|

بررسی پدیده «خشونت» در گفت‌وگو با دکترسعید معیدفر، جامعه‌شناس:

باید نگاه کلیشه‌ای در مورد تبلیغ خشونت را کنار بگذاریم

سعید برآبادی

«خشم» و «خشونت» دیگر یک واکنش یک‌طرفه و صرف نیست؛ جهان امروز با پدیده‌های خشونت‌آمیزش، با صلابت مواجه می‌شود و خواهان پایان‌بخشیدن به خشونت‌هاست، حتی اگر این خواسته‌اش را خشن‌تر از قبل به زبان آورد. اتفاقات تلخ و خشونت‌آمیز پاریس و بعد از آن، گردهمایی بزرگ برای مقابله و پایان‌بخشیدن به آن، از حضور صاحبان قدرت برخوردار بود تا در پس‌زمینه، به مروجان خشونت یادآوری کند: «جوابِ های، هوی است». اما واقعا مگر می‌شود به خشونت از زاویه‌ای کارکردی نگاه کرد؟ دکترسعید معیدفر، جامعه‌شناس در گفت‌وگو با «شرق» تاکید می‌کند که به‌لحاظ روانشناختی، خشونت، شامل بخشی از ابعاد وجود انسان می‌شود و به همین خاطر می‌توان نگاهی کارکردگرا به آن داشت.

‌بسیاری از جلوه‌های زندگی امروز با خشونت گره خورده است؛ به‌طوری‌که حتی شاهد رفتار خشونت‌آمیز برای پایان‌بخشیدن به خشونت‌ها هستیم، چطور صفتی منفی می‌تواند عملی مثبت را مرتکب شود؟
طبیعتا وقتی که می‌گوییم جست‌وجوی مظاهر خشونت زندگی امروز، باید از دنیای بازی‌های رایانه‌ای شروع کرد و رفت تا مسایل بین‌المللی. در چنین گستره‌ای خشونت- به‌لحاظ روانشناختی- به یکی از ابعاد انسانی بدل می‌شود و حتی می‌توان گفت کارکردهایی پیدا می‌کند. به‌عنوان مثال اگر جامعه‌ای مورد تعرض جامعه دیگری قرار بگیرد یا فردی مورد تعرض فردی دیگر قرار بگیرد، این بُعد خشم است که وارد عمل شده و از فرد و جامعه در برابر تعرض دفاع می‌کند، در چنین شرایطی می‌گوییم که خشونت کارکرد یافته است. اما چنین نوع مواجه‌ای همیشگی نیست و گاهی اوقات ممکن است ویژگی خشم در راستای دیگری وارد عمل شده و بحران‌آفرین شود؛ در این شرایط با خشونت به‌عنوان یک چالش فردی و اجتماعی مواجهیم. افرادی که به‌خاطر زیاده‌طلبی یا حتی بدون آنکه دلیل قانع‌کننده‌ای داشته باشند پا در حریم دیگران می‌گذارند؛ تولیدگر رفتارهای خشونت‌آمیزی هستند که امکان تکثیر آن در جامعه هست.
‌آیا می‌توان به بازی‌های رایانه‌ای، فیلم‌های خشن و مظاهر این‌چنینی از دنیای امروز به‌عنوان تولیدگران رفتارهای خشونت‌آمیز اشاره کنیم؟
به اعتقاد من اینکه ما بر اساس تقلید یا قرارگرفتن ناخواسته در معرض چنین پدیده‌های خشنی، رفتاری خشونت‌آمیز از خود بروز می‌دهیم، نیاز به بررسی دارد. وقتی فرد در برابر یک بازی خشن یا یک فیلم پر از خشونت قرار می‌گیرد، ممکن است کمی تعدیل شده و حتی بخشی از موج خشونت حاضر در او کاسته شود. من هم معتقدم که بعضی از بازی‌های رایانه‌ای و فیلم‌ها جنبه خشونت‌آموزی دارند اما این موارد باید اثبات شوند. گاهی یک فیلم ممکن است در ظاهر، ترویج‌گر خشونت باشد اما در همان حال ممکن است به ما کمک کند درباره مفهومی که نسبت به آن دچار خشم شده‌ایم تجدید نظر کنیم و به‌نوعی از میزان خشونت خود بکاهیم. در این‌دست تولیدات رسانه‌ای، پیام تولیدشده، خصلت‌های درونی یا انرژی‌های مازاد، فرد را خارج کرده و او را به تعادلی نسبی می‌رساند که لازمه عبور از خشم است. شما وقتی عصبانی هستید، ساده‌ترین توصیه به شما این است که وقفه‌ای در روند فکری خود ایجاد کنید تا با خشم فاصله گرفته و به اصطلاح آرام شوید، گاهی این محصولات رسانه‌ای هم همین کار را می‌کنند. معمولا دنیای غرب متهم است به اینکه با نشان‌دادن فیلم‌ها و ساخت بازی‌های خشن، در حال ترویج مساله خشونت است اما اگر محصولی از این دنیا بتواند در تخلیه روانی فرد کمک کرده یا بحرانی را از جامعه‌ای بکاهد، به نظرم توانسته در جهت کاهش خشونت جامعه قدم بردارد و به همین دلیل است که باید نگاه کلیشه‌ای در مورد تبلیغ خشونت را کنار بگذاریم.
