چند سطر درباره « خانهای کنار ابرها»
فیلم مطلقگرا
فریبا اشویی
«خانهای کنار ابرها» قصه آشنایی دوجوان خلافکار با مادر یک رزمنده است با یک آشنایی که منجر به تحولاتی در زندگی این دوجوان غافل میشود و... .
فیلم با پیروی نصفهونیمهاش از ساختار قصهگو و راوی کلاسیک؛ داستان خود را با یک پیرنگ اصلی، یعنی تقابل زشتی و خوبی پیش میبرد. اما در این میان خردهداستانهایی هستند که در مسیر اصلی قصه به کمک نویسنده و سازنده اثر میآیند، این خردهداستانها اما آنقدر ناچیز و تهی از پرداخت هستند که در کلیت فیلم؛ روال منطقی قصه و شخصیتها را مخدوش میکنند.
آنچه در این رابطه قابل تامل بهنظر میرسد، وجود مفاهیم ارزشمند عرفی، دینی و فرهنگی در جامعه است؛ مفاهیمی ارزشی که منطبق بر واقعیتهای جاری جامعه ارزیابی میشوند. ارزشهایی که در مقطع زمانی خاص خود بهنوعی بدون ذرهای تردید مطلقند؛ ارزشهایی که گرایش افراد بهآن از آنها، شخصیتهایی بهتمامی سفید مطلق و یا سیاه مطلق میسازند. اما همین ارزشها وقتی شناسنامه شخصیتهای یکفیلم میشوند آنهم فیلمی از نوع جبهه و جنگ و دفاعمقدس، هویتی اصیل به خود میگیرند.
نویسندگان و فیلمسازان جنگ در حکم تاریخنگارانی هستند که نگاهی هنرمندانه به تاریخ جنگ دارند اما بههیچعنوان مجاز به تحریف موضوع یا تفسیربهرای قصه آدمهای جنگ نیستند. جنس قصه جنگ روایتی است. شخصیتهای این نوع سینما برای مخاطب آشنا هستند. آدمهای جنگ نباید به مفهوم مطلقخوب یا مطلقبد تصویر شوند. هرچه فیلمساز از مطلقاندیشی دورتر شود، قهرمانان او نیز از رنگهای سیاهوسفید دورتر میشوند و به رنگ خاکستری که آمیزهای از دو رنگ سیاهوسفید است نزدیک میشوند. شخصیتهای خاکستری در فیلم موفقیت داستان و ارتباط با مخاطب را سهلتر و فضا را واقعیتر و قابلباورتر خواهند کرد.
«خانهای کنار ابرها» اما فیلمی مطلقگراست. شخصیتهای فیلم، در دوقطب سفیدوسیاه دستهبندی میشوند؛ همین مطلقگرایی، چالش بزرگ فیلم است که گروه کارگردانی از دقیقه تقریبا 20فیلم با این چالش درگیر میشود هرچه بیشتر در این اسطورهسازی پافشاری میکنند کمتر به نتیجه مطلوب میرسند. خلافکاران این داستان آنقدر پرت هستند و آنقدر سیاهنمایی شدهاند که حتی با بدیهیات و مفاهیم آشنای روزهای جنگ هم غریبهاند. تعاریف مرامومعرفتی هم که گاهی در مکالماتشان (کمیلی و هاشمی) ردوبدل میشود، بستر موضوعی یا پیشینهای برایش فراهم نیست و تصویر و داستانی مرتبط با موضوع ندارد بههمیندلیل هم در حد دیالوگ صرف باقی میماند.
این همه مطلقگرایی است؛ مطلقگرایی، که متاسفانه آفت فیلمنامه بهشمار میآید و به فیلم ضربه اساسی میزند. چراکه فیلم را به بیراهه برده و پیام ساده و انسانیاش را کمرنگ میکند؛ و این درحالی است که کمی واقعگرایی و طراحی هویت مطالعه شده و اصیل برای دوشخصیت اصلی میتوانست آنها را شناسنامهدار کند و از شعارزدگی و کلیشههای رایج و تیپسازی دور کند. همین هویتبخشی، برگ برنده فیلمساز برای ارتباط مطلوبتر با مخاطبان اثرش خواهد بود و شرایط نزدیکی و همذاتپنداری بیشتر مخاطب را با شخصیتهای قصه فراهم خواهد کرد.
