|

سونامی گرسنگی در راه است

جواد لگزیان

در سطح جهانی، قیمت موادغذایی هرروز بالاتر می‌رود و غذاهای بی‌کیفیت با رنگ‌ولعاب‌های جدید بیشتر خودنمایی می‌کنند. رابرت آلبریتون‌ در کتاب «بگذار آشغال بخورند: چگونه سرمایه‌داری گرسنگی و چاقی می‌آفریند» به سراغ این موضوع می‌رود و البته از همان صفحات آغازین کتاب موضع خود را یادآور می‌شود: سونامی گرسنگی نتیجه‌ خطای یک‌فرد، یک‌شرکت یا یک دولت نیست و نمی‌توان آن را بلایی طبیعی پنداشت. علت بحران کنونی غذا در دنیا، نظام کشاورزی و غذایی ماست؛ نظامی سرمایه‌دارانه که عمدتا در ایالات‌متحده پس از جنگ‌جهانی دوم توسعه‌یافته و تا به امروز به درجات مختلف خود را در سرتاسر دنیا گسترده است. مهم‌ترین علل این بحران را باید در پویش‌های سرمایه‌داری جست‌وجو کرد. راه‌حل‌های بلندمدت نیز در گرو تغییر همین پویش‌هاست.
آلبریتون‌ تاکید دارد فقر و گرسنگی کارگران مزارع و کیفیت نازل فست‌فودهای کنونی که بیماری چاقی را به مرحله حادی رسانده‌اند از ناکارآمدی ساختار اقتصادی جهانی است. آلبریتون‌ چهار علت برای رشد شتابان قیمت غذا و در نتیجه سونامی گرسنگی تعریف می‌کند: 1- نظام غذایی ما به‌شدت وابسته به نفت است. 2- گوشتی‌شدن رژیم جهانی غذا به معنای آن است که بخش بیشتری از غلات باید برای تولید گوشت استفاده شود. 3- مهم‌ترین علت که کاملا هم قابل‌پیشگیری است، یارانه‌های هنگفتی است که دولت ایالات‌متحده به تولیدکنندگان اتانول در آن کشور می‌دهد. در آینده‌ای نزدیک 50درصد یا بیشتر از محصول ذرت برای تولید اتانول استفاده خواهد شد. چون ذرت در نظام جهانی غذا از غلات اصلی است و با افزایش قیمت آن، قیمت اکثر مواد غذایی دیگر هم افزایش خواهد یافت. 4- سوداگری مالی. سوداگران مالی موارد بالا را که می‌بینند به این نتیجه می‌رسند که افزایش قیمت مواد غذایی ادامه‌دار خواهد بود.
در نظر آلبریتون‌ غذا نقطه‌ تلاقی منافع جهانی- محلی، روستایی- شهری، بیولوژیکی- فرهنگی و اکولوژیک و اقتصادی است و ما در مواجهه با خطرات جهانی دورانمان، باید ذهن‌هایمان را بر بدیل‌هایی ریشه‌ای بگشاییم که مسایل اقتصادی را با مسایل اخلاقی در ارتباطی نزدیک‌تر قرار دهند؛ این کار باعث رشد دموکراسی، عدالت اجتماعی و شیوه‌ تولید و مصرفی پایدارتر خواهد شد؛ همچنین تعاون بین‌المللی را برای مواجهه‌ موثر با مشکلات واقعی جهان به پیش خواهد برد. آلبریتون‌ برای حل این مشکلات تاکید دارد ما باید راه‌هایی برای دموکراتیک‌کردن و پاسخگوساختن بازارها بیابیم که این امر مستلزم اتخاذ جهت‌گیری متفاوتی نسبت به بازار است. او تاکید دارد به‌جای آنکه قیمت‌های بازار را بدون چون‌وچرا بپذیریم، اگر می‌توان با تغییر و