‌دعواهای شهری از نمونه‌های اصلی خشونت‌هایی هستند که می‌توانستند هرگز آغاز نشوند، چطور برای مقابله با آنها آمادگی کامل می‌توان کسب کرد؟
خشونت در کنار تاثرات بیرونی، ریشه‌های درونی هم دارد که بدون درنظرگرفتن آن، نمی‌توان به طور دقیق چنین پدیده‌ای را شناخت. خشونت از این منظر، نخستین واکنش تندی است که فرد در مواجهه با اطرافش از خود بروز می‌دهد؛ دعواهایی که بر سر تصادف‌های ساده پیش می‌آید، واکنشی خشونت‌آمیز است و ماحصل همین نوع نگاه. از سوی دیگر وقتی ما در برابر کشته‌شدن انسانی، خواهان قصاص هستیم. به نظرم پیش از هرچیز کنترل دقیق روابط‌اجتماعی ما با دیگران باید در اولویت قرار بگیرد. باید یاد بگیریم که چگونه در روابط‌اجتماعی‌مان با دیگران، خود را کنترل کنیم و ناخواسته یا خواسته در دام خشم نیفتیم.
‌ وقتی از روابط اجتماعی صحبت می‌شود پای قانون هم به میان می‌آید، قانون چطور می‌تواند به کاهش خشم در جامعه کمک کند؟
هروقت مشکلی در روابط اجتماعی ما پیش می‌آید، اطمینان به وجود قانون و رعایت آن می‌تواند یک پشت‌گرمی برای فرد باشد. اطمینان به وجود قانون، باعث می‌شود که فرد با کنترل به‌موقع خشم خود، از این مرحله عبور کند اما وقتی نگرانی از اعمال قانون هست، بروز خشونت، محتمل‌تر است. برای روشن‌شدن موضوع در نظر بگیرید که در محیط خانواده و میان افراد آن، بگومگویی به هر دلیل شکل می‌گیرد و چون قانون خیلی در چنین فضایی نمی‌تواند نفوذ داشته باشد و عموما اعضای خانواده باید خودشان مشکل را حل کنند، احتمال بروز خشم هست.
‌اما به نظر می‌رسد جنس خشونت در جامعه و خصوصا در خانواده‌ها اندکی فرق کرده و به سمت خشونت کلامی رفته؛ چراکه امروز ابزارهای ارتباط‌جمعی، بار ارتباط‌های رودرروی پیشین را به دوش می‌کشند.
خشونت به‌طور کلی انواعی دارد و احتمالا آغازش همان خشونت کلامی است؛ یعنی وقتی که فرد دچار حالت بسیار غیرعادی شده و چیزی او را متشنج کرده است، در قدم بعدی است که ممکن است شاهد خشونت فیزیکی باشیم. البته در انواع خشونت، خشونت جنسی هم داریم که در جای خود واقعا باید مورد بحث قرار بگیرد اما این‌روزها شاهد خشونت از نوع دیگری هم هستیم: ابراز خشونت به وسیله دریغ‌کردن. مادری که کودکش را از دیدن تلویزیون، یا معاشرت با دوستانش بازمی‌دارد تا او را تنبیه کرده باشد، در حقیقت دارد به وسیله دریغ‌کردن از کودک، به او خشونت اعمال می‌کند. بنابراین فرقی نمی‌کند ابزار خشونت چه باشد، یعنی ما حتی می‌توانیم در شبکه‌های اجتماعی با خشونت کلامی، از مسی پذیرایی کنیم یا ممکن است در وایبر چنین نوع رفتاری داشته باشیم.
