|

جشنواره تئاتر، طفلی 33ساله

هیچ‌گاه بلوغی در کار نیست

امیدطاهری: جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، از نخستین سال‌های پس از انقلاب متولد شد و تاکنون 33دوره از برگزاری آن می‌گذرد. این جشنواره با زیرمجموعه‌هایش شامل جشنواره‌های استانی و منطقه‌ای، اکنون سال‌هاست برپایه آزمون و خطا پیش می‌رود و همه‌ساله نواقص متعددی در شکل برگزاری و محتوایی آن به‌وجود می‌آید که باتوجه به عمر بلندش بسیار عجیب است که چگونه مدیریت تئاتر کشور نتوانسته تجربیات بی‌شمار این سال‌های طولانی را به‌کار گیرد، نواقص را برطرف کند و نقاط عطف را پررنگ کند؟! به‌راستی چرا چنین است؟ چرا مدیریت ما فرزند لحظه اکنون است؟ چرا تجربه‌ها با تغییر مدیریت‌ها دور انداخته می‌شوند و کمتر مدیری نگاهی تحلیلی به گذشته دارد؟ این تنها یکی‌از کوچک‌ترین مشکلات پیرامون جشنواره بین‌المللی تئاتر ایران است.
رانندگی بدون ‌دست
چیزی که در‌حال‌حاضر به‌نظر می‌رسد این است که مرکز هنرهای نمایشی، جشنواره‌های فجر را به‌حال خود رها کرده، آنها را با بی‌میلی و بی‌انگیزگی برگزار می‌کند. افرادی که سال‌هاست در برگزاری این جشنواره‌ها نقش مدیریتی یا ستادی دارند، مانند راننده‌ای عمل می‌کنند که مسیر شناخته‌شده‌ای را تنها با یک‌دست و حتی گاه بدون‌دست رانندگی می‌کند. بی‌آنکه لحظه‌ای فکر کند آیا مسیری که می‌رود اساسا درست است یا خیر؟ بی‌آنکه به این فکر کند که سرنوشت تعدادی مسافر در دستان اوست. برگزاری سطحی جشنواره‌ها، اثر تخریبی بالایی دارد. اگر برای مدیران آشکار شده که جشنواره‌ها آسیب به تئاتر مملکت است، چرا بساط این بازی را جمع نمی‌کنند؟! سال‌هاست با تئاتر شهرستان‌ها در جشنواره‌های استانی و منطقه‌ای بازی می‌شود. آیا این توهین نیست که حدود 20نمایش برگزیده استان‌های کشور را در یک‌منطقه جمع کنند، طی سه، ‌چهار‌روز به سطحی‌ترین و پیش‌پا‌افتاده‌ترین شکل ممکن جشنواره برگزار کنند، یک‌تیم داوری انتخاب کنند که برخی ‌از آنها نسبتی با تئاتر ندارند، عده‌ای بنشینند و با معیارهای سلیقه‌ای برای 20گروه تصمیم بگیرند و از میان آنها با ضریب اشتباه بسیار بالا، سه‌اثر را برای فجر برگزینند و در آخر فقط سرخوردگی‌اش بماند برای 17گروه دیگر که با این شرایط اقتصادی تئاتر، از جان مایه می‌گذارند تا اثرشان دیده شود؟ آیا این توهین به تئاتر شهرستان‌ها نیست؟ مگر در میان هنرمندان شهرستانی کسی نیست که کارهای راه‌یافته به فجر را در بخش‌های مختلف دیده باشد؟ مگر نمایش‌هایی که در سالن‌های تهران اجرا می‌شوند را هنرمندان شهرستانی نمی‌بینند؟ بسیاری‌از نمایش‌هایی که داوران جشنواره‌های منطقه‌ای از فهرست محدود انتخاب خود حذف می‌کنند، از بسیاری نمایش‌های راه‌یافته در بخش‌های دیگر فجر بهتر هستند. اینگونه جشنواره‌برگزار‌کردن یک‌شوخی بیش نیست. حرمت تئاتر شهرستان‌ها بسیار بالاتر از این نوع جشنواره‌برگزارکردن است. چطور یک یا چندنفر به‌خود اجازه می‌دهند در مورد حدود 20نمایشی که بهترین‌های استان خود هستند با سهل‌انگاری و باری‌به‌هر‌جهت تصمیم بگیرند؟ هر که را شد برای داوری انتخاب کنند؟ هرکجا شد جشنواره را برگزار کنند؟ با هر کیفیت نازلی که شد به هنرمندان اسکان و پذیرایی بدهند؟ و در آخر به‌راحتی و یک‌ساعته بنشینند بی‌آنکه تحلیل درستی داشته باشند تصمیم بگیرند کدام را برگزینند و کدام را خیر؟!
