نادر برهانیمرند، کارگردان «مرگ فروشنده»:
در فضای تراژدی هم لبخند نیاز است
رضا آشفته . ناهید صباغ: پاییز امسال شاهد رویصحنهرفتن نمایشنامه «مرگفروشنده» آرتور میلر با کارگردانی نادر برهانیمرند بودیم. بر آن شدیم که در هفته پایانی اجرای نمایش با او به گفتوگو بنشینیم. او با وجود کسالت ناشی از جراحی قلب و دوران نقاهت، با روی گشاده ما را پذیرفت. برهانیمرند، کارگردان، نویسنده و بازیگر، برای بار دوم این نمایش را به صحنه میبرد. بار اول اجرای مرگ فروشنده سال 85 و در تالار قشقایی اتفاق افتاده است. مرگ فروشنده روایت زندگی تراژیک ویلی لومان دستفروش است که به دلیل شرایط سنی قادر نیست مثل گذشته به سفر فروشندگی برود و با وجود گذشت 36سال کار مداوم در شرکت برادران واگنر از کار کنار گذاشته میشود. دو فرزند پسر او بیف و هپی نیز شرایط بهتری ندارند و ویلی آرزوهای خود را برای موفقیت آنها ازدسترفته میبیند. ویلی در خیالات و ذهن خود گذشتهها و فرصتهای ازدسترفته را مرور میکند و افسوس میخورد. تلاش او برای سروساماندادن به خانواده به نتیجه نمیرسد و در نهایت تصمیم به خودکشی میگیرد تا شاید با پرداخت حق بیمه عمر وضع نابسامان خانوادهاش بهبود یابد. درواقع کاراکترهای آرتور میلر قربانیهای بستر جامعهای هستند که محور آن فقط پول است و باوجود توان و استعدادی که لومانها دارند، قابلیتها و تواناییهایشان به شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه گره خورده و کاری از پیش نمیبرند؛ جامعهای که در آن انسان به یک شی مصرفی تقلیل یافته و مادامی که بازدهی داشته باشد حضور دارد. اینجاست که مرگ، تنها نقطه امید ویلی لومان میشود.
آقای برهانی آیا شما نیز اعتقاد دارید که به گفته برخی، زمان مرگ فروشنده برای دنیای امروز گذشته؟
من به ذات با این انگاره موافق نیستم. امکان دارد دوران اجرای متنهای کلاسیک با همان نگاه کلاسیک گذشته باشد اما متنهای بزرگ و ماندگار همیشه بزرگند و همیشه قابل استفاده. شاید منظور شما برای اجرا قابل بحث باشد اما کهنهترین متنها در ادبیات نمایشی همیشه قابل اجرا و قابل درنگ است. اگر دوران متنی گذشته باشد حتما به ما نرسیده است. اگر به ما رسیده و دربارهاش فکر و بحث میکنیم حتما واجد ویژگیهایی بوده که باعث نامیرایی آن متن شده است.
بنابراین متنی که میتواند از زمان عبور کند به دلیل نگاه تاریخی، اجتماعی یا زیباییشناسی همیشه تازه است. اما آیا برای اجرا نگاه مکملی برای متن داشتید و از آن استفاده کردید؟
بله، گمان ما بر این است. البته در بحث دراماتورژی برای مرگ فروشنده، فکر میکنم حتی دستنخورده هم اثری انسانی و بشری است که نمیتوان مدعی شد زنگار زمان روی آن مینشیند. البته در این مورد ما به فراخور همین بحث ظریف دراماتورژی، هم در ساختار و هم در اندیشه دست به تغییراتی زدهایم.
ما شاهد اجرای نمایشنامهای مربوط به یک خانواده دهه40 در جامعه آمریکایی هستیم. وقتی تصمیم گرفتید این نمایش را در جامعه امروز ما -در ایران با گذشت حدود 70سال - به صحنه ببرید چه تغییراتی را لحاظ کردید که با پسند و سلیقه تماشاچی امروز هماهنگ باشد؛ بهطوریکه بتوانند با شخصیتهای داستان بهخصوص ویلی ارتباط برقرار کند؟
بهطور مشخص این بحث هم در متن اثر متبلور است و هم در دراماتورژی ما. دو محور مهم که متن را بهشدت معاصر کرده - بهخصوص برای تماشاگر دهه 90 ایرانی- بحث بحران خانواده است و فقر یا بحران اقتصادی که در این متن دو بحران درهمتنیده است. از این منظر، متن میلر با همان شکل و سیاق خودش بهشدت با روح زمانه ما سازگار است. به طوری که اگر اسامی تغییر کنند و ایرانی شوند و در مناسبات آمریکایی تغییراتی بهوجود آید، فکر میکنید برای انسان ایرانی دهه90 نوشته شده. در اجرای قبل هم ما نگاه معاصر را داشتیم ولی اکنون معتقدم بیشتر از آن زمان، زمانِ مرگ فروشنده است و تماشاگر بیشتر و بهتر با مساله کار درگیر است و به گمان ما روح بشری این اثر، با روح زمانه ما بهشدت سازگار است.