فکر می‌کنم اینجا هم به مساله قانون برمی‌خوریم، چگونگی حضور قانون در بطن روابط اجتماعی.
به میزانی که قواعد یک جامعه یا مناسباتش یا هنجارهایش شفاف نباشد، به همان میزان ممکن است ابعاد خشونتش گسترده‌تر شود. ما گاهی اوقات به این دلیل خشونت می‌ورزیم که هنجار یا قاعده‌ای برای حل مشکلات خود نداریم یا از وجود آنها بی‌خبریم. برای نمونه بد نیست به خشونت‌های مهاجران اشاره کنیم. افرادی که وارد یک فضای تازه اجتماعی می‌شوند ممکن است به دلیل عدم آشنایی با مقررات، اعمال خشونت کنند.
‌اما در مورد آن دانش‌آموز افغانی که توسط معلمش با خشونت رفتاری غیرقابل‌توجیهی مواجه شد، چطور این مورد می‌تواند صدق کند؟
گاهی حس برتری‌طلبی یا فاصله اجتماعی می‌تواند موجب بروز خشونت شود. سابقا ارباب‌ها نسبت به رعایای خود چنین خشونتی را روا می‌داشتند چراکه اصل این بود که رعیت، زیردست است. در نظام‌های سیاسی هم گاه شاهد چنین خشونت‌هایی هستیم. یک گروه که خود را بالادست به حساب می‌آورد این حق را برای خودش محفوظ می‌دارد که نسبت به افراد پایین‌دست جامعه خشونت داشته باشد. در مورد دانش‌آموز افغانی، شاید ترکیبی از این احساس‌ها باشد. آن معلم ممکن است از دو جهت خود را محق بداند در ابراز این خشونت: اول اینکه من معلمم و این حق را دارم که به‌عنوان بالادست به زیر دستم خشونت روا کنم و دوم اینکه به‌لحاظ قومی، اعمال خشونت به اقلیت مهاجر را درست می‌داند. اینکه معلم مورد نظر دقیقا این احساس‌ها را داشته یا نه، نیاز به کاوش جدی دارد اما واقعیت این است که روانشناسان و رفتارشناسان، امروز به این نتیجه رسیده‌اند که در مورد گروه‌های سنی مختلف، برخی رفتارها دیگر پاسخگو نیست و حتی حق اعمال بسیاری از خشونت‌هایی ازاین‌دست از گروه‌های بالادستی گرفته شده است.

«خشم» و «خشونت» دیگر یک واکنش یک‌طرفه و صرف نیست؛ جهان امروز با پدیده‌های خشونت‌آمیزش، با صلابت مواجه می‌شود و خواهان پایان‌بخشیدن به خشونت‌هاست، حتی اگر این خواسته‌اش را خشن‌تر از قبل به زبان آورد. اتفاقات تلخ و خشونت‌آمیز پاریس و بعد از آن، گردهمایی بزرگ برای مقابله و پایان‌بخشیدن به آن، از حضور صاحبان قدرت برخوردار بود تا در پس‌زمینه، به مروجان خشونت یادآوری کند: «جوابِ های، هوی است». اما واقعا مگر می‌شود به خشونت از زاویه‌ای کارکردی نگاه کرد؟ دکترسعید معیدفر، جامعه‌شناس در گفت‌وگو با «شرق» تاکید می‌کند که به‌لحاظ روانشناختی، خشونت، شامل بخشی از ابعاد وجود انسان می‌شود و به همین خاطر می‌توان نگاهی کارکردگرا به آن داشت.

‌بسیاری از جلوه‌های زندگی امروز با خشونت گره خورده است؛ به‌طوری‌که حتی شاهد رفتار خشونت‌آمیز برای پایان‌بخشیدن به خشونت‌ها هستیم، چطور صفتی منفی می‌تواند عملی مثبت را مرتکب شود؟
طبیعتا وقتی که می‌گوییم جست‌وجوی مظاهر خشونت زندگی امروز، باید از دنیای بازی‌های رایانه‌ای شروع کرد و رفت تا مسایل بین‌المللی. در چنین گستره‌ای خشونت- به‌لحاظ روانشناختی- به یکی از ابعاد انسانی بدل می‌شود و حتی می‌توان گفت کارکردهایی پیدا می‌کند. به‌عنوان مثال اگر جامعه‌ای مورد تعرض جامعه دیگری قرار بگیرد یا فردی مورد تعرض فردی دیگر قرار بگیرد، این بُعد خشم است که وارد عمل شده و از فرد و جامعه در برابر تعرض دفاع می‌کند، در چنین شرایطی می‌گوییم که خشونت کارکرد یافته است. اما چنین نوع مواجه‌ای همیشگی نیست و گاهی اوقات ممکن است ویژگی خشم در راستای دیگری وارد عمل شده و بحران‌آفرین شود؛ در این شرایط با خشونت به‌عنوان یک چالش فردی و اجتماعی مواجهیم. افرادی که به‌خاطر زیاده‌طلبی یا حتی بدون آنکه دلیل قانع‌کننده‌ای داشته باشند پا در حریم دیگران می‌گذارند؛ تولیدگر رفتارهای خشونت‌آمیزی هستند که امکان تکثیر آن در جامعه هست.