و اما اشکالات اساسی قصه «خانهای کنار ابرها» از پرده دوم فیلم نمود مییابند؛ زمانیکه با عبور از پرده اول حجم عظیم دیالوگ، بدون پشتوانه نمایشی و بدون رویت حتی یکپلان موثر مرتبط، فیلمنامه با یکشیب تند شروع به ایجاد تحول در خلافکارها میکند و سعی دارد بدون بسترسازی معقولانه، استحاله دزدان خلافکار در پایان فیلم را رقم بزند. برای نمونه با این استحالهها، شاید بتوان به رفتار حامد کمیلی پای تختهسیاه اشاره کرد که بههیچ عنوان با شخصیت او و نیز سیر جریاناتی که در قصه بر این شخصیت گذشته است، همخوانی و هماهنگی ندارد.
بههرحال با وجود ظرفیت گستردهای که فرهنگ جبهه و جنگ برای خلق آثار ارزشمند هنری دارد، اکثریت آثار سینمایی این ژانر نگاهی سطحی و غیرحرفهای به این مقوله داشته و دارند.
عناصری چون مطالعه، تحقیق و رجوع به مستندات هم در این ارتباط، همانطور که پیش از این هم معضل اصلی فیلمنامهنویسان در سینمای ایران بوده، در سینمای جنگ و دفاعمقدس هم بهجز در نمونههای محدود و انگشتشماری، همچنان بهعنوان چالش اصلی و غیرقابلاغماض از آن یاد میشود.
«خانهای کنار ابرها» البته جدای از کاستیهایی که در بخش فیلمنامه و شخصیتپردازی به آن پرداخته شد، در بخش تصویر مزین به پلانهای تصویری پویایی است که این پویایی و زیبایی را مدیون ابتکار عمل و خلاقیت آقای علی محمدزاده در مقام فیلمبردار است. از جمله این پویایی و خلاقیت میتوان به استقرار دوربین فیلمبرداری زیر آب و بستن قابها با فیلتر تلطیفکننده آب، برای القای زلالی و نابی فضا در پلانها و نزد مخاطب اشاره کرد. نکته آخر این که، بازی هنرمندانه آفرین عبیسی و هدایت هاشمی، بهدلیل جنس بازی دلنشین و زیرپوستی، از جمله شاخصهای این اثر سینمایی به شمار میآیند.
«خانهای کنار ابرها» قصه آشنایی دوجوان خلافکار با مادر یک رزمنده است با یک آشنایی که منجر به تحولاتی در زندگی این دوجوان غافل میشود و... .
فیلم با پیروی نصفهونیمهاش از ساختار قصهگو و راوی کلاسیک؛ داستان خود را با یک پیرنگ اصلی، یعنی تقابل زشتی و خوبی پیش میبرد. اما در این میان خردهداستانهایی هستند که در مسیر اصلی قصه به کمک نویسنده و سازنده اثر میآیند، این خردهداستانها اما آنقدر ناچیز و تهی از پرداخت هستند که در کلیت فیلم؛ روال منطقی قصه و شخصیتها را مخدوش میکنند.
آنچه در این رابطه قابل تامل بهنظر میرسد، وجود مفاهیم ارزشمند عرفی، دینی و فرهنگی در جامعه است؛ مفاهیمی ارزشی که منطبق بر واقعیتهای جاری جامعه ارزیابی میشوند. ارزشهایی که در مقطع زمانی خاص خود بهنوعی بدون ذرهای تردید مطلقند؛ ارزشهایی که گرایش افراد بهآن از آنها، شخصیتهایی بهتمامی سفید مطلق و یا سیاه مطلق میسازند. اما همین ارزشها وقتی شناسنامه شخصیتهای یکفیلم میشوند آنهم فیلمی از نوع جبهه و جنگ و دفاعمقدس، هویتی اصیل به خود میگیرند.
نویسندگان و فیلمسازان جنگ در حکم تاریخنگارانی هستند که نگاهی هنرمندانه به تاریخ جنگ دارند اما بههیچعنوان مجاز به تحریف موضوع یا تفسیربهرای قصه آدمهای جنگ نیستند. جنس قصه جنگ روایتی است. شخصیتهای این نوع سینما برای مخاطب آشنا هستند. آدمهای جنگ نباید به مفهوم مطلقخوب یا مطلقبد تصویر شوند. هرچه فیلمساز از مطلقاندیشی دورتر شود، قهرمانان او نیز از رنگهای سیاهوسفید دورتر میشوند و به رنگ خاکستری که آمیزهای از دو رنگ سیاهوسفید است نزدیک میشوند. شخصیتهای خاکستری در فیلم موفقیت داستان و ارتباط با مخاطب را سهلتر و فضا را واقعیتر و قابلباورتر خواهند کرد.