مرگ فروشنده درواقع تراژدی و مرثیهای است برای شخصیتهای داستان و در متن آن فروپاشی یک خانواده را شاهدیم. اما در اجرا گاهی شاهد یکسری حرکات طنز هستیم. آیا این طنز را به دلایلی در اجرا گنجاندهاید؟
بدون درنگ میگویم بله، ما عامدانه تلاش کردیم این تراژدی را با مزه شیرین به تماشاگر بدهیم و موفق هم بودیم. به تجربه ثابت شده تماشاگر دوست دارد حتی در فضای تراژیک گاهی لبخندی هم بر چهره داشته باشد اما همه میدانیم که حدودوثغور و حدومرزی هم دارد. اگر طنز کمی فراتر از حد لازم، در قاب این تراژدی باشد کار به ورطهای میافتد که نهتنها منظور نظر من، بلکه منظور نظر هیچ کارگردانی هم نیست.
برای مثال صدای ضربه به در، در ذهن و ناخودآگاه ویلی چنان رسوب کرده که نمیتواند از آن فرار کند و حتی به صدای دست خودش هم روی میز واکنش نشان میدهد و تماشاچیها به آن میخندند.
اگر اشاره شما به آن صحنه است؛ من از منظر کارگردانی میگویم این صدا تا یکجایی برای تماشاچی خندهدار است. تا زمانی که بفهمد در رابطه با صدای در چه حکمتی در ذهن پریشان ویلی نهفته است. در آن لحظه تماشاگر احیانا از خنده خودش و از نوع نگاهش به ویلی پشیمان میشود.
آقای برهانی، به نظر شما در مرگ فروشنده پدر بهعنوان هسته مرکزی خانواده تاثیر خودش را در آینده و سرنوشت همسر و فرزندانش چگونه رقم زده که منجر به زوال خانواده شده و ویلی شما چقدر نقش و الگوی ناصحیح خود را پذیرفته است؟
این مورد که اشاره شد، از موارد معاصرسازی متن است که برخلاف متن میلر که از ویلی با خودکشیاش یک قهرمان میسازد و در زمانه سلطه نظام سرمایهداری او را یک قهرمان میداند؛ ما در دراماتورژی خودمان محورهایی داریم که با روح متن میلر همنوا نیستند ولی با روح زمانه ما و دغدغههای جامعهمان هماهنگ هستند. ویلی ما پیش از آنکه قربانی نظام سرمایهداری باشد، هرچند این هم هست، بیشتر قربانی دروغگویی خودش است... . عمدتا دروغ یا پنهانکاری اخلاقی خودش... . این تفاوتها در متن میلر و دراماتورژی ما، هم جای بحث دارد و هم جای تامل. هرچند بحث اقتصاد هم مطرح است و ویلی به دلیل قربانیشدن در بحران اقتصادی، خانوادهاش از هم پاشیده شده. اما به بیانی اگر ویلی دروغگو وضع مالیاش بهتر بود میتوانست خانوادهاش فرونپاشد و برعکس متن میلر که از ویلی لومان یک قهرمان میسازد که زیر چرخدندههای دوران گذر از نظام اقتصادی کهنه به نوین خرد شده، ویلی ما یک ضد قهرمان است و قربانی مناسبات خودش هم هست.
درواقع نگاه اجتماعی را کمرنگ کردهاید و به جایش نگاهی روانشناختی و فردی را جایگزین کردهاید. برای مثال فرزند نوجوان ویلی به دلیل آگاهشدن از رفتار نابهنجار پدر آنقدر صدمه میبیند که کل آیندهاش تباه میشود؟
بله، این یکی از بیشمار واقعیتهای دوروبر ماست. کافی است به اطراف خودمان تامل کنیم. بحث اخلاق در خانواده مساله روزگار ماست؛ اخلاقی که میتواند رکن اصلی یک خانواده بسامان را تشکیل دهد؛ اما میبینیم که خود افراد جامعه هم خالی از این نگاه تراژیک نیستند.