‌آیا می‌توان به بازی‌های رایانه‌ای، فیلم‌های خشن و مظاهر این‌چنینی از دنیای امروز به‌عنوان تولیدگران رفتارهای خشونت‌آمیز اشاره کنیم؟
به اعتقاد من اینکه ما بر اساس تقلید یا قرارگرفتن ناخواسته در معرض چنین پدیده‌های خشنی، رفتاری خشونت‌آمیز از خود بروز می‌دهیم، نیاز به بررسی دارد. وقتی فرد در برابر یک بازی خشن یا یک فیلم پر از خشونت قرار می‌گیرد، ممکن است کمی تعدیل شده و حتی بخشی از موج خشونت حاضر در او کاسته شود. من هم معتقدم که بعضی از بازی‌های رایانه‌ای و فیلم‌ها جنبه خشونت‌آموزی دارند اما این موارد باید اثبات شوند. گاهی یک فیلم ممکن است در ظاهر، ترویج‌گر خشونت باشد اما در همان حال ممکن است به ما کمک کند درباره مفهومی که نسبت به آن دچار خشم شده‌ایم تجدید نظر کنیم و به‌نوعی از میزان خشونت خود بکاهیم. در این‌دست تولیدات رسانه‌ای، پیام تولیدشده، خصلت‌های درونی یا انرژی‌های مازاد، فرد را خارج کرده و او را به تعادلی نسبی می‌رساند که لازمه عبور از خشم است. شما وقتی عصبانی هستید، ساده‌ترین توصیه به شما این است که وقفه‌ای در روند فکری خود ایجاد کنید تا با خشم فاصله گرفته و به اصطلاح آرام شوید، گاهی این محصولات رسانه‌ای هم همین کار را می‌کنند. معمولا دنیای غرب متهم است به اینکه با نشان‌دادن فیلم‌ها و ساخت بازی‌های خشن، در حال ترویج مساله خشونت است اما اگر محصولی از این دنیا بتواند در تخلیه روانی فرد کمک کرده یا بحرانی را از جامعه‌ای بکاهد، به نظرم توانسته در جهت کاهش خشونت جامعه قدم بردارد و به همین دلیل است که باید نگاه کلیشه‌ای در مورد تبلیغ خشونت را کنار بگذاریم.
‌دعواهای شهری از نمونه‌های اصلی خشونت‌هایی هستند که می‌توانستند هرگز آغاز نشوند، چطور برای مقابله با آنها آمادگی کامل می‌توان کسب کرد؟
خشونت در کنار تاثرات بیرونی، ریشه‌های درونی هم دارد که بدون درنظرگرفتن آن، نمی‌توان به طور دقیق چنین پدیده‌ای را شناخت. خشونت از این منظر، نخستین واکنش تندی است که فرد در مواجهه با اطرافش از خود بروز می‌دهد؛ دعواهایی که بر سر تصادف‌های ساده پیش می‌آید، واکنشی خشونت‌آمیز است و ماحصل همین نوع نگاه. از سوی دیگر وقتی ما در برابر کشته‌شدن انسانی، خواهان قصاص هستیم. به نظرم پیش از هرچیز کنترل دقیق روابط‌اجتماعی ما با دیگران باید در اولویت قرار بگیرد. باید یاد بگیریم که چگونه در روابط‌اجتماعی‌مان با دیگران، خود را کنترل کنیم و ناخواسته یا خواسته در دام خشم نیفتیم.