درازتر از گلیم تئاتر
آیا جشنواره‌ها باید تعیین‌کننده بافت کلی تئاتر کشور باشند؟ آیا جشنواره‌ها باید اجراهای عموم تالارهای نمایش را تعیین کنند؟ آیا جشنواره‌ها باید بگویند چه‌کسی خوب است و چه‌‌کسی نه؟! جشنواره‌ها نمی‌توانند چنین کارکردی داشته باشند. آنها فقط می‌توانند جشنی باشند برای تئاتر کشور. شکل انتخاب و داوری در جشنواره‌ها باید بسیار حساب‌شده و با اندیشه باشد. این انتخاب‌ها باید به‌سوی خرد جمعی پیش برود تا سلیقه حکم‌فرما نشود و اساسا بهتر است اینگونه قضاوت‌کردن و داوری‌کردن را درخصوص آثار هنری حذف کنیم، چراکه در یک شرایط یکسان بین دو‌اثر هنری که در سطحی واحد قرار دارند چه‌چیزی جز سلیقه می‌تواند تعیین‌کننده باشد؟
نقد واقعی، جایگزینی برای داوری
بهترین آیینه‌ای که می‌تواند بازخورد واقعی اثر باشد، نقد و نظر منتقدان است. توجه به نقد و نظر منتقدان، قدیمی‌ترین، قابل‌اعتماد‌ترین و معمولا قابل‌استنادترین منبع برای دریافت دقیقی از جایگاه هر اثر تولیدی است. آنچه در برگ‌های تاریخ هنر به جای مانده، همه حاصل دریافت‌های به‌هنگام، دقیق و تئوریک منتقدانی است که در بسیاری‌از موارد پایه‌های شکل‌گیری مکاتبی را بنیان گذاشتند و جریانی را ایجاد کردند. نقد به‌عنوان یک رشته مستقل و مبتنی‌بر دانش تئوریک، هیچ‌وقت از تکاپو نیفتاده. جریان نقد تئاتر در کشور ما چقدر جدی گرفته می‌شود؟ آیا در کشور ما یک نشریه تخصصی نقد تئاتر وجود دارد؟ چقدر روزنامه‌ها و نشریات مختلف کشور، برای نقد تئاتر فضای اختصاصی تعریف می‌کنند؟ اگر بنا باشد به حذف یا کمرنگ‌شدن جشنواره‌های تئاتری کشور فکر کنیم، تنها تصفیه‌خانه قابل‌قبول برای جدایی سره از ناسره، جریان نقد است. البته به شرط آنکه خود جریان نقد، واقعی باشد و در مسیر تئوریک و مستقل خودش حرکت کند.
تئاتر خصوصی، جایگزین جشنواره‌ها
گسترش تئاتر خصوصی، ایجاد بنگاه‌های تئاتری و واگذاری مدیریت تالارهای نمایش به بخش‌های خصوصی، برطرف‌کردن موانع رشد خصوصی‌سازی در تئاتر کشور رفع سانسورهای بی‌دلیل و سلیقه‌ای، عامل دیگری است که می‌تواند به‌کلی تئاتر کشور را از وجود جشنواره‌ها بی‌نیاز کند. در چنین شرایطی دیگر جشنواره‌ها به جایگاه اصلی و واقعی خود بازمی‌گردند. یعنی جشنی برای تئاتر کشور و نه تعیین‌کننده‌ای برای آن.