اجازه دهید درباره صحنهپردازی بپرسیم؛ نوع چیدمان چمدانها و جعبههای حمل کالا، چیدمان درها، فضایی بدون دیوار (که در متن اصلی میلر هم ذکر شده)، صندلیها و فرمان خودرو و... ، آیا ما در این صحنهپردازی، شاهد و تماشاگر فضای ذهنی ویلی لومان هستیم؟
بله، با شجاعت تمام میگویم درست فهمیدید. در خود متن فضایی سیال هست؛ هم از لحاظ مکانی و هم از لحاظ زمانی که از طرف شخص میلر خیلی هنرمندانه در هم تنیده شده. در بازخوانی ما هم همین هست و عامدانه به سمت درهمتنیدگی زمان و مکان رفتهایم. ما، قصه را از منظر ذهن پریشانخاطر ویلی تعریف میکنیم. همان ابتدای کار با درها قرارداد میگذاریم که داریم قصه را از ذهن ویلی لومن میبینیم. در اجرای قبلی هم این درها بودند و خوب جواب دادند. در اجرای امسال ویژگی جادویی درها کار ما را راحت کرد و فضا را برد به سمت دنیایی مدرنتر. اما به این مساله رسیدیم که اگر داریم از دریچه ذهن ویلی لومن تعریف میکنیم چه عناصری میتوانند در ذهن او مشخصتر باشند. رسیدیم به عنصر چمدان و بستههای شرکت برادران واگنر که تمام تعلقات ذهن ویلی لومن هستند؛ ویلیای که دوران پیلهوریاش با سفر و با چمدانها همراه بوده. این چمدانها با متعلقاتش، دنیای ذهنی او را میسازند؛ از جورابها گرفته که بسیار در صحنه کنشگر است تا اشیایی که بوی شرکتی را میدهند که ماندن یا رفتن از آن با اقتصاد ویلی گره خورده و البته این دو عنصر کاربردی هم شدهاند.
در واقع باز به همان بحث روانشناسی میرسیم که روی آن تاکید بیشتری داشتید و نگاه دانای کل را محدود کردید به نگاه فردیتر، ذهنیتر و درونیتر. سیال ذهن را بیشتر از ذهن ویلی لومن داریم میبینیم؛ برای مثال صحنهای که ویلی درها را یکییکی باز میکند و پشت هر در کسی ایستاده... .
بله و به طور مشخص مربوط به صدای در است که انگار در ذهن ویلی مانده. صدای در، عنصر در و آدمهای پشت در - که مهمترین حرکت ذهنی ویلی لومن است؛ چون پسرش شاهد صحنهای بوده که نباید میدیده و تمام ذهن ویلی مشغول آن است. صدای در، صدای عمر او شده و ما میخواستیم به تماشاگر بقبولانیم که این نگاه از دید ذهن شخصیت ضدقهرمان ویلی لومن است.
در صحنه ورود بیف به اتاق هتل و دیدارش با پدر، نور پروژکتور طوری تنظیم شده که سایه ویلی را غولآسا روی دیوار میبینیم. امکان دارد درباره این صحنه برای ما توضیح بیشتری بدهید؟
این صحنه در طول اجرا از ابتدا نبود. آن سایه، تاکیدی است بر ذهن مشغول ویلی نسبت به آن اتفاق. انگار سایه این صحنه همچنان روی ذهن ویلی لومن سنگینی میکند. البته منظور ما یکجور درشتنمایی و بزرگنمایی است؛ یعنی اینکه صحنه را درشتتر ببینید، این صحنه خیلی مهم هست... .
هپی پسر کوچکتر خانواده هم به نوعی آسیبدیده و شکست خورده است اما خیلی هم تلاش میکند روابط را بهبود بخشد و البته این تلاش یک تنه او بینتیجه میماند. درباره او برای ما بگویید.
هپی هم یک قربانی است. همینطور که از اسم او هم مشخص است. میلر اسم او را بیدلیل هپی نگذاشته. اتفاقا اگر قصه را از منظر او ببینیم تراژیکتر است. حتی میشود از منظر هپی قصه را روایت کرد. شخصیتهای متنهای بزرگ هرکدام میتوانند محور باشند. یکی از شخصیتهای شستهرفته تاریخ ادبیات نمایشی، هپی در مرگ فروشنده است. شخصیت او تراژیک است. هم میتوانید با او بخندید یا همذاتپنداری کنید و هم میتواند محوری باشد برای تحلیل این متن. او، کاملا باورکردنی است و نمونههایش را میتوانید در جامعه هم ببینید و این شخصیت به دلیل هنرمندی میلر خیلی خوب در متن نشسته است.