‌ وقتی از روابط اجتماعی صحبت می‌شود پای قانون هم به میان می‌آید، قانون چطور می‌تواند به کاهش خشم در جامعه کمک کند؟
هروقت مشکلی در روابط اجتماعی ما پیش می‌آید، اطمینان به وجود قانون و رعایت آن می‌تواند یک پشت‌گرمی برای فرد باشد. اطمینان به وجود قانون، باعث می‌شود که فرد با کنترل به‌موقع خشم خود، از این مرحله عبور کند اما وقتی نگرانی از اعمال قانون هست، بروز خشونت، محتمل‌تر است. برای روشن‌شدن موضوع در نظر بگیرید که در محیط خانواده و میان افراد آن، بگومگویی به هر دلیل شکل می‌گیرد و چون قانون خیلی در چنین فضایی نمی‌تواند نفوذ داشته باشد و عموما اعضای خانواده باید خودشان مشکل را حل کنند، احتمال بروز خشم هست.
‌اما به نظر می‌رسد جنس خشونت در جامعه و خصوصا در خانواده‌ها اندکی فرق کرده و به سمت خشونت کلامی رفته؛ چراکه امروز ابزارهای ارتباط‌جمعی، بار ارتباط‌های رودرروی پیشین را به دوش می‌کشند.
خشونت به‌طور کلی انواعی دارد و احتمالا آغازش همان خشونت کلامی است؛ یعنی وقتی که فرد دچار حالت بسیار غیرعادی شده و چیزی او را متشنج کرده است، در قدم بعدی است که ممکن است شاهد خشونت فیزیکی باشیم. البته در انواع خشونت، خشونت جنسی هم داریم که در جای خود واقعا باید مورد بحث قرار بگیرد اما این‌روزها شاهد خشونت از نوع دیگری هم هستیم: ابراز خشونت به وسیله دریغ‌کردن. مادری که کودکش را از دیدن تلویزیون، یا معاشرت با دوستانش بازمی‌دارد تا او را تنبیه کرده باشد، در حقیقت دارد به وسیله دریغ‌کردن از کودک، به او خشونت اعمال می‌کند. بنابراین فرقی نمی‌کند ابزار خشونت چه باشد، یعنی ما حتی می‌توانیم در شبکه‌های اجتماعی با خشونت کلامی، از مسی پذیرایی کنیم یا ممکن است در وایبر چنین نوع رفتاری داشته باشیم.
فکر می‌کنم اینجا هم به مساله قانون برمی‌خوریم، چگونگی حضور قانون در بطن روابط اجتماعی.
به میزانی که قواعد یک جامعه یا مناسباتش یا هنجارهایش شفاف نباشد، به همان میزان ممکن است ابعاد خشونتش گسترده‌تر شود. ما گاهی اوقات به این دلیل خشونت می‌ورزیم که هنجار یا قاعده‌ای برای حل مشکلات خود نداریم یا از وجود آنها بی‌خبریم. برای نمونه بد نیست به خشونت‌های مهاجران اشاره کنیم. افرادی که وارد یک فضای تازه اجتماعی می‌شوند ممکن است به دلیل عدم آشنایی با مقررات، اعمال خشونت کنند.
‌اما در مورد آن دانش‌آموز افغانی که توسط معلمش با خشونت رفتاری غیرقابل‌توجیهی مواجه شد، چطور این مورد می‌تواند صدق کند؟
گاهی حس برتری‌طلبی یا فاصله اجتماعی می‌تواند موجب بروز خشونت شود. سابقا ارباب‌ها نسبت به رعایای خود چنین خشونتی را روا می‌داشتند چراکه اصل این بود که رعیت، زیردست است. در نظام‌های سیاسی هم گاه شاهد چنین خشونت‌هایی هستیم. یک گروه که خود را بالادست به حساب می‌آورد این حق را برای خودش محفوظ می‌دارد که نسبت به افراد پایین‌دست جامعه خشونت داشته باشد. در مورد دانش‌آموز افغانی، شاید ترکیبی از این احساس‌ها باشد. آن معلم ممکن است از دو جهت خود را محق بداند در ابراز این خشونت: اول اینکه من معلمم و این حق را دارم که به‌عنوان بالادست به زیر دستم خشونت روا کنم و دوم اینکه به‌لحاظ قومی، اعمال خشونت به اقلیت مهاجر را درست می‌داند. اینکه معلم مورد نظر دقیقا این احساس‌ها را داشته یا نه، نیاز به کاوش جدی دارد اما واقعیت این است که روانشناسان و رفتارشناسان، امروز به این نتیجه رسیده‌اند که در مورد گروه‌های سنی مختلف، برخی رفتارها دیگر پاسخگو نیست و حتی حق اعمال بسیاری از خشونت‌هایی ازاین‌دست از گروه‌های بالادستی گرفته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.