانست از کنار این ماجرا بگذرد. آنچه قابل اغماض نبود، کشتار ۲۷۵ نفر از حجاج ایرانی در سال 66 در جریان تظاهرات برائت از مشرکین بود که نیروهای امنیتی عربستان به سمت آنان شلیک کرده‌بودند. به دنبال این ماجرا، حکومت عربستان‌سعودی سفارت خود را در تهران تعطیل و روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرد. البته گفته می‌شود سابقه این ماجرا در اتفاق یک‌سال قبل‌تر آن ریشه داشت. هاشمی‌رفسنجانی در خاطرات سال ۱۳۶۵ خود نوشته «آقای بشارتی اطلاع داد که عربستان اعلان کرده چند نفر از حجاج ایرانی در ساک‌های خود تی‌ان‌تی داشته‌اند.» به دنبال این حادثه ۱۱۳ نفر از حجاج ایرانی دستگیر شدند که به جز دو یا سه نفر از آنها، باقی آزاد شدند. این نکته در نامه‌ای از سوی آیت‌الله منتظری خطاب به امام (ره) که بعد از کشتار حجاج نوشته شده‌بود نیز مورد اشاره قرار گرفت.
سفر 10روزه هاشمی
اما درِ سیاست، همیشه بر یک پاشنه نمی‌چرخد، چه آنکه منطقه ملتهبی مانند خاورمیانه نیازمند هماهنگی بیشتر دو قدرت منطقه‌ای است.
به‌دنبال حمله عراق به کویت، روابط دو کشور وارد مرحله جدیدی از همکاری و اعتمادسازی شد. بهبود روابط جمهوری اسلامی ایران با کویت از اولین روزهای پس از پایان جنگ، آغاز و سپس به بقیه کشورهای عربی گسترش یافت. ایران به مناسبت رفع اشغال کویت آمادگی خود را در مهار چاه‌های مشتعل نفت به کویت اعلام داشت که با استقبال امیر کویت مواجه شد، همچنین ایران برای رفع کمبود مواد غذایی در کویت جنگ‌زده وارد عمل شد.
رابطه ایران و عربستان پس از شرکت ولیعهد عربستان در کنفرانس سران کشورهای اسلامی در تهران آنقدر بهبود یافت که هاشمی‌رفسنجانی اواخر سال ۱۳۷۶، 10روز میهمان عربستان سعودی شد. در دوره اصلاحات و ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی نیز تلاش شد همین رویه ادامه پیدا کند، اگرچه حمله آمریکا به عراق در سال 2003 و بالاگرفتن تنش‌های مذهبی در منطقه توانست دوباره اختلاف‌برانگیز شود.
از دوران محمود احمدی‌نژاد که نمی‌شد انتظار فراوانی داشت، افق‌ دید او به آمریکای‌لاتین و آفریقا بود. و در این بین، آبی در رابطه تهران- ریاض گرم نشد.
کما، شوک و دوباره کما
در دولت روحانی، اساس سیاست خارجی بر دوستی قرار گرفت، اگرچه تمرکز وزیر خارجه دولت یازدهم بیش از هر چیز بر مذاکره هسته‌‌ای و به تبع آن رابطه با همتایان اروپایی و آمریکایی خود متمرکز شد، اما از تلاش در تحکیم رابطه منطقه‌ای فروگذار نکرد. سفر محمدجواد ظریف به ریاض که می‌توانست فتح باب رابطه‌ای باشد که گویی در کما فرورفته، به دلیل مرخصی پادشاه! محقق نشد. اما دو همتای ایرانی و سعودی در حاشیه مجمع‌عمومی سازمان ملل دیداری داشتند که هر دو آن را مثبت ارزیابی کردند. در همین بین، دعوت از ظریف برای حضور در کنفرانس همکاری‌های اسلامی که قرار بود در ریاض برگزار شود، نیز صورت گرفت. البته ظریف به دلیل همزمانی این کنفرانس با مذاکرات هسته‌ای، حضور را به حسین امیرعبداللهیان، معاونش در حوزه عربی سپرد.