دستکاری آنها موجب بهبود عدالت اجتماعی و بهروزی انسان‌ها شد، باید این کار را انجام داد. به‌عنوان مثال می‌توان بر کالاها و خدماتی که چرخه‌ عمرشان هزینه‌های اجتماعی سنگینی ایجاد می‌کند مالیات اضافه وضع کرد و به کالاها و خدماتی که منافع اجتماعی زیادی ایجاد می‌کنند یارانه پرداخت کرد. با این کار، به‌جای آنکه هزینه‌ها و منافع را به‌عنوان «اثرات بیرونی» در نظر گرفت، می‌توان آنها را وارد قیمت‌های بازار کرد. آلبریتون‌ نشان می‌دهد با این روش، به عوض آنکه قیمت‌های بازار هزینه‌ها را اجتماعی و منافع را خصوصی کند - نقشی که امروز دارد - هزینه‌های اجتماعی واقعی در قیمت‌ها منعکس خواهد شد. البته همین حالا هم این کار در ابعادی محدود صورت می‌گیرد. به آموزش که منافع اجتماعی بالایی دارد، یارانه تعلق می‌گیرد و بر سیگار که مصرف آن هزینه‌های اجتماعی زیادی دارد مالیات اضافه وضع شده است. هردوی اینها را می‌توان افزایش داد. بی‌پول‌ماندن مدارس در سال‌های اخیر باعث شده کیفیت آموزش کاسته شود و مدارس ناچار شده‌اند برای تامین منابع مالی خود دست‌به‌دامان والدین و بخش خصوصی شوند. با اینکه در ایالات‌متحده به سیگار مالیات اضافه تعلق می‌گیرد، اما این مقدار مالیات بازتاب‌دهنده‌ هزینه‌های اجتماعی واقعی مصرف سیگار نیست. برآورد شده که فقط هزینه‌های درمانی مصرف یک‌بسته سیگار به‌طور متوسط معادل 35دلار است. در نظر آلبریتون‌، برای گنجاندن «اثرات بیرونی» در قیمت‌های بازار، نه‌تنها باید طرز فکرمان را در مورد شیوه‌ قیمت‌گذاری از بنیاد تغییر دهیم، بلکه باید معیارهای موثری را توسعه داد تا بتوانیم آن‌دسته از اثرات بیرونی‌ای که اجزای کیفی زیادی دارند (مانند آموزش یا سلامت) را به مقیاس‌های کمی تبدیل کنیم.
مساله دستمزدها نکته دیگری در پژوهش آلبریتون‌ است. بازارهای کار در جامعه‌ سرمایه‌داری معمولا برای توانایی‌های مدیریتی حرفه‌ای یا غیرحرفه‌ای، زیادی اجرت در نظر می‌گیرند. اینگونه است که مدیران رده‌بالای بزرگ‌ترین واحد‌های سرمایه دستمزدهای فوق‌العاده هنگفتی دریافت می‌کنند؛ دستمزدهایی که به هیچ‌عنوان قابل‌توجیه نیستند. درست است احتمالا کار آنها با تنش زیادی همراه است، اما در عوض ثروت و امتیاز فوق‌العاده‌ای هم برایشان به همراه دارد. دستمزد یک‌عضو هیات‌مدیره‌ شرکتی بزرگ را با درآمد یک‌زارع کاکائو در ساحل‌عاج مقایسه کنید. توان زندگی یک‌نفر هزاربرابر توان زندگی کسی دیگر ارزش دارد. آلبریتون‌ در این کتاب نشان می‌دهد تامین غذا متصل‌کننده‌ بنیادی مناسبات اجتماعی به زمین است. انسان‌ها با فعالیت در مناسبات اجتماعی نیروهای طبیعت را به کار می‌گیرند تا با زحمتی کمتر، غذای بهتری برای خود تهیه کنند.
