|

مردم بهترین انتخاب‌کنندگان‌اند

محمدهادی محمدی

برپایه بخشی از ماده 26 اعلامیه جهانی حقوق‌بشر، آموزش پایه باید اجباری باشد. اکنون کم‌وبیش در همه جهان آموزش پایه برای کودکان اجباری است. در ایران نیز آموزش پایه برای کودکان اجباری است، اگرچه هنوز بخشی از کودکان در ایران هم به سبب نیاز خانواده به نیروی کار کودک یا دوراز‌دسترس‌بودن آموزشگاه از این حق محروم هستند. در سرشت این بند اجبار نهفته است. باید یعنی اجبار. اما پشت این بند خیر کودکان وجود دارد. همانند اینکه ما کودکان را از خطرهایی مانند آتش‌سوزی، غرق‌شدن و... دور می‌کنیم. آموزش اجباری نیز زندگی آنها را در آینده و در بزرگسالی ایمن‌تر و آسوده‌تر می‌کند.

آموزش اجباری Compulsory education دو معنای متفاوت دارد. یکی اجبار به آموزش کودک، که بار مثبت دارد، یکی آموزش اجباری که بار منفی دارد. یعنی حق انتخاب در نوع و محتوای آموزشی که اختیارش را از شخص یا نهاد می‌گیرند. در این مورد سخن افلاطون را باید به یاد آورد که گفته است: کودکان هرگز یاد نخواهند گرفت، مگر اینکه بخواهند یاد بگیرند. به گفته او آموزش اجباری هرگز به ذهن نمی‌چسبد.
اگر اجبار به آموزش را که خیر مطلق است، با آموزش اجباری که خیر نیست درهم بیامیزیم، به آموزش اجباری اجباری می‌رسیم. آموزش اجباری‌اجباری یعنی اینکه ما نه‌تنها کودکان را مجبور به آموزش می‌کنیم، بلکه سه مولفه فضا و سازمان آموزشی، برنامه آموزشی و محتوای آموزشی را نیز به آنها تحمیل می‌کنیم. همه این مقدمه گفته شد تا بگوییم نهاد آموزش‌وپرورش ما نزدیک به صدسال است در پیچ آموزش اجباری‌اجباری ‌گیر افتاده است. هرچه هم زمان می‌گذرد، به‌جای اینکه راه گشایشی باز شود، راه‌ها بسته‌تر می‌شود. علت این است که نهاد آموزش‌وپرورش در ایران دربست در اختیار دولت است و نقش سازمان‌های مدنی و مردم در آن بسیار ناچیز است. نهاد آموزش‌وپرورش از خشت مدرسه تا کتاب و برنامه آموزشی را در دو دستش گرفته و رها نمی‌کند. به گفته وزیر در این سال تحصیلی آموزش‌وپرورش 130میلیون کتاب درسی منتشر و روانه بازار کرده است. در کنار این نهاد، بخش بسیار بزرگی به نام ناشران کمک‌آموزشی شکل گرفته است که آنها نیز اکنون میلیون‌ها جلد کتاب کمک‌درسی را منتشر می‌کنند، کاری که تنها آن را می‌توان ماهی‌گرفتن از آب گل‌آلود نام نهاد. با توجه به این زبانزد که نمی‌توان با یک دست دو هندوانه برداشت و سرانجام اگر برداشتیم یکی از آنها می‌افتد و می‌شکند، چون نهاد آموزش‌وپرورش همه هندوانه‌ها را می‌خواهد با یک دست خودش بردارد، این ناشران هم با فرصت‌طلبی تمام از اینکه کتاب‌های آموزش‌وپرورش آن نیست که باید باشد، بازاری بسیار بزرگ درست کرده‌اند. اکنون این ناشران کمک‌آموزشی از دوره پیش‌دبستان تا دوره کنکور کتاب تولید می‌کنند. اینها در کارشان محتوایی افزون بر کتاب‌های درسی ندارند، بلکه تنها با کتاب‌هایشان شیوه تست‌زنی یا روش‌های فرموله‌کردن اطلاعات درون کتاب‌های رسمی را در اختیار دانش‌آموزان می‌گذارند. بنابراین مردم در این میان از دو سو می‌خورند؛ یکی از آموزش‌وپرورش که راه نوگرایی و کتاب‌های آموزشی خلاق را بسته است و دیگر از ناشران کتاب‌های کمک‌آموزشی که چیزی به دانش این کودکان جز شیوه تست‌زنی و حافظه‌محوری نمی‌افزایند که البته به این کار دانش‌اندوزی نمی‌گویند. و این یعنی آموزش اجباری‌اجباری. چون دو اجبار در کنار هم می‌آید، هردو نافی و ناقض هم می‌شوند. هنگامی که به آموزش اجباری‌اجباری می‌پردازیم، ما، هم کودکان را مجبور به آموختن می‌کنیم و هم مواد و متن‌‌های درک‌ناپذیر در برابر آنها می‌گذاریم و می‌گوییم: تو مجبوری درس بخوانی! و تو مجبوری این متن‌‌ها را بخوانی! آنگاه به همین جایی خواهیم رسید که اکنون رسیده‌ایم. اما راه گشایش چیست؟ اینکه نهاد آموزش‌وپرورش و البته درکنار آن سازمان بهزیستی این اصل را ملکه ذهن خود کنند که برای گسترش آموزش خلاق و نوآور باید تنها با یک دست یک هندوانه برداشت و آن هندوانه نظارت و بسترسازی است و هندوانه‌های دیگر را گذاشت که خود مردم با دستانشان بردارند. بنابراین بیاییم راه انتخاب محتوای آموزشی را به خود مردم و نهادهای مردمی بسپاریم. باور کنید مردم بهترین انتخاب‌کنندگان هستند.