هفته گذشته حسین امیرعبداللهیان در مصاحبه با «شرق» با تاکید بر برنامه‌هایی که برای سفر ظریف به عربستان چیده شده‌بود، به دیدار خود با سعودالفیصل اشاره کرد و گفت: «در این دیدار فضای جدیدی ایجاد شد. سعودالفیصل تلاش کرد نشان بدهد، سعودی‌ها در این مقطع به‌دنبال این هستند که روابط دوکشور را در مسیر طبیعی خودش قرار بدهند.»با این‌حال او علت دوباره به کما‌رفتن رابطه تهران-ریاض را اظهارات ضد ایرانی سعودالفیصل در یک کنفرانس مطبوعاتی دانست. سخنانی‌که موجب شد حتی سفر برنامه‌ریزی‌شده ظریف به ریاض بعد از عید قربان و سفر همتای عربستانی‌اش به تهران لغو شود. اما ماجرای دو کشور تنها سفیر نیست. آنها در بخشی از مشکلات منطقه اختلاف‌نظرهای عمیقی دارند؛ از سوریه گرفته تا بحرین. تا آنجا که برخی، آنها را به انجام جنگ نیابتی محکوم می‌کنند. ماجرای تاثیر ریاض بر تعیین قیمت نفت و کاهش قیمت نهایی آن نیز بر همه اتفاقات اخیر در رابطه دو کشور افزوده‌شد. حالا درگذشت ملک عبدالله فرصتی برای سفر فوری محمدجواد ظریف ایجاد کرده؛ سفری که می‌تواند خود به خود آغاز رابطه‌ای باشد که چراغ‌هایش تاریک است.

-----------------------------------------------

محمد صدر، معاون عربی- آفریقایی وزارت خارجه دولت اصلاحات:
از ظرفیت سفر ظریف استفاده شود

با فوت ملک عبدالله، پادشاه جدید عربستان، سیاست این کشور نسبت به ایران و سایر مسایل منطقه‌ای تغییری خواهد داشت؟
از ایشان در مدت ولیعهدی‌شان موضع‌گیری‌ای که بر مبنای آن بتوان نظریاتش را در مورد سیاست داخلی و خارجی مثل ایران و سوریه و... تحلیل کرد، دیده نشده است. بنابراین نمی‌توان نکته دقیقی در این زمینه بیان کرد. اما فکر می‌کنم سیاست‌ سعودی‌ها به همان روال گذشته ادامه خواهد داشت. به طور کلی عربستان باید به این نتیجه برسد که یک‌سری سیاست‌هایش در منطقه، سیاست‌های درستی نیست. مثلا عربستان از حامیان اصلی داعش بود اما به مرور زمان متوجه شدند که این سیاست درست نیست و حداقل الان دیگر مثل گذشته از آنها حمایت نمی‌کنند و به ائتلاف غرب پیوسته‌اند. در مورد بقیه سیاست‌های عربستان، فکر می‌کنم به مرور زمان به این نتیجه خواهند رسید که سیاست‌های مناسبی برای خود عربستان و کشورهای اسلامی نیست. بنابراین احتمال اینکه تغییراتی در آن دیده شود، وجود دارد.
قرار است آقای ظریف برای مراسم درگذشت ملک عبدالله، به عربستان برود. این سفر می‌تواند سرفصلی برای پایان سرمای روابط باشد؟
به نظر من این سفر، کار مثبت و خوبی است. همیشه این‌گونه مسایل که ظاهر سیاسی ندارد و بیشتر جنبه انسانی و اخلاقی دارد، در سیاست خارجی فرصت‌هایی ایجاد می‌کند. معمولا سعی می‌شود از این ظرفیت‌ها استفاده شود و زمینه یک‌سری کارهای سیاسی در آینده فراهم شود. با توجه به اینکه قبلا هم آقای سعود الفیصل دعوتنامه‌ای برای دکتر ظریف ارسال کرده بود، حضور در این مراسم نشانه خوبی است که عیانگر قصد ایران برای بهبود روابطش با عربستان در آینده است. این پیام‌ها و اقدامات می‌تواند موثر باشد و روی طرف مقابل تاثیر مثبتی خواهد داشت.
آیا این سفر می‌تواند بهانه جدیدی برای منتقدان وزارت خارجه باشد؟
وزارت خارجه باید وظایف خودش را انجام دهد و بر مبنای آن چیزی که به صلاح مملکت بوده و فکر می‌کند منافع کشور در آن است عمل کند. حالا ممکن است یک عده مخالف باشند، اما وزارت خارجه کارش را انجام می‌دهد. واقعیت این است که گسترش روابط بین دو کشور اسلامی به نفع جهان اسلام است و باید در این جهت اقدام شود.

