|

به یاد دکتر «روشن وزیری»

بانوی بهشتی

عبدالرحمن نجل‌رحیم . عصب‌شناس و عصب‌پژوه

من خانم دکتر «روشن وزیری» را در بالین بیماری شناختم. این را هم قبول دارم که شخصیت انسان‌ها و دستاوردهای فرهنگی آنها در طول زندگی روی تظاهرات و نحوه ابراز بیماری (به‌ویژه نورولوژیک) تاثیر دارد. من بر این باورم که پزشک بدون اولویت‌بخشیدن به تاریخچه فرهنگی- اجتماعی بیمار و تلاش در درک آن، نمی‌تواند قضاوت و تصمیم‌گیری درستی داشته باشد. حسرت من این است که چرا بیش از دو،سه‌بار خانم «وزیری» را ندیدم. نه به‌خاطر اینکه دایی او «بزرگ‌علوی» نویسنده مشهور و عموی او «علینقی وزیری» موسیقیدانی بزرگ بوده است، بلکه شخصیت استوار و دلپذیر خود او بود که مرا سخت تحت‌تاثیر قرار داد. او با اینکه پزشک متخصص بیماری‌های ریوی بود، اما هیچ‌گاه در امر تشخیص و درمان خود دخالت یا اظهارنظری نمی‌کرد. بسیار صبور و مهربان بود، آثار رنج در لحن کلامش باوقار و متانتی بزرگوارانه پیدا بود. در همین فرصت کوتاه آشنایی، کتاب جیبی کوچکی از ترجمه قصه‌های کوتاه از نویسندگان لهستانی خود را به من هدیه کرد. یادم می‌آید که آن‌روز راجع‌به نقاشی پشت‌جلد آن کتاب با هم صحبت کردیم؛ نقاشی معروف «ونگوگ»، «پیرمرد غصه‌دار» که او آن را دوباره در دوران رنج طاقت‌فرسای حملات جنون‌آمیز صرعی‌شکل خود در آسایشگاه سنت‌رمی، از روی خیال کشیده و نام آن را دروازه ابدیت گذاشته بود. زمان این نقاشی شش‌ماه قبل از ترخیص از آسایشگاه و خودکشی با تپانچه در گندمزاری در شمال فرانسه بود. خانم «وزیری» این نقاشی را به‌خاطر یکی از قصه‌های کتاب از دوران بحرانی بیماری «ونگوگ» به قلم «زانوسکی» انتخاب کرده بود. «ونگوگ» طرح اولیه لیتوگرافیکی آن را در زمانی که در لاهه هلند زندگی می‌کرد، از روی زندانیان و آسیب‌دیدگان جنگی کشیده بود. اما خانم دکتر«وزیری» نمی‌دانست که نسخه اصلی این طرح لیتوگرافیک از پیرمرد غصه‌دار «ونگوگ» در موزه هنرهای معاصر تهران نگهداری می‌شود. وقتی آن را از زبان من شنید، آثاری از تفاهم و درک متقابل در چشمان و عضلات صورتش پیدا شد. «روشن وزیری» اسم این مجموعه را از روی یکی از داستان‌ها، به قلم «گروجینسکی»، «بانوی بهشتی» گذاشته بود. وقتی این داستان را خواندم، متوجه شدم این اسم چقدر با نقاشی روی کتاب «ونگوگ» و رنجی که او تصویر می‌کند، همخوانی دارد. در «بانوی بهشتی»، دختری لهستانی به‌نام «ماریانا» نزد افرادی از خانواده‌اش در بوسنی می‌آید و در جریان حمله توسط سربازان صرب دستگیر و مورد تجاوز قرار می‌گیرد و شوربختانه حامله می‌شود. او خودکشی نمی‌کند و به تشویق راهبه‌ای مرتبط با کلیسای کاتولیک تصمیم می‌گیرد به ایتالیا بیاید تا دوران حاملگی‌اش را در آرامش بیشتری تحت مراقبت کلیسا بگذراند. ولی «ماریانا» در طول حاملگی، احساساتی دوگانه نسبت به فرزند در شکم خود دارد. زمان زایمان بالاخره فرامی‌رسد. ظاهرا پزشک به‌علت خواب‌آلودگی شدید مادر و بزرگ‌بودن نوزاد، تصمیم به سزارین می‌گیرد. ولی پس از زایمان مادر به‌هوش نمی‌آید و مرگ او توسط پزشک و کشیش تایید می‌شود. طبق مراسمی مذهبی او را به خاک می‌سپارند. پس از خاکسپاری، با شنیدن فریاد و سروصدای استغاثه‌آمیز از درون قبر، دیرهنگام و مخفیانه نبش‌قبر می‌کنند و متوجه زنده‌به‌گورشدن «ماریانا» می‌شوند که به طرز فجیعی خفه شده بود. به روایت کلیسا دیگر «ماریانا» یک قدیس تلقی نمی‌شود. او در هنگام زایمان، به احتمال زیاد در اثر فشار هیجانی متناقض، دچار خواب‌دوستی و سکون‌دوستی (نارکولپسی و کاتاپلکسی) شده و به اشتباه عجولانه مرده تلقی شده و دفن می‌شود. حال که به این دو قصه کتاب بیشتر می‌اندیشم، گمان می‌کنم شاید «روشن وزیری» با هدیه‌دادن این کتاب، هوشمندانه و زیرکانه خواسته است اشاره‌ای نیز به چندوچون روزهای پررنج روزگار خود داشته باشد.

