|

عربستان و اتخاذ سیاست جدید

داود هرمیداس‌باوند . کارشناس بین‌الملل

عربستان‌سعودی جایگاه ویژه‌ای در جهان عرب دارد. این کشور از یک‌سو نقش رهبری و برادر بزرگ‌تر را در شورای همکاری خلیج‌فارس و از دیگرسو نقشی محوری در سازمان کنفرانس اسلامی دارد. در اتحادیه عرب نیز عربستان به دلیل قدرت مالی و جایگاه ژئوپلیتیک، ‌دارای نفوذ ویژه‌ای است و به‌خصوص بعد از سقوط ناصریسم جایگاه رفیع‌تری را احراز کرد. این کشور در اوپک نیز نقشی تعیین‌کننده دارد و در دهه80 نیز این عربستان بود که قیمت نفت را کاهش داد. اکنون نیز عربستان از کاهش قیمت نفت به عنوان ابزاری برای فشار بر ایران و حتی روسیه استفاده می‌کند. با این همه، عربستان از تحولات بهارعربی انتظاراتی داشت و فکر می‌کرد با اعمال نفوذ در این کشورها، دستاوردهای سیاسی کسب خواهد کرد. اگرچه عربستان از لحاظ دموکراسی در آخر خط قرار دارد، اما بر آن بود که با استفاده از تغییرات ساختاری در این کشورها، با دخالت در یمن، سوریه، بحرین، لیبی و تا حدودی عراق و تامین تسلیحات و کمک مالی به گروه‌هایی در این کشورها، تغییراتی را به نفع خود ایجاد کند.
در این میان ترکیه از زاویه دیگری همراه عربستان بود. هدف عربستان این بود که نفوذ ایران را در منطقه هلال شیعی کم کند اما بعد از چهارسال نه‌تنها به این مقصود نرسید، بلکه ظهور پدیده‌هایی مثل داعش و رشد جبهه النصره به تهدید و خطری برای منطقه تبدیل شدند. عربستان از یک‌سو با این ناکامی‌ها و نافرجامی‌ها مواجه بود و از دیگرسو رابطه‌اش با آمریکا دچار سردی شد. آمریکا با بهره‌برداری از نفت شل بر آن است که نیاز خود را برطرف کرده و وابستگی خود به انرژی خاورمیانه را از بین ببرد. فراتر از آن، عربستان از آمریکا انتظار داشت در مورد ایران و سوریه با استراتژی سخت‌افزاری برخورد کند، اما آمریکا عکس آن استراتژی نرم‌افزاری را پیش برد و مذاکرات را آغاز کرد. همین اختلافات با آمریکا بود که موجب شد عربستان کرسی غیردایمی در شورای‌امنیت سازمان‌ملل متحد را رد کند. اگرچه عربستان دلیل این تصمیم خود را ناتوانی این نهاد در پایان‌دادن به جنگ‌ها و منازعات عنوان کرد، اما در واقع روی اعتراض ریاض به واشنگتن بود. همچنین بیانیه ژنو که تاحدودی حاکی از تفاهم 1+5 با ایران بود هم خلاف انتظارات عربستان‌سعودی بود. حضور عربستان و آمریکا در کنار هم در ائتلاف علیه داعش نیز اگرچه از تلاش آمریکا برای گرم‌شدن رابطه‌اش با عربستان حکایت داشت، اما نتوانست به میزان لازم تاثیرگذار باشد. در چنین شرایطی آخرین اهرم عربستان مساله کاهش قیمت نفت بود چرا که این کشور به دلیل ذخایر نفت گسترده‌اش می‌تواند از پس تاثیرات کاهش قیمت نفت برآید اما تاثیرات منفی کاهش قیمت نفت برای کشورهایی مانند ایران به دلیل مساله تحریم‌ها بسیار بیشتر است. اما همه رویکردهای اینچنین به سیاست‌های پادشاه پیشین عربستان بازمی‌گردد.
اکنون و با مرگ ملک‌عبدالله، پادشاه عربستان چندین‌رویداد ممکن است. تصمیم‌گیری‌ها در عربستان برعهده خاندان آل‌سعود است و با برکرسی‌نشستن جانشین پادشاه، در فرماندهی نیز تغییراتی ایجاد می‌شود و جانشینی‌هایی صورت می‌گیرد. مرگ پادشاه عربستان فرصتی است که پادشاه جدید تعدیلاتی را در سیاست داخلی و خارجی ایجاد کند.
اگرچه آزادی‌های دموکراتیک با جنبه‌های ارزشی سلفی مغایر است، اما احتمال دارد با روی‌کار‌آمدن پادشاه جدید، اصلاحاتی در حوزه آزادی‌های اجتماعی ایجاد شود. در سیاست خارجی نیز ممکن است عربستان به این نتیجه برسد که با دوقدرت دیگر منطقه‌ای یعنی ایران و ترکیه مصالحه کند. مصالح و منافع این کشور در این است که در روابط خود با ایران و ترکیه هر کدام از زوایایی خاص تغییراتی ایجاد کند. بنابراین به نظر می‌رسد مرگ پادشاه، دست دولت جانشین را برای تغییرات نسبی با کشورهای منطقه‌ای از یک‌سو و تا حدودی آمریکا از دیگرسو باز بگذارد. با این حال رویه سنتی این است که در کوتاه‌مدت سیاست دولت پیشین دنبال شود اما بعد از انتصابات جدید و حل‌وفصل مسایل درونی خاندان آل‌سعود، فاز جدید در سیاست داخلی و خارجی آغاز شود. به هر حال به دلیل تحولات منطقه و جهان و ناکامی‌های سیاست‌های پیشین، عربستان مجبور به اتخاذ سیاست جدید است.