کشاورزی ارگانیک حرف آخر آلبریتون‌ در این کتاب است. به باور او آنچه ضروری است، یافتن راه‌هایی برای فراهم‌آوردن حمایت‌های اجتماعی مستقیم، تامین مواد اولیه و منابع مالی لازم برای خانوار‌های کشاورز و کارگران مزارع در تمامی دنیاست. او تاکید دارد اگر قصد داریم از کشاورزی نفتی امروزمان به سوی کشاورزی ارگانیک‌تری حرکت کنیم، باید کشاورزی و تامین غذا را در کانون حیات اقتصادی‌مان قرار دهیم و در مواجهه با افزایش قیمت نهاده‌های پتروشیمیایی، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و همین‌طور افزایش هزینه‌های اجتماعی فراوانی که کشاورزی صنعتی ایجاد می‌کند، با ارگانیک‌ساختن بخش اعظم کشاورزی، آن را به سوی بازارهای محلی روانه و پایدارتر کنیم.

در سطح جهانی، قیمت موادغذایی هرروز بالاتر می‌رود و غذاهای بی‌کیفیت با رنگ‌ولعاب‌های جدید بیشتر خودنمایی می‌کنند. رابرت آلبریتون‌ در کتاب «بگذار آشغال بخورند: چگونه سرمایه‌داری گرسنگی و چاقی می‌آفریند» به سراغ این موضوع می‌رود و البته از همان صفحات آغازین کتاب موضع خود را یادآور می‌شود: سونامی گرسنگی نتیجه‌ خطای یک‌فرد، یک‌شرکت یا یک دولت نیست و نمی‌توان آن را بلایی طبیعی پنداشت. علت بحران کنونی غذا در دنیا، نظام کشاورزی و غذایی ماست؛ نظامی سرمایه‌دارانه که عمدتا در ایالات‌متحده پس از جنگ‌جهانی دوم توسعه‌یافته و تا به امروز به درجات مختلف خود را در سرتاسر دنیا گسترده است. مهم‌ترین علل این بحران را باید در پویش‌های سرمایه‌داری جست‌وجو کرد. راه‌حل‌های بلندمدت نیز در گرو تغییر همین پویش‌هاست.
آلبریتون‌ تاکید دارد فقر و گرسنگی کارگران مزارع و کیفیت نازل فست‌فودهای کنونی که بیماری چاقی را به مرحله حادی رسانده‌اند از ناکارآمدی ساختار اقتصادی جهانی است. آلبریتون‌ چهار علت برای رشد شتابان قیمت غذا و در نتیجه سونامی گرسنگی تعریف می‌کند: 1- نظام غذایی ما به‌شدت وابسته به نفت است. 2- گوشتی‌شدن رژیم جهانی غذا به معنای آن است که بخش بیشتری از غلات باید برای تولید گوشت استفاده شود. 3- مهم‌ترین علت که کاملا هم قابل‌پیشگیری است، یارانه‌های هنگفتی است که دولت ایالات‌متحده به تولیدکنندگان اتانول در آن کشور می‌دهد. در آینده‌ای نزدیک 50درصد یا بیشتر از محصول ذرت برای تولید اتانول استفاده خواهد شد. چون ذرت در نظام جهانی غذا از غلات اصلی است و با افزایش قیمت آن، قیمت اکثر مواد غذایی دیگر هم افزایش خواهد یافت. 4- سوداگری مالی. سوداگران مالی موارد بالا را که می‌بینند به این نتیجه می‌رسند که افزایش قیمت مواد غذایی ادامه‌دار خواهد بود.