مادر (لیندا) را به عنوان یک زن چگونه تفسیر میکنید و چرا تا این حد منفعل است و در طول زندگیاش هرگز مبارزه نکرده؟
اگر به شکست تاریخی زن فکر کنید میبینید با وجود اینکه اینقدر از اقتدار زن صحبت میکنیم، مادران ما چقدر قربانی این مناسبتها هستند. لیندا هم قربانی است. قربانی چند لایه، اگر بخواهیم اسمش را بگذاریم «انفعال»، لیندا چارهای جز این انفعال نداشته. این ویژگی زن دوران بحران اجتماعی و اقتصادی است. نقش سازنده خود را نصفهنیمه میتواند بازی کند اما در مقام مادر قابل ستایش است. شبیه بسیاری از مادران ما که در برابر بحرانهای اقتصادی و اجتماعی چارهای جز قربانیشدن ندارند. درواقع این انفعال هم جزو تراژدی قضیه است. اسم این بیشتر یک ناگزیری مادرانه است که خیلی تراژیکتر و به فرهنگ ما هم نزدیکتر است. لیندا میتواند خیزش اساسی داشته داشته باشد و خانواده را دگرگون کند، ولی میبینیم که این کار را نمیکند؛ چون شرایط، شرایط مهیبتری است. او هم قربانی مناسبات و آن شرایط است.
فضای ذهنی ویلی را برای تماشاچی اینگونه نمایش دادهاید که بیشتر به صورت صدای سر صحنه است و گاهی فیزیکی و گاهی توام. این فضاسازی چه مفهومی دارد؟
یکی از محورهای دراماتورژی ما که کمی کار را نسبت به پیشنهادی که میلر میدهد، متفاوت کرده، همین بحث صداست. هرچند کیفیت پخش صدا در سالن آنطور نیست که تماشاگر بتواند با آن تخیل کند. به عبارتی، جادوی صدا اتفاق نیفتاده اما اگر این اتفاق بیفتد به تجربه، دیده شده ذهن تماشاگر چیزی میسازد که هر چقدر در صحنه به آن امکان دیدن بدهید، نمیتوانید به آن جادوی صدا برسید. به عبارتی، تماشاچی با ذهن ساختهوپرداخته خودش با قصه همراه میشود که تاثیر دوچندانی دارد. در نتیجه فلشبکهایی که میلر پیشنهاد میدهد آنها را عینی ببینیم، به صورت صدای صحنه اجرا کردیم.
ریتم نمایش در 40دقیقه اول کند است و این باعث میشود پس از این زمان، اجرا با گرمای قابل حس دیده شود... .
موافقم ، خیلیها این را گفتهاند اما مشکل به آکوستیکنبودن تالار برمیگردد، تئاترشهر نمیتواند بیانگر حس جادویی ناشی از صدا باشد. تاکید ما بر صدا برای ایجاد فضاست، بنابراین متاسفانه ریتم باعث دیدهنشدن اجرا خواهد شد.
آیا برنامهای برای ارایه نمایش به جشنوارههای داخلی یا خارجی دارید، یا اجرا در شهرستانها؟
معمولا سفرهای تئاتری یا نمایشی برای گروهایی که با تعداد افراد کمتری همراه هستند اتفاق میافتد. یکبار برای جشنواره میلر اقدام کردیم و دعوتنامهای هم آمد اما از آنجا که حمایتی نشد با توجه به اینکه راه دور بود نتوانستیم برویم. بعید میدانم. برای شهرستان هم با کارهای جمعوجورتر امکان سفر و اجرا وجود دارد. مگر اینکه از کار حمایت بشود. در بخش خصوصی جابهجاشدن با این تعداد کثیر و حجم دکور سخت است.
برای آینده نزدیک علاقهمندان شما و تئاتر منتظر چه کاری باشند؟
بعد از پایان این کار قرار اجرا در ایرانشهر را داریم که ماههای بهمن و اسفند انجام میشود. نمایش «پاییز» را که از نوشتههای قدیمی من است و سال 1381 برای اولین بار اجرا کردیم بر صحنه میبریم. تصمیم داشتیم قصه 10سال بعد خانواده را هم در کنارش و به نام «زمستان» اجرا کنیم که به دلیل بیماری موفق نشدم متن آن را کامل کنم. در نتیجه، همان نمایشنامه قدیمی را تکرار میکنیم.