من خانم دکتر «روشن وزیری» را در بالین بیماری شناختم. این را هم قبول دارم که شخصیت انسان‌ها و دستاوردهای فرهنگی آنها در طول زندگی روی تظاهرات و نحوه ابراز بیماری (به‌ویژه نورولوژیک) تاثیر دارد. من بر این باورم که پزشک بدون اولویت‌بخشیدن به تاریخچه فرهنگی- اجتماعی بیمار و تلاش در درک آن، نمی‌تواند قضاوت و تصمیم‌گیری درستی داشته باشد. حسرت من این است که چرا بیش از دو،سه‌بار خانم «وزیری» را ندیدم. نه به‌خاطر اینکه دایی او «بزرگ‌علوی» نویسنده مشهور و عموی او «علینقی وزیری» موسیقیدانی بزرگ بوده است، بلکه شخصیت استوار و دلپذیر خود او بود که مرا سخت تحت‌تاثیر قرار داد. او با اینکه پزشک متخصص بیماری‌های ریوی بود، اما هیچ‌گاه در امر تشخیص و درمان خود دخالت یا اظهارنظری نمی‌کرد. بسیار صبور و مهربان بود، آثار رنج در لحن کلامش باوقار و متانتی بزرگوارانه پیدا بود. در همین فرصت کوتاه آشنایی، کتاب جیبی کوچکی از ترجمه قصه‌های کوتاه از نویسندگان لهستانی خود را به من هدیه کرد. یادم می‌آید که آن‌روز راجع‌به نقاشی پشت‌جلد آن کتاب با هم صحبت کردیم؛ نقاشی معروف «ونگوگ»، «پیرمرد غصه‌دار» که او آن را دوباره در دوران رنج طاقت‌فرسای حملات جنون‌آمیز صرعی‌شکل خود در آسایشگاه سنت‌رمی، از روی خیال کشیده و نام آن را دروازه ابدیت گذاشته بود. زمان این نقاشی شش‌ماه قبل از ترخیص از آسایشگاه و خودکشی با تپانچه در گندمزاری در شمال فرانسه بود. خانم «وزیری» این نقاشی را به‌خاطر یکی از قصه‌های کتاب از دوران بحرانی بیماری «ونگوگ» به قلم «زانوسکی» انتخاب کرده بود. «ونگوگ» طرح اولیه لیتوگرافیکی آن را در زمانی که در لاهه هلند زندگی می‌کرد، از روی زندانیان و آسیب‌دیدگان جنگی کشیده بود. اما خانم دکتر«وزیری» نمی‌دانست که نسخه اصلی این طرح لیتوگرافیک از پیرمرد غصه‌دار «ونگوگ» در موزه هنرهای معاصر تهران نگهداری می‌شود. وقتی آن را از زبان من شنید، آثاری از تفاهم و درک متقابل در چشمان و عضلات صورتش پیدا شد. «روشن وزیری» اسم این مجموعه را از روی یکی از داستان‌ها، به قلم «گروجینسکی»، «بانوی بهشتی» گذاشته بود. وقتی این داستان را خواندم، متوجه شدم این اسم چقدر با نقاشی روی کتاب «ونگوگ» و رنجی که او تصویر می‌کند، همخوانی دارد. در «بانوی بهشتی»، دختری لهستانی به‌نام «ماریانا» نزد افرادی از خانواده‌اش در بوسنی می‌آید و در جریان حمله توسط سربازان صرب دستگیر و مورد تجاوز قرار می‌گیرد و شوربختانه حامله می‌شود. او خودکشی نمی‌کند و به تشویق راهبه‌ای مرتبط با کلیسای کاتولیک تصمیم می‌گیرد به ایتالیا بیاید تا دوران حاملگی‌اش را در آرامش بیشتری تحت مراقبت کلیسا بگذراند. ولی «ماریانا» در طول حاملگی، احساساتی دوگانه نسبت به فرزند در شکم خود دارد. زمان زایمان بالاخره فرامی‌رسد. ظاهرا پزشک به‌علت خواب‌آلودگی شدید مادر و بزرگ‌بودن نوزاد، تصمیم به سزارین می‌گیرد. ولی پس از زایمان مادر به‌هوش نمی‌آید و مرگ او توسط پزشک و کشیش تایید می‌شود. طبق مراسمی مذهبی او را به خاک می‌سپارند. پس از خاکسپاری، با شنیدن فریاد و سروصدای استغاثه‌آمیز از درون قبر، دیرهنگام و مخفیانه نبش‌قبر می‌کنند و متوجه زنده‌به‌گورشدن «ماریانا» می‌شوند که به طرز فجیعی خفه شده بود. به روایت کلیسا دیگر «ماریانا» یک قدیس تلقی نمی‌شود. او در هنگام زایمان، به احتمال زیاد در اثر فشار هیجانی متناقض، دچار خواب‌دوستی و سکون‌دوستی (نارکولپسی و کاتاپلکسی) شده و به اشتباه عجولانه مرده تلقی شده و دفن می‌شود. حال که به این دو قصه کتاب بیشتر می‌اندیشم، گمان می‌کنم شاید «روشن وزیری» با هدیه‌دادن این کتاب، هوشمندانه و زیرکانه خواسته است اشاره‌ای نیز به چندوچون روزهای پررنج روزگار خود داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.