زینب اسماعیلی: اگرچه برخی‌ها در ایران، پیش‌تر به پیشواز خبر مرگ رفته‌ بودند اما خبر درگذشت پادشاه سعودی، پنجشنبه‌شب اعلام شد. عبدالله بن عبدالعزیز، که به‌عنوان ملک عبدالله، شناخته می‌شد، ششمین پادشاه سعودی بود که در 90سالگی درگذشت. با درگذشت او سلمان بن عبدالعزیز آل‌سعود، برادر ناتنی ملک عبدالله با 80سال سن، بر اریکه پادشاهی این سرزمین پهناور و ثروتمند نشست.
با انتشار خبر درگذشت ملک‌عبدالله، حسن روحانی، رییس‌جمهوری و آیت‌الله اکبر هاشمی‌رفسنجانی در پیام‌‌های جداگانه‌ای فوت او را تسلیت گفتند.
سخنگوی وزارت‌خارجه ایران نیز درگذشت ملک عبدالله، پادشاه عربستان سعودی را به دولت و مردم عربستان تسلیت گفت. همچنین مرضیه افخم اعلام کرد: «ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان به نمایندگی از دولت جمهوری اسلامی ایران در مراسم رسمی که (امروز) شنبه از سوی عربستان سعودی برگزار می‌شود، شرکت می‌کند.»
ظریف که صبح پنجشنبه برای شرکت در اجلاس داووس به سوئیس سفر کرده، از زوریخ سوئیس برای شرکت در این مراسم به عربستان سفر خواهد کرد.
پیام‌های تسلیت
در پیامی حسن روحانی، رییس‌جمهوری ایران، درگذشت پادشاه عربستان را به دولت، ملت و خاندان سعودی تسلیت گفت. روحانی در این پیام «برای آن مرحوم مغفرت، برای خاندان ایشان صبر و برای ملت و دولت عربستان آرزوی موفقیت» کرده‌ است.
در پیام آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی خطاب به ملک سلمان؛ نیز آمده است: «درگذشت ملک عبدالله بن عبدالعزیز را به مردم و مسوولان کشور دوست عربستان سعودی، تسلیت می‌گویم. از خداوند متعال برای آن فقید رحمت واسعه و برای خانواده و خاندان، صبر و اجر مسالت می‌کنم.» در ادامه این پیام آمده است، «توفیق حضرتعالی را در تحکیم وحدت جهان اسلام، سعادت، همزیستی و اخوت دو ملت ایران و عربستان، در سایه تعالیم عالیه اسلام خواستارم.» گفته می‌شود مقامات سعودی روابط عمیقی با هاشمی‌رفسنجانی دارند آنچنان‌که برخی نظریه‌پردازان داخلی معتقدند برای بهبود رابطه تهران‌-ریاض می‌توان از پتانسیل هاشمی‌رفسنجانی استفاده کرد.
رابطه ایران و عربستان افت و خیز کم نداشته‌، گاهی در فراز بوده و گاه در فرود. اکنون در حالی محمدجواد ظریف برای حضور در مراسم رسمی درگذشت ملک عبدالله راهی ریاض می‌شود که ریاض حدود هشت‌ماه است که سفیرش را از تهران فراخوانده است. اخبار رسمی علت این ماجرا را بوسه سفیر بر پیشانی هاشمی حکایت می‌کند. اما سفیر جدید قرار است به‌زودی به تهران بیاید. عرب‌ها بوسه بر پیشانی را تنها برای مقامات بالای کشورشان روا می‌دانند.