عربستان‌سعودی جایگاه ویژه‌ای در جهان عرب دارد. این کشور از یک‌سو نقش رهبری و برادر بزرگ‌تر را در شورای همکاری خلیج‌فارس و از دیگرسو نقشی محوری در سازمان کنفرانس اسلامی دارد. در اتحادیه عرب نیز عربستان به دلیل قدرت مالی و جایگاه ژئوپلیتیک، ‌دارای نفوذ ویژه‌ای است و به‌خصوص بعد از سقوط ناصریسم جایگاه رفیع‌تری را احراز کرد. این کشور در اوپک نیز نقشی تعیین‌کننده دارد و در دهه80 نیز این عربستان بود که قیمت نفت را کاهش داد. اکنون نیز عربستان از کاهش قیمت نفت به عنوان ابزاری برای فشار بر ایران و حتی روسیه استفاده می‌کند. با این همه، عربستان از تحولات بهارعربی انتظاراتی داشت و فکر می‌کرد با اعمال نفوذ در این کشورها، دستاوردهای سیاسی کسب خواهد کرد. اگرچه عربستان از لحاظ دموکراسی در آخر خط قرار دارد، اما بر آن بود که با استفاده از تغییرات ساختاری در این کشورها، با دخالت در یمن، سوریه، بحرین، لیبی و تا حدودی عراق و تامین تسلیحات و کمک مالی به گروه‌هایی در این کشورها، تغییراتی را به نفع خود ایجاد کند.
در این میان ترکیه از زاویه دیگری همراه عربستان بود. هدف عربستان این بود که نفوذ ایران را در منطقه هلال شیعی کم کند اما بعد از چهارسال نه‌تنها به این مقصود نرسید، بلکه ظهور پدیده‌هایی مثل داعش و رشد جبهه النصره به تهدید و خطری برای منطقه تبدیل شدند. عربستان از یک‌سو با این ناکامی‌ها و نافرجامی‌ها مواجه بود و از دیگرسو رابطه‌اش با آمریکا دچار سردی شد. آمریکا با بهره‌برداری از نفت شل بر آن است که نیاز خود را برطرف کرده و وابستگی خود به انرژی خاورمیانه را از بین ببرد. فراتر از آن، عربستان از آمریکا انتظار داشت در مورد ایران و سوریه با استراتژی سخت‌افزاری برخورد کند، اما آمریکا عکس آن استراتژی نرم‌افزاری را پیش برد و مذاکرات را آغاز کرد. همین اختلافات با آمریکا بود که موجب شد عربستان کرسی غیردایمی در شورای‌امنیت سازمان‌ملل متحد را رد کند. اگرچه عربستان دلیل این تصمیم خود را ناتوانی این نهاد در پایان‌دادن به جنگ‌ها و منازعات عنوان کرد، اما در واقع روی اعتراض ریاض به واشنگتن بود. همچنین بیانیه ژنو که تاحدودی حاکی از تفاهم 1+5 با ایران بود هم خلاف انتظارات عربستان‌سعودی بود. حضور عربستان و آمریکا در کنار هم در ائتلاف علیه داعش نیز اگرچه از تلاش آمریکا برای گرم‌شدن رابطه‌اش با عربستان حکایت داشت، اما نتوانست به میزان لازم تاثیرگذار باشد. در چنین شرایطی آخرین اهرم عربستان مساله کاهش قیمت نفت بود چرا که این کشور به دلیل ذخایر نفت گسترده‌اش می‌تواند از پس تاثیرات کاهش قیمت نفت برآید اما تاثیرات منفی کاهش قیمت نفت برای کشورهایی مانند ایران به دلیل مساله تحریم‌ها بسیار بیشتر است. اما همه رویکردهای اینچنین به سیاست‌های پادشاه پیشین عربستان بازمی‌گردد.
اکنون و با مرگ ملک‌عبدالله، پادشاه عربستان چندین‌رویداد ممکن است. تصمیم‌گیری‌ها در عربستان برعهده خاندان آل‌سعود است و با برکرسی‌نشستن جانشین پادشاه، در فرماندهی نیز تغییراتی ایجاد می‌شود و جانشینی‌هایی صورت می‌گیرد. مرگ پادشاه عربستان فرصتی است که پادشاه جدید تعدیلاتی را در سیاست داخلی و خارجی ایجاد کند.
اگرچه آزادی‌های دموکراتیک با جنبه‌های ارزشی سلفی مغایر است، اما احتمال دارد با روی‌کار‌آمدن پادشاه جدید، اصلاحاتی در حوزه آزادی‌های اجتماعی ایجاد شود. در سیاست خارجی نیز ممکن است عربستان به این نتیجه برسد که با دوقدرت دیگر منطقه‌ای یعنی ایران و ترکیه مصالحه کند. مصالح و منافع این کشور در این است که در روابط خود با ایران و ترکیه هر کدام از زوایایی خاص تغییراتی ایجاد کند. بنابراین به نظر می‌رسد مرگ پادشاه، دست دولت جانشین را برای تغییرات نسبی با کشورهای منطقه‌ای از یک‌سو و تا حدودی آمریکا از دیگرسو باز بگذارد. با این حال رویه سنتی این است که در کوتاه‌مدت سیاست دولت پیشین دنبال شود اما بعد از انتصابات جدید و حل‌وفصل مسایل درونی خاندان آل‌سعود، فاز جدید در سیاست داخلی و خارجی آغاز شود. به هر حال به دلیل تحولات منطقه و جهان و ناکامی‌های سیاست‌های پیشین، عربستان مجبور به اتخاذ سیاست جدید است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.