برپایه بخشی از ماده 26 اعلامیه جهانی حقوق‌بشر، آموزش پایه باید اجباری باشد. اکنون کم‌وبیش در همه جهان آموزش پایه برای کودکان اجباری است. در ایران نیز آموزش پایه برای کودکان اجباری است، اگرچه هنوز بخشی از کودکان در ایران هم به سبب نیاز خانواده به نیروی کار کودک یا دوراز‌دسترس‌بودن آموزشگاه از این حق محروم هستند. در سرشت این بند اجبار نهفته است. باید یعنی اجبار. اما پشت این بند خیر کودکان وجود دارد. همانند اینکه ما کودکان را از خطرهایی مانند آتش‌سوزی، غرق‌شدن و... دور می‌کنیم. آموزش اجباری نیز زندگی آنها را در آینده و در بزرگسالی ایمن‌تر و آسوده‌تر می‌کند.

آموزش اجباری Compulsory education دو معنای متفاوت دارد. یکی اجبار به آموزش کودک، که بار مثبت دارد، یکی آموزش اجباری که بار منفی دارد. یعنی حق انتخاب در نوع و محتوای آموزشی که اختیارش را از شخص یا نهاد می‌گیرند. در این مورد سخن افلاطون را باید به یاد آورد که گفته است: کودکان هرگز یاد نخواهند گرفت، مگر اینکه بخواهند یاد بگیرند. به گفته او آموزش اجباری هرگز به ذهن نمی‌چسبد.
اگر اجبار به آموزش را که خیر مطلق است، با آموزش اجباری که خیر نیست درهم بیامیزیم، به آموزش اجباری اجباری می‌رسیم. آموزش اجباری‌اجباری یعنی اینکه ما نه‌تنها کودکان را مجبور به آموزش می‌کنیم، بلکه سه مولفه فضا و سازمان آموزشی، برنامه آموزشی و محتوای آموزشی را نیز به آنها تحمیل می‌کنیم. همه این مقدمه گفته شد تا بگوییم نهاد آموزش‌وپرورش ما نزدیک به صدسال است در پیچ آموزش اجباری‌اجباری ‌گیر افتاده است. هرچه هم زمان می‌گذرد، به‌جای اینکه راه گشایشی باز شود، راه‌ها بسته‌تر می‌شود. علت این است که نهاد آموزش‌وپرورش در ایران دربست در اختیار دولت است و نقش سازمان‌های مدنی و مردم در آن بسیار ناچیز است. نهاد آموزش‌وپرورش از خشت مدرسه تا کتاب و برنامه آموزشی را در دو دستش گرفته و رها نمی‌کند. به گفته وزیر در این سال تحصیلی آموزش‌وپرورش 130میلیون کتاب درسی منتشر و روانه بازار کرده است. در کنار این نهاد، بخش بسیار بزرگی به نام ناشران کمک‌آموزشی شکل گرفته است که آنها نیز اکنون میلیون‌ها جلد کتاب کمک‌درسی را منتشر می‌کنند، کاری که تنها آن را می‌توان ماهی‌گرفتن از آب گل‌آلود نام نهاد. با توجه به این زبانزد که نمی‌توان با یک دست دو هندوانه برداشت و سرانجام اگر برداشتیم یکی از آنها می‌افتد و می‌شکند، چون نهاد آموزش‌وپرورش همه هندوانه‌ها را می‌خواهد با یک دست خودش بردارد، این ناشران هم با فرصت‌طلبی تمام از اینکه کتاب‌های آموزش‌وپرورش آن نیست که باید باشد، بازاری بسیار بزرگ درست کرده‌اند. اکنون این ناشران کمک‌آموزشی از دوره پیش‌دبستان تا دوره کنکور کتاب تولید می‌کنند. اینها در کارشان محتوایی افزون بر کتاب‌های درسی ندارند، بلکه تنها با کتاب‌هایشان شیوه تست‌زنی یا روش‌های فرموله‌کردن اطلاعات درون کتاب‌های رسمی را در اختیار دانش‌آموزان می‌گذارند. بنابراین مردم در این میان از دو سو می‌خورند؛ یکی از آموزش‌وپرورش که راه نوگرایی و کتاب‌های آموزشی خلاق را بسته است و دیگر از ناشران کتاب‌های کمک‌آموزشی که چیزی به دانش این کودکان جز شیوه تست‌زنی و حافظه‌محوری نمی‌افزایند که البته به این کار دانش‌اندوزی نمی‌گویند. و این یعنی آموزش اجباری‌اجباری. چون دو اجبار در کنار هم می‌آید، هردو نافی و ناقض هم می‌شوند. هنگامی که به آموزش اجباری‌اجباری می‌پردازیم، ما، هم کودکان را مجبور به آموختن می‌کنیم و هم مواد و متن‌‌های درک‌ناپذیر در برابر آنها می‌گذاریم و می‌گوییم: تو مجبوری درس بخوانی! و تو مجبوری این متن‌‌ها را بخوانی! آنگاه به همین جایی خواهیم رسید که اکنون رسیده‌ایم. اما راه گشایش چیست؟ اینکه نهاد آموزش‌وپرورش و البته درکنار آن سازمان بهزیستی این اصل را ملکه ذهن خود کنند که برای گسترش آموزش خلاق و نوآور باید تنها با یک دست یک هندوانه برداشت و آن هندوانه نظارت و بسترسازی است و هندوانه‌های دیگر را گذاشت که خود مردم با دستانشان بردارند. بنابراین بیاییم راه انتخاب محتوای آموزشی را به خود مردم و نهادهای مردمی بسپاریم. باور کنید مردم بهترین انتخاب‌کنندگان هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.