|

مروری بر نمایشنامه «سرباز‌شکلاتی» نوشته جرج برنارد‌شاو

هیچ قهرمانی در کار نیست

سیاوش کاووسی: «سرباز شکلاتی» نمایشنامه‌ای است از جرج برنارد‌شاو. این نمایشنامه در سال1326 به کارگردانی الول‌ساتن در تالار «گرین روم» تهران روی صحنه رفت و جالب اینکه در آن صادق چوبک نیز ایفای نقش کرده بود. در همان دهه20 بود که ترجمه سیمین دانشور از این نمایشنامه برنارد‌شاو منتشر شد و جلال‌آل‌احمد هم بر این ترجمه مقدمه نوشت. اکنون همین ترجمه همراه با مقدمه آل‌احمد پس از سال‌ها از طرف نشر روزنه منتشر شده است. چنانکه در مقدمه آل‌احمد بر این نمایشنامه آمده، عنوان اصلی نمایشنامه برنارد‌شاو «سلاح‌و‌مرد» بوده است. مقدمه آل‌احمد نه فقط درباره خود نمایشنامه برنارد‌شاو که طعنه‌ای به اوضاع کساد تئاتر جدی درسالی که این نمایشنامه ترجمه شده و روی صحنه رفته بوده نیز هست. سرباز شکلاتی چنانکه برنارد‌شاو، خود گفته است، اولین نمایشنامه از گروه نمایشنامه‌های شاد او است. منتها شادی در این نمایشنامه چنانکه آل‌احمد اشاره می‌کند گونه‌ای «نیش‌خند» را در خود دارد. شاو گفته است که عنوان اصلی این نمایشنامه یعنی سلاح و مرد را از نخستین سطر ویرژیل، اثر درایدن، گرفته است. شاو در سرباز شکلاتی، طنز انتقادی‌اش را علیه جنگ به‌کار گرفته است. جنگی که آدم‌ها را به ناگزیر به اعمالی می‌کشاند که شاید در شرایط عادی مرتکب آنها نمی‌شدند. سرباز شکلاتی شامل سه‌پرده است. صحنه اول نمایشنامه، چنانکه توصیف می‌شود به‌نظر نمی‌رسد ربطی به جنگ داشته باشد: خانمی به نام رنا ایستاده و زیبایی‌های شب را می‌نگرد. در‌همین‌لحظه مادرش، کاترین، از راه می‌رسد و می‌گوید خبر خوبی برای زن آورده است و طنز نیش‌دار برنارد‌شاو با همین «خبر خوب» آغاز می‌شود. خبر این است: «جنگ شده است!» آنگاه کاترین با آب‌و‌تاب برای دخترش شرح می‌دهد که نامزد دختر یعنی سرگیس در «جنگ بزرگی که در ناحیه سیلونیتزا اتفاق افتاده» بسیار قهرمانانه جنگیده است و اکنون «بت تمام گروهان» است. رنا با خود فکر می‌کند که تاکنون اعمال و زندگی‌های قهرمانانه را تنها متعلق به داستان‌ها و رمان‌ها می‌دانست و حال از اینکه شاهد چنین چیزی در زندگی واقعی است ابراز خوشحالی می‌کند. اما رنا در‌عین‌حال مردد است و نمی‌تواند با قاطعیت مادرش به خاطر وقوع جنگ ابراز خوشحالی کند. ته دلش گویا می‌لرزد. چنانکه وقتی سخن از فرار دشمن و اعلام آمادگی مردم برای کشتن فراری‌ها به میان می‌آید، می‌گوید: «امیدوارم مردم بی‌رحمی نکنند. چه افتخاری دارد که فراری‌های بیچاره را بکشند.» و کاترین قاطعانه جواب می‌دهد: «بی‌رحمی؟ تو فکر می‌کنی در کشتن آنها درنگ جایز است؟» در ادامه می‌بینیم که یکی از همین فراری‌ها سر از اتاق رنا درمی‌آورد و او را با اسلحه تهدید می‌کند. رنا او را به افسری که برای پیدا کردن او می‌آید لو نمی‌دهد. اما در پرده‌های بعدی نمایش است که روی دیگر سکه جنگ آشکار می‌شود و معلوم می‌شود قهرمان واقعا به همان قصه‌ها تعلق داشته است نه به واقعیت و واقعیت جنگ صورت دیگری دارد. اینجاست که صحبت از کلاهبرداری‌ها و کلاه‌گذاری‌ها به میان می‌آید و همه آنچه با تصور رایج از جنگ در تضاد است؛ چنانکه آل‌احمد در مقدمه می‌نویسد معانی والا در این نمایشنامه جای خود را به «فرار، غنیمت‌پرستی و قالب کردن اسب‌های مردنی» می‌دهند و می‌بینیم که سربازهایی که در صحنه جنگی که برنارد‌شاو چیده می‌جنگند، آنقدرها هم قهرمان نیستند و هریک دنبال آنند که گلیم خود را از آب بیرون بکشند و در‌عین‌حال می‌بینیم که این آدم‌ها همه زاده شرایط غیرعادی‌اند. در پایان نمایشنامه بلانچلی، سربازی که فرار کرده است، خود را این‌گونه وصف می‌کند: «من یک مرد عادی و یک سرباز سوئیسی هستم که بعد از 15سال زندگی در سربازخانه‌ها و دیدن معرکه‌ها و جنگ‌ها به سختی می‌توانم یک زندگی عالی را تشخیص بدهم.» اینجاست که کمدی برنارد‌شاو روی تلخ و زهردار خود را به نمایش می‌گذارد و از پس تفاخرات ظاهری، واقعیتی بی‌تفاخر را آشکار می‌کند. واقعیتی که برخلاف آنچه در آغاز نمایش به نظر می‌رسد، چندان هم مایه مباهات نیست.
ترجمه سیمین دانشور از سرباز شکلاتی جزو آن دسته از کتاب‌های اوست که چنانکه غلامرضا امامی در سرآغاز چاپ تازه این کتاب نوشته، دانشور گردآوری و انتشار دوباره آنها را در یادداشتی کتبی به غلامرضا امامی واگذار کرده بوده است. امامی در این‌باره نوشته است: «سالی پیش از خاموشی و پرواز زنده‌یاد سیمین دانشور در دیداری با شوق سخن از گردآوری نوشته‌ها، ترجمه‌های پراکنده و کتاب‌های نایابش به میان آورد. بزرگ «بانوی‌آل‌قلم» از سر مهر دیرین این مهم را به من سپرد و خواست آن را به انجام رسانم. در یادداشتی کتبی نوشت که بر نشر این کتاب و چند کتاب دیگر نظارت داشته باشم و آنها را به چاپ بسپرم.» در چاپ تازه سرباز شکلاتی عکس‌هایی از اجرای این نمایش در ایران هم چاپ شده است. از جمله عکسی از صادق چوبک در نقش بلانچلی و ایران میکل زاده در نقش رنا.