«خانهای کنار ابرها» اما فیلمی مطلقگراست. شخصیتهای فیلم، در دوقطب سفیدوسیاه دستهبندی میشوند؛ همین مطلقگرایی، چالش بزرگ فیلم است که گروه کارگردانی از دقیقه تقریبا 20فیلم با این چالش درگیر میشود هرچه بیشتر در این اسطورهسازی پافشاری میکنند کمتر به نتیجه مطلوب میرسند. خلافکاران این داستان آنقدر پرت هستند و آنقدر سیاهنمایی شدهاند که حتی با بدیهیات و مفاهیم آشنای روزهای جنگ هم غریبهاند. تعاریف مرامومعرفتی هم که گاهی در مکالماتشان (کمیلی و هاشمی) ردوبدل میشود، بستر موضوعی یا پیشینهای برایش فراهم نیست و تصویر و داستانی مرتبط با موضوع ندارد بههمیندلیل هم در حد دیالوگ صرف باقی میماند.
این همه مطلقگرایی است؛ مطلقگرایی، که متاسفانه آفت فیلمنامه بهشمار میآید و به فیلم ضربه اساسی میزند. چراکه فیلم را به بیراهه برده و پیام ساده و انسانیاش را کمرنگ میکند؛ و این درحالی است که کمی واقعگرایی و طراحی هویت مطالعه شده و اصیل برای دوشخصیت اصلی میتوانست آنها را شناسنامهدار کند و از شعارزدگی و کلیشههای رایج و تیپسازی دور کند. همین هویتبخشی، برگ برنده فیلمساز برای ارتباط مطلوبتر با مخاطبان اثرش خواهد بود و شرایط نزدیکی و همذاتپنداری بیشتر مخاطب را با شخصیتهای قصه فراهم خواهد کرد.
و اما اشکالات اساسی قصه «خانهای کنار ابرها» از پرده دوم فیلم نمود مییابند؛ زمانیکه با عبور از پرده اول حجم عظیم دیالوگ، بدون پشتوانه نمایشی و بدون رویت حتی یکپلان موثر مرتبط، فیلمنامه با یکشیب تند شروع به ایجاد تحول در خلافکارها میکند و سعی دارد بدون بسترسازی معقولانه، استحاله دزدان خلافکار در پایان فیلم را رقم بزند. برای نمونه با این استحالهها، شاید بتوان به رفتار حامد کمیلی پای تختهسیاه اشاره کرد که بههیچ عنوان با شخصیت او و نیز سیر جریاناتی که در قصه بر این شخصیت گذشته است، همخوانی و هماهنگی ندارد.
بههرحال با وجود ظرفیت گستردهای که فرهنگ جبهه و جنگ برای خلق آثار ارزشمند هنری دارد، اکثریت آثار سینمایی این ژانر نگاهی سطحی و غیرحرفهای به این مقوله داشته و دارند.
عناصری چون مطالعه، تحقیق و رجوع به مستندات هم در این ارتباط، همانطور که پیش از این هم معضل اصلی فیلمنامهنویسان در سینمای ایران بوده، در سینمای جنگ و دفاعمقدس هم بهجز در نمونههای محدود و انگشتشماری، همچنان بهعنوان چالش اصلی و غیرقابلاغماض از آن یاد میشود.
«خانهای کنار ابرها» البته جدای از کاستیهایی که در بخش فیلمنامه و شخصیتپردازی به آن پرداخته شد، در بخش تصویر مزین به پلانهای تصویری پویایی است که این پویایی و زیبایی را مدیون ابتکار عمل و خلاقیت آقای علی محمدزاده در مقام فیلمبردار است. از جمله این پویایی و خلاقیت میتوان به استقرار دوربین فیلمبرداری زیر آب و بستن قابها با فیلتر تلطیفکننده آب، برای القای زلالی و نابی فضا در پلانها و نزد مخاطب اشاره کرد. نکته آخر این که، بازی هنرمندانه آفرین عبیسی و هدایت هاشمی، بهدلیل جنس بازی دلنشین و زیرپوستی، از جمله شاخصهای این اثر سینمایی به شمار میآیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.