امیدطاهری: جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، از نخستین سال‌های پس از انقلاب متولد شد و تاکنون 33دوره از برگزاری آن می‌گذرد. این جشنواره با زیرمجموعه‌هایش شامل جشنواره‌های استانی و منطقه‌ای، اکنون سال‌هاست برپایه آزمون و خطا پیش می‌رود و همه‌ساله نواقص متعددی در شکل برگزاری و محتوایی آن به‌وجود می‌آید که باتوجه به عمر بلندش بسیار عجیب است که چگونه مدیریت تئاتر کشور نتوانسته تجربیات بی‌شمار این سال‌های طولانی را به‌کار گیرد، نواقص را برطرف کند و نقاط عطف را پررنگ کند؟! به‌راستی چرا چنین است؟ چرا مدیریت ما فرزند لحظه اکنون است؟ چرا تجربه‌ها با تغییر مدیریت‌ها دور انداخته می‌شوند و کمتر مدیری نگاهی تحلیلی به گذشته دارد؟ این تنها یکی‌از کوچک‌ترین مشکلات پیرامون جشنواره بین‌المللی تئاتر ایران است.
رانندگی بدون ‌دست
چیزی که در‌حال‌حاضر به‌نظر می‌رسد این است که مرکز هنرهای نمایشی، جشنواره‌های فجر را به‌حال خود رها کرده، آنها را با بی‌میلی و بی‌انگیزگی برگزار می‌کند. افرادی که سال‌هاست در برگزاری این جشنواره‌ها نقش مدیریتی یا ستادی دارند، مانند راننده‌ای عمل می‌کنند که مسیر شناخته‌شده‌ای را تنها با یک‌دست و حتی گاه بدون‌دست رانندگی می‌کند. بی‌آنکه لحظه‌ای فکر کند آیا مسیری که می‌رود اساسا درست است یا خیر؟ بی‌آنکه به این فکر کند که سرنوشت تعدادی مسافر در دستان اوست. برگزاری سطحی جشنواره‌ها، اثر تخریبی بالایی دارد. اگر برای مدیران آشکار شده که جشنواره‌ها آسیب به تئاتر مملکت است، چرا بساط این بازی را جمع نمی‌کنند؟! سال‌هاست با تئاتر شهرستان‌ها در جشنواره‌های استانی و منطقه‌ای بازی می‌شود. آیا این توهین نیست که حدود 20نمایش برگزیده استان‌های کشور را در یک‌منطقه جمع کنند، طی سه، ‌چهار‌روز به سطحی‌ترین و پیش‌پا‌افتاده‌ترین شکل ممکن جشنواره برگزار کنند، یک‌تیم داوری انتخاب کنند که برخی ‌از آنها نسبتی با تئاتر ندارند، عده‌ای بنشینند و با معیارهای سلیقه‌ای برای 20گروه تصمیم بگیرند و از میان آنها با ضریب اشتباه بسیار بالا، سه‌اثر را برای فجر برگزینند و در آخر فقط سرخوردگی‌اش بماند برای 17گروه دیگر که با این شرایط اقتصادی تئاتر، از جان مایه می‌گذارند تا اثرشان دیده شود؟ آیا این توهین به تئاتر شهرستان‌ها نیست؟ مگر در میان هنرمندان شهرستانی کسی نیست که کارهای راه‌یافته به فجر را در بخش‌های مختلف دیده باشد؟ مگر نمایش‌هایی که در سالن‌های تهران اجرا می‌شوند را هنرمندان شهرستانی نمی‌بینند؟ بسیاری‌از نمایش‌هایی که داوران جشنواره‌های منطقه‌ای از فهرست محدود انتخاب خود حذف می‌کنند، از بسیاری نمایش‌های راه‌یافته در بخش‌های دیگر فجر بهتر هستند. اینگونه جشنواره‌برگزار‌کردن یک‌شوخی بیش نیست. حرمت تئاتر شهرستان‌ها بسیار بالاتر از این نوع جشنواره‌برگزارکردن است. چطور یک یا چندنفر به‌خود اجازه می‌دهند در مورد حدود 20نمایشی که بهترین‌های استان خود هستند با سهل‌انگاری و باری‌به‌هر‌جهت تصمیم بگیرند؟ هر که را شد برای داوری انتخاب کنند؟ هرکجا شد جشنواره را برگزار کنند؟ با هر کیفیت نازلی که شد به هنرمندان اسکان و پذیرایی بدهند؟ و در آخر به‌راحتی و یک‌ساعته بنشینند بی‌آنکه تحلیل درستی داشته باشند تصمیم بگیرند کدام را برگزینند و کدام را خیر؟!