رضا آشفته . ناهید صباغ: پاییز امسال شاهد رویصحنهرفتن نمایشنامه «مرگفروشنده» آرتور میلر با کارگردانی نادر برهانیمرند بودیم. بر آن شدیم که در هفته پایانی اجرای نمایش با او به گفتوگو بنشینیم. او با وجود کسالت ناشی از جراحی قلب و دوران نقاهت، با روی گشاده ما را پذیرفت. برهانیمرند، کارگردان، نویسنده و بازیگر، برای بار دوم این نمایش را به صحنه میبرد. بار اول اجرای مرگ فروشنده سال 85 و در تالار قشقایی اتفاق افتاده است. مرگ فروشنده روایت زندگی تراژیک ویلی لومان دستفروش است که به دلیل شرایط سنی قادر نیست مثل گذشته به سفر فروشندگی برود و با وجود گذشت 36سال کار مداوم در شرکت برادران واگنر از کار کنار گذاشته میشود. دو فرزند پسر او بیف و هپی نیز شرایط بهتری ندارند و ویلی آرزوهای خود را برای موفقیت آنها ازدسترفته میبیند. ویلی در خیالات و ذهن خود گذشتهها و فرصتهای ازدسترفته را مرور میکند و افسوس میخورد. تلاش او برای سروساماندادن به خانواده به نتیجه نمیرسد و در نهایت تصمیم به خودکشی میگیرد تا شاید با پرداخت حق بیمه عمر وضع نابسامان خانوادهاش بهبود یابد. درواقع کاراکترهای آرتور میلر قربانیهای بستر جامعهای هستند که محور آن فقط پول است و باوجود توان و استعدادی که لومانها دارند، قابلیتها و تواناییهایشان به شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه گره خورده و کاری از پیش نمیبرند؛ جامعهای که در آن انسان به یک شی مصرفی تقلیل یافته و مادامی که بازدهی داشته باشد حضور دارد. اینجاست که مرگ، تنها نقطه امید ویلی لومان میشود.
آقای برهانی آیا شما نیز اعتقاد دارید که به گفته برخی، زمان مرگ فروشنده برای دنیای امروز گذشته؟
من به ذات با این انگاره موافق نیستم. امکان دارد دوران اجرای متنهای کلاسیک با همان نگاه کلاسیک گذشته باشد اما متنهای بزرگ و ماندگار همیشه بزرگند و همیشه قابل استفاده. شاید منظور شما برای اجرا قابل بحث باشد اما کهنهترین متنها در ادبیات نمایشی همیشه قابل اجرا و قابل درنگ است. اگر دوران متنی گذشته باشد حتما به ما نرسیده است. اگر به ما رسیده و دربارهاش فکر و بحث میکنیم حتما واجد ویژگیهایی بوده که باعث نامیرایی آن متن شده است.
بنابراین متنی که میتواند از زمان عبور کند به دلیل نگاه تاریخی، اجتماعی یا زیباییشناسی همیشه تازه است. اما آیا برای اجرا نگاه مکملی برای متن داشتید و از آن استفاده کردید؟
بله، گمان ما بر این است. البته در بحث دراماتورژی برای مرگ فروشنده، فکر میکنم حتی دستنخورده هم اثری انسانی و بشری است که نمیتوان مدعی شد زنگار زمان روی آن مینشیند. البته در این مورد ما به فراخور همین بحث ظریف دراماتورژی، هم در ساختار و هم در اندیشه دست به تغییراتی زدهایم.
ما شاهد اجرای نمایشنامهای مربوط به یک خانواده دهه40 در جامعه آمریکایی هستیم. وقتی تصمیم گرفتید این نمایش را در جامعه امروز ما -در ایران با گذشت حدود 70سال - به صحنه ببرید چه تغییراتی را لحاظ کردید که با پسند و سلیقه تماشاچی امروز هماهنگ باشد؛ بهطوریکه بتوانند با شخصیتهای داستان بهخصوص ویلی ارتباط برقرار کند؟
بهطور مشخص این بحث هم در متن اثر متبلور است و هم در دراماتورژی ما. دو محور مهم که متن را بهشدت معاصر کرده - بهخصوص برای تماشاگر دهه 90 ایرانی- بحث بحران خانواده است و فقر یا بحران اقتصادی که در این متن دو بحران درهمتنیده است. از این منظر، متن میلر با همان شکل و سیاق خودش بهشدت با روح زمانه ما سازگار است. به طوری که اگر اسامی تغییر کنند و ایرانی شوند و در مناسبات آمریکایی تغییراتی بهوجود آید، فکر میکنید برای انسان ایرانی دهه90 نوشته شده. در اجرای قبل هم ما نگاه معاصر را داشتیم ولی اکنون معتقدم بیشتر از آن زمان، زمانِ مرگ فروشنده است و تماشاگر بیشتر و بهتر با مساله کار درگیر است و به گمان ما روح بشری این اثر، با روح زمانه ما بهشدت سازگار است.