رابطه در سال‌های 60
فرازوفرود رابطه دو کشور از ابتدای پیروزی انقلاب کم نبوده. عربستان در قبال جنگ ایران و عراق از رقیب، حمایت سیاسی و مالی ‌کرد اما دولت وقت جنگ تحمیلی، ‌توانست از کنار این ماجرا بگذرد. آنچه قابل اغماض نبود، کشتار ۲۷۵ نفر از حجاج ایرانی در سال 66 در جریان تظاهرات برائت از مشرکین بود که نیروهای امنیتی عربستان به سمت آنان شلیک کرده‌بودند. به دنبال این ماجرا، حکومت عربستان‌سعودی سفارت خود را در تهران تعطیل و روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرد. البته گفته می‌شود سابقه این ماجرا در اتفاق یک‌سال قبل‌تر آن ریشه داشت. هاشمی‌رفسنجانی در خاطرات سال ۱۳۶۵ خود نوشته «آقای بشارتی اطلاع داد که عربستان اعلان کرده چند نفر از حجاج ایرانی در ساک‌های خود تی‌ان‌تی داشته‌اند.» به دنبال این حادثه ۱۱۳ نفر از حجاج ایرانی دستگیر شدند که به جز دو یا سه نفر از آنها، باقی آزاد شدند. این نکته در نامه‌ای از سوی آیت‌الله منتظری خطاب به امام (ره) که بعد از کشتار حجاج نوشته شده‌بود نیز مورد اشاره قرار گرفت.
سفر 10روزه هاشمی
اما درِ سیاست، همیشه بر یک پاشنه نمی‌چرخد، چه آنکه منطقه ملتهبی مانند خاورمیانه نیازمند هماهنگی بیشتر دو قدرت منطقه‌ای است.
به‌دنبال حمله عراق به کویت، روابط دو کشور وارد مرحله جدیدی از همکاری و اعتمادسازی شد. بهبود روابط جمهوری اسلامی ایران با کویت از اولین روزهای پس از پایان جنگ، آغاز و سپس به بقیه کشورهای عربی گسترش یافت. ایران به مناسبت رفع اشغال کویت آمادگی خود را در مهار چاه‌های مشتعل نفت به کویت اعلام داشت که با استقبال امیر کویت مواجه شد، همچنین ایران برای رفع کمبود مواد غذایی در کویت جنگ‌زده وارد عمل شد.
رابطه ایران و عربستان پس از شرکت ولیعهد عربستان در کنفرانس سران کشورهای اسلامی در تهران آنقدر بهبود یافت که هاشمی‌رفسنجانی اواخر سال ۱۳۷۶، 10روز میهمان عربستان سعودی شد. در دوره اصلاحات و ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی نیز تلاش شد همین رویه ادامه پیدا کند، اگرچه حمله آمریکا به عراق در سال 2003 و بالاگرفتن تنش‌های مذهبی در منطقه توانست دوباره اختلاف‌برانگیز شود.
از دوران محمود احمدی‌نژاد که نمی‌شد انتظار فراوانی داشت، افق‌ دید او به آمریکای‌لاتین و آفریقا بود. و در این بین، آبی در رابطه تهران- ریاض گرم نشد.
کما، شوک و دوباره کما
در دولت روحانی، اساس سیاست خارجی بر دوستی قرار گرفت، اگرچه تمرکز وزیر خارجه دولت یازدهم بیش از هر چیز بر مذاکره هسته‌‌ای و به تبع آن رابطه با همتایان اروپایی و آمریکایی خود متمرکز شد، اما از تلاش در تحکیم رابطه منطقه‌ای فروگذار نکرد. سفر محمدجواد ظریف به ریاض که می‌توانست فتح باب رابطه‌ای باشد که گویی در کما فرورفته، به دلیل مرخصی پادشاه! محقق نشد. اما دو همتای ایرانی و سعودی در حاشیه مجمع‌عمومی سازمان ملل دیداری داشتند که هر دو آن را مثبت ارزیابی کردند. در همین بین، دعوت از ظریف برای حضور در کنفرانس همکاری‌های اسلامی که قرار بود در ریاض برگزار شود، نیز صورت گرفت. البته ظریف به دلیل همزمانی این کنفرانس با مذاکرات هسته‌ای، حضور را به حسین امیرعبداللهیان، معاونش در حوزه عربی سپرد.