درازتر از گلیم تئاتر
آیا جشنواره‌ها باید تعیین‌کننده بافت کلی تئاتر کشور باشند؟ آیا جشنواره‌ها باید اجراهای عموم تالارهای نمایش را تعیین کنند؟ آیا جشنواره‌ها باید بگویند چه‌کسی خوب است و چه‌‌کسی نه؟! جشنواره‌ها نمی‌توانند چنین کارکردی داشته باشند. آنها فقط می‌توانند جشنی باشند برای تئاتر کشور. شکل انتخاب و داوری در جشنواره‌ها باید بسیار حساب‌شده و با اندیشه باشد. این انتخاب‌ها باید به‌سوی خرد جمعی پیش برود تا سلیقه حکم‌فرما نشود و اساسا بهتر است اینگونه قضاوت‌کردن و داوری‌کردن را درخصوص آثار هنری حذف کنیم، چراکه در یک شرایط یکسان بین دو‌اثر هنری که در سطحی واحد قرار دارند چه‌چیزی جز سلیقه می‌تواند تعیین‌کننده باشد؟
نقد واقعی، جایگزینی برای داوری
بهترین آیینه‌ای که می‌تواند بازخورد واقعی اثر باشد، نقد و نظر منتقدان است. توجه به نقد و نظر منتقدان، قدیمی‌ترین، قابل‌اعتماد‌ترین و معمولا قابل‌استنادترین منبع برای دریافت دقیقی از جایگاه هر اثر تولیدی است. آنچه در برگ‌های تاریخ هنر به جای مانده، همه حاصل دریافت‌های به‌هنگام، دقیق و تئوریک منتقدانی است که در بسیاری‌از موارد پایه‌های شکل‌گیری مکاتبی را بنیان گذاشتند و جریانی را ایجاد کردند. نقد به‌عنوان یک رشته مستقل و مبتنی‌بر دانش تئوریک، هیچ‌وقت از تکاپو نیفتاده. جریان نقد تئاتر در کشور ما چقدر جدی گرفته می‌شود؟ آیا در کشور ما یک نشریه تخصصی نقد تئاتر وجود دارد؟ چقدر روزنامه‌ها و نشریات مختلف کشور، برای نقد تئاتر فضای اختصاصی تعریف می‌کنند؟ اگر بنا باشد به حذف یا کمرنگ‌شدن جشنواره‌های تئاتری کشور فکر کنیم، تنها تصفیه‌خانه قابل‌قبول برای جدایی سره از ناسره، جریان نقد است. البته به شرط آنکه خود جریان نقد، واقعی باشد و در مسیر تئوریک و مستقل خودش حرکت کند.
تئاتر خصوصی، جایگزین جشنواره‌ها
گسترش تئاتر خصوصی، ایجاد بنگاه‌های تئاتری و واگذاری مدیریت تالارهای نمایش به بخش‌های خصوصی، برطرف‌کردن موانع رشد خصوصی‌سازی در تئاتر کشور رفع سانسورهای بی‌دلیل و سلیقه‌ای، عامل دیگری است که می‌تواند به‌کلی تئاتر کشور را از وجود جشنواره‌ها بی‌نیاز کند. در چنین شرایطی دیگر جشنواره‌ها به جایگاه اصلی و واقعی خود بازمی‌گردند. یعنی جشنی برای تئاتر کشور و نه تعیین‌کننده‌ای برای آن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.