مرگ فروشنده درواقع تراژدی و مرثیهای است برای شخصیتهای داستان و در متن آن فروپاشی یک خانواده را شاهدیم. اما در اجرا گاهی شاهد یکسری حرکات طنز هستیم. آیا این طنز را به دلایلی در اجرا گنجاندهاید؟
بدون درنگ میگویم بله، ما عامدانه تلاش کردیم این تراژدی را با مزه شیرین به تماشاگر بدهیم و موفق هم بودیم. به تجربه ثابت شده تماشاگر دوست دارد حتی در فضای تراژیک گاهی لبخندی هم بر چهره داشته باشد اما همه میدانیم که حدودوثغور و حدومرزی هم دارد. اگر طنز کمی فراتر از حد لازم، در قاب این تراژدی باشد کار به ورطهای میافتد که نهتنها منظور نظر من، بلکه منظور نظر هیچ کارگردانی هم نیست.
برای مثال صدای ضربه به در، در ذهن و ناخودآگاه ویلی چنان رسوب کرده که نمیتواند از آن فرار کند و حتی به صدای دست خودش هم روی میز واکنش نشان میدهد و تماشاچیها به آن میخندند.
اگر اشاره شما به آن صحنه است؛ من از منظر کارگردانی میگویم این صدا تا یکجایی برای تماشاچی خندهدار است. تا زمانی که بفهمد در رابطه با صدای در چه حکمتی در ذهن پریشان ویلی نهفته است. در آن لحظه تماشاگر احیانا از خنده خودش و از نوع نگاهش به ویلی پشیمان میشود.
آقای برهانی، به نظر شما در مرگ فروشنده پدر بهعنوان هسته مرکزی خانواده تاثیر خودش را در آینده و سرنوشت همسر و فرزندانش چگونه رقم زده که منجر به زوال خانواده شده و ویلی شما چقدر نقش و الگوی ناصحیح خود را پذیرفته است؟
این مورد که اشاره شد، از موارد معاصرسازی متن است که برخلاف متن میلر که از ویلی با خودکشیاش یک قهرمان میسازد و در زمانه سلطه نظام سرمایهداری او را یک قهرمان میداند؛ ما در دراماتورژی خودمان محورهایی داریم که با روح متن میلر همنوا نیستند ولی با روح زمانه ما و دغدغههای جامعهمان هماهنگ هستند. ویلی ما پیش از آنکه قربانی نظام سرمایهداری باشد، هرچند این هم هست، بیشتر قربانی دروغگویی خودش است... . عمدتا دروغ یا پنهانکاری اخلاقی خودش... . این تفاوتها در متن میلر و دراماتورژی ما، هم جای بحث دارد و هم جای تامل. هرچند بحث اقتصاد هم مطرح است و ویلی به دلیل قربانیشدن در بحران اقتصادی، خانوادهاش از هم پاشیده شده. اما به بیانی اگر ویلی دروغگو وضع مالیاش بهتر بود میتوانست خانوادهاش فرونپاشد و برعکس متن میلر که از ویلی لومان یک قهرمان میسازد که زیر چرخدندههای دوران گذر از نظام اقتصادی کهنه به نوین خرد شده، ویلی ما یک ضد قهرمان است و قربانی مناسبات خودش هم هست.
درواقع نگاه اجتماعی را کمرنگ کردهاید و به جایش نگاهی روانشناختی و فردی را جایگزین کردهاید. برای مثال فرزند نوجوان ویلی به دلیل آگاهشدن از رفتار نابهنجار پدر آنقدر صدمه میبیند که کل آیندهاش تباه میشود؟
بله، این یکی از بیشمار واقعیتهای دوروبر ماست. کافی است به اطراف خودمان تامل کنیم. بحث اخلاق در خانواده مساله روزگار ماست؛ اخلاقی که میتواند رکن اصلی یک خانواده بسامان را تشکیل دهد؛ اما میبینیم که خود افراد جامعه هم خالی از این نگاه تراژیک نیستند.