هفته گذشته حسین امیرعبداللهیان در مصاحبه با «شرق» با تاکید بر برنامه‌هایی که برای سفر ظریف به عربستان چیده شده‌بود، به دیدار خود با سعودالفیصل اشاره کرد و گفت: «در این دیدار فضای جدیدی ایجاد شد. سعودالفیصل تلاش کرد نشان بدهد، سعودی‌ها در این مقطع به‌دنبال این هستند که روابط دوکشور را در مسیر طبیعی خودش قرار بدهند.»با این‌حال او علت دوباره به کما‌رفتن رابطه تهران-ریاض را اظهارات ضد ایرانی سعودالفیصل در یک کنفرانس مطبوعاتی دانست. سخنانی‌که موجب شد حتی سفر برنامه‌ریزی‌شده ظریف به ریاض بعد از عید قربان و سفر همتای عربستانی‌اش به تهران لغو شود. اما ماجرای دو کشور تنها سفیر نیست. آنها در بخشی از مشکلات منطقه اختلاف‌نظرهای عمیقی دارند؛ از سوریه گرفته تا بحرین. تا آنجا که برخی، آنها را به انجام جنگ نیابتی محکوم می‌کنند. ماجرای تاثیر ریاض بر تعیین قیمت نفت و کاهش قیمت نهایی آن نیز بر همه اتفاقات اخیر در رابطه دو کشور افزوده‌شد. حالا درگذشت ملک عبدالله فرصتی برای سفر فوری محمدجواد ظریف ایجاد کرده؛ سفری که می‌تواند خود به خود آغاز رابطه‌ای باشد که چراغ‌هایش تاریک است.

-----------------------------------------------

محمد صدر، معاون عربی- آفریقایی وزارت خارجه دولت اصلاحات:
از ظرفیت سفر ظریف استفاده شود

با فوت ملک عبدالله، پادشاه جدید عربستان، سیاست این کشور نسبت به ایران و سایر مسایل منطقه‌ای تغییری خواهد داشت؟
از ایشان در مدت ولیعهدی‌شان موضع‌گیری‌ای که بر مبنای آن بتوان نظریاتش را در مورد سیاست داخلی و خارجی مثل ایران و سوریه و... تحلیل کرد، دیده نشده است. بنابراین نمی‌توان نکته دقیقی در این زمینه بیان کرد. اما فکر می‌کنم سیاست‌ سعودی‌ها به همان روال گذشته ادامه خواهد داشت. به طور کلی عربستان باید به این نتیجه برسد که یک‌سری سیاست‌هایش در منطقه، سیاست‌های درستی نیست. مثلا عربستان از حامیان اصلی داعش بود اما به مرور زمان متوجه شدند که این سیاست درست نیست و حداقل الان دیگر مثل گذشته از آنها حمایت نمی‌کنند و به ائتلاف غرب پیوسته‌اند. در مورد بقیه سیاست‌های عربستان، فکر می‌کنم به مرور زمان به این نتیجه خواهند رسید که سیاست‌های مناسبی برای خود عربستان و کشورهای اسلامی نیست. بنابراین احتمال اینکه تغییراتی در آن دیده شود، وجود دارد.
قرار است آقای ظریف برای مراسم درگذشت ملک عبدالله، به عربستان برود. این سفر می‌تواند سرفصلی برای پایان سرمای روابط باشد؟
به نظر من این سفر، کار مثبت و خوبی است. همیشه این‌گونه مسایل که ظاهر سیاسی ندارد و بیشتر جنبه انسانی و اخلاقی دارد، در سیاست خارجی فرصت‌هایی ایجاد می‌کند. معمولا سعی می‌شود از این ظرفیت‌ها استفاده شود و زمینه یک‌سری کارهای سیاسی در آینده فراهم شود. با توجه به اینکه قبلا هم آقای سعود الفیصل دعوتنامه‌ای برای دکتر ظریف ارسال کرده بود، حضور در این مراسم نشانه خوبی است که عیانگر قصد ایران برای بهبود روابطش با عربستان در آینده است. این پیام‌ها و اقدامات می‌تواند موثر باشد و روی طرف مقابل تاثیر مثبتی خواهد داشت.
آیا این سفر می‌تواند بهانه جدیدی برای منتقدان وزارت خارجه باشد؟
وزارت خارجه باید وظایف خودش را انجام دهد و بر مبنای آن چیزی که به صلاح مملکت بوده و فکر می‌کند منافع کشور در آن است عمل کند. حالا ممکن است یک عده مخالف باشند، اما وزارت خارجه کارش را انجام می‌دهد. واقعیت این است که گسترش روابط بین دو کشور اسلامی به نفع جهان اسلام است و باید در این جهت اقدام شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.