سرباز شکلاتی
جرج برنارد‌شاو/ ترجمه سیمین دانشور/ نشر روزنه

سیاوش کاووسی: «سرباز شکلاتی» نمایشنامه‌ای است از جرج برنارد‌شاو. این نمایشنامه در سال1326 به کارگردانی الول‌ساتن در تالار «گرین روم» تهران روی صحنه رفت و جالب اینکه در آن صادق چوبک نیز ایفای نقش کرده بود. در همان دهه20 بود که ترجمه سیمین دانشور از این نمایشنامه برنارد‌شاو منتشر شد و جلال‌آل‌احمد هم بر این ترجمه مقدمه نوشت. اکنون همین ترجمه همراه با مقدمه آل‌احمد پس از سال‌ها از طرف نشر روزنه منتشر شده است. چنانکه در مقدمه آل‌احمد بر این نمایشنامه آمده، عنوان اصلی نمایشنامه برنارد‌شاو «سلاح‌و‌مرد» بوده است. مقدمه آل‌احمد نه فقط درباره خود نمایشنامه برنارد‌شاو که طعنه‌ای به اوضاع کساد تئاتر جدی درسالی که این نمایشنامه ترجمه شده و روی صحنه رفته بوده نیز هست. سرباز شکلاتی چنانکه برنارد‌شاو، خود گفته است، اولین نمایشنامه از گروه نمایشنامه‌های شاد او است. منتها شادی در این نمایشنامه چنانکه آل‌احمد اشاره می‌کند گونه‌ای «نیش‌خند» را در خود دارد. شاو گفته است که عنوان اصلی این نمایشنامه یعنی سلاح و مرد را از نخستین سطر ویرژیل، اثر درایدن، گرفته است. شاو در سرباز شکلاتی، طنز انتقادی‌اش را علیه جنگ به‌کار گرفته است. جنگی که آدم‌ها را به ناگزیر به اعمالی می‌کشاند که شاید در شرایط عادی مرتکب آنها نمی‌شدند. سرباز شکلاتی شامل سه‌پرده است. صحنه اول نمایشنامه، چنانکه توصیف می‌شود به‌نظر نمی‌رسد ربطی به جنگ داشته باشد: خانمی به نام رنا ایستاده و زیبایی‌های شب را می‌نگرد. در‌همین‌لحظه مادرش، کاترین، از راه می‌رسد و می‌گوید خبر خوبی برای زن آورده است و طنز نیش‌دار برنارد‌شاو با همین «خبر خوب» آغاز می‌شود. خبر این است: «جنگ شده است!» آنگاه کاترین با آب‌و‌تاب برای دخترش شرح می‌دهد که نامزد دختر یعنی سرگیس در «جنگ بزرگی که در ناحیه سیلونیتزا اتفاق افتاده» بسیار قهرمانانه جنگیده است و اکنون «بت تمام گروهان» است. رنا با خود فکر می‌کند که تاکنون اعمال و زندگی‌های قهرمانانه را تنها متعلق به داستان‌ها و رمان‌ها می‌دانست و حال از اینکه شاهد چنین چیزی در زندگی واقعی است ابراز خوشحالی می‌کند. اما رنا در‌عین‌حال مردد است و نمی‌تواند با قاطعیت مادرش به خاطر وقوع جنگ ابراز خوشحالی کند. ته دلش گویا می‌لرزد. چنانکه وقتی سخن از فرار دشمن و اعلام آمادگی مردم برای کشتن فراری‌ها به میان می‌آید، می‌گوید: «امیدوارم مردم بی‌رحمی نکنند. چه افتخاری دارد که فراری‌های بیچاره را بکشند.» و کاترین قاطعانه جواب می‌دهد: «بی‌رحمی؟ تو فکر می‌کنی در کشتن آنها درنگ جایز است؟» در ادامه می‌بینیم که یکی از همین فراری‌ها سر از اتاق رنا درمی‌آورد و او را با اسلحه تهدید می‌کند. رنا او را به افسری که برای پیدا کردن او می‌آید لو نمی‌دهد. اما در پرده‌های بعدی نمایش است که روی دیگر سکه جنگ آشکار می‌شود و معلوم می‌شود قهرمان واقعا به همان قصه‌ها تعلق داشته است نه به واقعیت و واقعیت جنگ صورت دیگری دارد. اینجاست که صحبت از کلاهبرداری‌ها و کلاه‌گذاری‌ها به میان می‌آید و همه آنچه با تصور رایج از جنگ در تضاد است؛ چنانکه آل‌احمد در مقدمه می‌نویسد معانی والا در این نمایشنامه جای خود را به «فرار، غنیمت‌پرستی و قالب کردن اسب‌های مردنی» می‌دهند و می‌بینیم که سربازهایی که در صحنه جنگی که برنارد‌شاو چیده می‌جنگند، آنقدرها هم قهرمان نیستند و هریک دنبال آنند که گلیم خود را از آب بیرون بکشند و در‌عین‌حال می‌بینیم که این آدم‌ها همه زاده شرایط غیرعادی‌اند. در پایان نمایشنامه بلانچلی، سربازی که فرار کرده است، خود را این‌گونه وصف می‌کند: «من یک مرد عادی و یک سرباز سوئیسی هستم که بعد از 15سال زندگی در سربازخانه‌ها و دیدن معرکه‌ها و جنگ‌ها به سختی می‌توانم یک زندگی عالی را تشخیص بدهم.» اینجاست که کمدی برنارد‌شاو روی تلخ و زهردار خود را به نمایش می‌گذارد و از پس تفاخرات ظاهری، واقعیتی بی‌تفاخر را آشکار می‌کند. واقعیتی که برخلاف آنچه در آغاز نمایش به نظر می‌رسد، چندان هم مایه مباهات نیست.
ترجمه سیمین دانشور از سرباز شکلاتی جزو آن دسته از کتاب‌های اوست که چنانکه غلامرضا امامی در سرآغاز چاپ تازه این کتاب نوشته، دانشور گردآوری و انتشار دوباره آنها را در یادداشتی کتبی به غلامرضا امامی واگذار کرده بوده است. امامی در این‌باره نوشته است: «سالی پیش از خاموشی و پرواز زنده‌یاد سیمین دانشور در دیداری با شوق سخن از گردآوری نوشته‌ها، ترجمه‌های پراکنده و کتاب‌های نایابش به میان آورد. بزرگ «بانوی‌آل‌قلم» از سر مهر دیرین این مهم را به من سپرد و خواست آن را به انجام رسانم. در یادداشتی کتبی نوشت که بر نشر این کتاب و چند کتاب دیگر نظارت داشته باشم و آنها را به چاپ بسپرم.» در چاپ تازه سرباز شکلاتی عکس‌هایی از اجرای این نمایش در ایران هم چاپ شده است. از جمله عکسی از صادق چوبک در نقش بلانچلی و ایران میکل زاده در نقش رنا.

سرباز شکلاتی
جرج برنارد‌شاو/ ترجمه سیمین دانشور/ نشر روزنه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.