اجازه دهید درباره صحنهپردازی بپرسیم؛ نوع چیدمان چمدانها و جعبههای حمل کالا، چیدمان درها، فضایی بدون دیوار (که در متن اصلی میلر هم ذکر شده)، صندلیها و فرمان خودرو و... ، آیا ما در این صحنهپردازی، شاهد و تماشاگر فضای ذهنی ویلی لومان هستیم؟
بله، با شجاعت تمام میگویم درست فهمیدید. در خود متن فضایی سیال هست؛ هم از لحاظ مکانی و هم از لحاظ زمانی که از طرف شخص میلر خیلی هنرمندانه در هم تنیده شده. در بازخوانی ما هم همین هست و عامدانه به سمت درهمتنیدگی زمان و مکان رفتهایم. ما، قصه را از منظر ذهن پریشانخاطر ویلی تعریف میکنیم. همان ابتدای کار با درها قرارداد میگذاریم که داریم قصه را از ذهن ویلی لومن میبینیم. در اجرای قبلی هم این درها بودند و خوب جواب دادند. در اجرای امسال ویژگی جادویی درها کار ما را راحت کرد و فضا را برد به سمت دنیایی مدرنتر. اما به این مساله رسیدیم که اگر داریم از دریچه ذهن ویلی لومن تعریف میکنیم چه عناصری میتوانند در ذهن او مشخصتر باشند. رسیدیم به عنصر چمدان و بستههای شرکت برادران واگنر که تمام تعلقات ذهن ویلی لومن هستند؛ ویلیای که دوران پیلهوریاش با سفر و با چمدانها همراه بوده. این چمدانها با متعلقاتش، دنیای ذهنی او را میسازند؛ از جورابها گرفته که بسیار در صحنه کنشگر است تا اشیایی که بوی شرکتی را میدهند که ماندن یا رفتن از آن با اقتصاد ویلی گره خورده و البته این دو عنصر کاربردی هم شدهاند.
در واقع باز به همان بحث روانشناسی میرسیم که روی آن تاکید بیشتری داشتید و نگاه دانای کل را محدود کردید به نگاه فردیتر، ذهنیتر و درونیتر. سیال ذهن را بیشتر از ذهن ویلی لومن داریم میبینیم؛ برای مثال صحنهای که ویلی درها را یکییکی باز میکند و پشت هر در کسی ایستاده... .
بله و به طور مشخص مربوط به صدای در است که انگار در ذهن ویلی مانده. صدای در، عنصر در و آدمهای پشت در - که مهمترین حرکت ذهنی ویلی لومن است؛ چون پسرش شاهد صحنهای بوده که نباید میدیده و تمام ذهن ویلی مشغول آن است. صدای در، صدای عمر او شده و ما میخواستیم به تماشاگر بقبولانیم که این نگاه از دید ذهن شخصیت ضدقهرمان ویلی لومن است.
در صحنه ورود بیف به اتاق هتل و دیدارش با پدر، نور پروژکتور طوری تنظیم شده که سایه ویلی را غولآسا روی دیوار میبینیم. امکان دارد درباره این صحنه برای ما توضیح بیشتری بدهید؟
این صحنه در طول اجرا از ابتدا نبود. آن سایه، تاکیدی است بر ذهن مشغول ویلی نسبت به آن اتفاق. انگار سایه این صحنه همچنان روی ذهن ویلی لومن سنگینی میکند. البته منظور ما یکجور درشتنمایی و بزرگنمایی است؛ یعنی اینکه صحنه را درشتتر ببینید، این صحنه خیلی مهم هست... .
هپی پسر کوچکتر خانواده هم به نوعی آسیبدیده و شکست خورده است اما خیلی هم تلاش میکند روابط را بهبود بخشد و البته این تلاش یک تنه او بینتیجه میماند. درباره او برای ما بگویید.
هپی هم یک قربانی است. همینطور که از اسم او هم مشخص است. میلر اسم او را بیدلیل هپی نگذاشته. اتفاقا اگر قصه را از منظر او ببینیم تراژیکتر است. حتی میشود از منظر هپی قصه را روایت کرد. شخصیتهای متنهای بزرگ هرکدام میتوانند محور باشند. یکی از شخصیتهای شستهرفته تاریخ ادبیات نمایشی، هپی در مرگ فروشنده است. شخصیت او تراژیک است. هم میتوانید با او بخندید یا همذاتپنداری کنید و هم میتواند محوری باشد برای تحلیل این متن. او، کاملا باورکردنی است و نمونههایش را میتوانید در جامعه هم ببینید و این شخصیت به دلیل هنرمندی میلر خیلی خوب در متن نشسته است.
مادر (لیندا) را به عنوان یک زن چگونه تفسیر میکنید و چرا تا این حد منفعل است و در طول زندگیاش هرگز مبارزه نکرده؟
اگر به شکست تاریخی زن فکر کنید میبینید با وجود اینکه اینقدر از اقتدار زن صحبت میکنیم، مادران ما چقدر قربانی این مناسبتها هستند. لیندا هم قربانی است. قربانی چند لایه، اگر بخواهیم اسمش را بگذاریم «انفعال»، لیندا چارهای جز این انفعال نداشته. این ویژگی زن دوران بحران اجتماعی و اقتصادی است. نقش سازنده خود را نصفهنیمه میتواند بازی کند اما در مقام مادر قابل ستایش است. شبیه بسیاری از مادران ما که در برابر بحرانهای اقتصادی و اجتماعی چارهای جز قربانیشدن ندارند. درواقع این انفعال هم جزو تراژدی قضیه است. اسم این بیشتر یک ناگزیری مادرانه است که خیلی تراژیکتر و به فرهنگ ما هم نزدیکتر است. لیندا میتواند خیزش اساسی داشته داشته باشد و خانواده را دگرگون کند، ولی میبینیم که این کار را نمیکند؛ چون شرایط، شرایط مهیبتری است. او هم قربانی مناسبات و آن شرایط است.
فضای ذهنی ویلی را برای تماشاچی اینگونه نمایش دادهاید که بیشتر به صورت صدای سر صحنه است و گاهی فیزیکی و گاهی توام. این فضاسازی چه مفهومی دارد؟
یکی از محورهای دراماتورژی ما که کمی کار را نسبت به پیشنهادی که میلر میدهد، متفاوت کرده، همین بحث صداست. هرچند کیفیت پخش صدا در سالن آنطور نیست که تماشاگر بتواند با آن تخیل کند. به عبارتی، جادوی صدا اتفاق نیفتاده اما اگر این اتفاق بیفتد به تجربه، دیده شده ذهن تماشاگر چیزی میسازد که هر چقدر در صحنه به آن امکان دیدن بدهید، نمیتوانید به آن جادوی صدا برسید. به عبارتی، تماشاچی با ذهن ساختهوپرداخته خودش با قصه همراه میشود که تاثیر دوچندانی دارد. در نتیجه فلشبکهایی که میلر پیشنهاد میدهد آنها را عینی ببینیم، به صورت صدای صحنه اجرا کردیم.
ریتم نمایش در 40دقیقه اول کند است و این باعث میشود پس از این زمان، اجرا با گرمای قابل حس دیده شود... .
موافقم ، خیلیها این را گفتهاند اما مشکل به آکوستیکنبودن تالار برمیگردد، تئاترشهر نمیتواند بیانگر حس جادویی ناشی از صدا باشد. تاکید ما بر صدا برای ایجاد فضاست، بنابراین متاسفانه ریتم باعث دیدهنشدن اجرا خواهد شد.
آیا برنامهای برای ارایه نمایش به جشنوارههای داخلی یا خارجی دارید، یا اجرا در شهرستانها؟
معمولا سفرهای تئاتری یا نمایشی برای گروهایی که با تعداد افراد کمتری همراه هستند اتفاق میافتد. یکبار برای جشنواره میلر اقدام کردیم و دعوتنامهای هم آمد اما از آنجا که حمایتی نشد با توجه به اینکه راه دور بود نتوانستیم برویم. بعید میدانم. برای شهرستان هم با کارهای جمعوجورتر امکان سفر و اجرا وجود دارد. مگر اینکه از کار حمایت بشود. در بخش خصوصی جابهجاشدن با این تعداد کثیر و حجم دکور سخت است.
برای آینده نزدیک علاقهمندان شما و تئاتر منتظر چه کاری باشند؟
بعد از پایان این کار قرار اجرا در ایرانشهر را داریم که ماههای بهمن و اسفند انجام میشود. نمایش «پاییز» را که از نوشتههای قدیمی من است و سال 1381 برای اولین بار اجرا کردیم بر صحنه میبریم. تصمیم داشتیم قصه 10سال بعد خانواده را هم در کنارش و به نام «زمستان» اجرا کنیم که به دلیل بیماری موفق نشدم متن آن را کامل کنم. در نتیجه، همان نمایشنامه قدیمی را تکرار میکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.