در نظر آلبریتون‌ غذا نقطه‌ تلاقی منافع جهانی- محلی، روستایی- شهری، بیولوژیکی- فرهنگی و اکولوژیک و اقتصادی است و ما در مواجهه با خطرات جهانی دورانمان، باید ذهن‌هایمان را بر بدیل‌هایی ریشه‌ای بگشاییم که مسایل اقتصادی را با مسایل اخلاقی در ارتباطی نزدیک‌تر قرار دهند؛ این کار باعث رشد دموکراسی، عدالت اجتماعی و شیوه‌ تولید و مصرفی پایدارتر خواهد شد؛ همچنین تعاون بین‌المللی را برای مواجهه‌ موثر با مشکلات واقعی جهان به پیش خواهد برد. آلبریتون‌ برای حل این مشکلات تاکید دارد ما باید راه‌هایی برای دموکراتیک‌کردن و پاسخگوساختن بازارها بیابیم که این امر مستلزم اتخاذ جهت‌گیری متفاوتی نسبت به بازار است. او تاکید دارد به‌جای آنکه قیمت‌های بازار را بدون چون‌وچرا بپذیریم، اگر می‌توان با تغییر و دستکاری آنها موجب بهبود عدالت اجتماعی و بهروزی انسان‌ها شد، باید این کار را انجام داد. به‌عنوان مثال می‌توان بر کالاها و خدماتی که چرخه‌ عمرشان هزینه‌های اجتماعی سنگینی ایجاد می‌کند مالیات اضافه وضع کرد و به کالاها و خدماتی که منافع اجتماعی زیادی ایجاد می‌کنند یارانه پرداخت کرد. با این کار، به‌جای آنکه هزینه‌ها و منافع را به‌عنوان «اثرات بیرونی» در نظر گرفت، می‌توان آنها را وارد قیمت‌های بازار کرد. آلبریتون‌ نشان می‌دهد با این روش، به عوض آنکه قیمت‌های بازار هزینه‌ها را اجتماعی و منافع را خصوصی کند - نقشی که امروز دارد - هزینه‌های اجتماعی واقعی در قیمت‌ها منعکس خواهد شد. البته همین حالا هم این کار در ابعادی محدود صورت می‌گیرد. به آموزش که منافع اجتماعی بالایی دارد، یارانه تعلق می‌گیرد و بر سیگار که مصرف آن هزینه‌های اجتماعی زیادی دارد مالیات اضافه وضع شده است. هردوی اینها را می‌توان افزایش داد. بی‌پول‌ماندن مدارس در سال‌های اخیر باعث شده کیفیت آموزش کاسته شود و مدارس ناچار شده‌اند برای تامین منابع مالی خود دست‌به‌دامان والدین و بخش خصوصی شوند. با اینکه در ایالات‌متحده به سیگار مالیات اضافه تعلق می‌گیرد، اما این مقدار مالیات بازتاب‌دهنده‌ هزینه‌های اجتماعی واقعی مصرف سیگار نیست. برآورد شده که فقط هزینه‌های درمانی مصرف یک‌بسته سیگار به‌طور متوسط معادل 35دلار است. در نظر آلبریتون‌، برای گنجاندن «اثرات بیرونی» در قیمت‌های بازار، نه‌تنها باید طرز فکرمان را در مورد شیوه‌ قیمت‌گذاری از بنیاد تغییر دهیم، بلکه باید معیارهای موثری را توسعه داد تا بتوانیم آن‌دسته از اثرات بیرونی‌ای که اجزای کیفی زیادی دارند (مانند آموزش یا سلامت) را به مقیاس‌های کمی تبدیل کنیم.
مساله دستمزدها نکته دیگری در پژوهش آلبریتون‌ است. بازارهای کار در جامعه‌ سرمایه‌داری معمولا برای توانایی‌های مدیریتی حرفه‌ای یا غیرحرفه‌ای، زیادی اجرت در نظر می‌گیرند. اینگونه است که مدیران رده‌بالای بزرگ‌ترین واحد‌های سرمایه دستمزدهای فوق‌العاده هنگفتی دریافت می‌کنند؛ دستمزدهایی که به هیچ‌عنوان قابل‌توجیه نیستند. درست است احتمالا کار آنها با تنش زیادی همراه است، اما در عوض ثروت و امتیاز فوق‌العاده‌ای هم برایشان به همراه دارد. دستمزد یک‌عضو هیات‌مدیره‌ شرکتی بزرگ را با درآمد یک‌زارع کاکائو در ساحل‌عاج مقایسه کنید. توان زندگی یک‌نفر هزاربرابر توان زندگی کسی دیگر ارزش دارد. آلبریتون‌ در این کتاب نشان می‌دهد تامین غذا متصل‌کننده‌ بنیادی مناسبات اجتماعی به زمین است. انسان‌ها با فعالیت در مناسبات اجتماعی نیروهای طبیعت را به کار می‌گیرند تا با زحمتی کمتر، غذای بهتری برای خود تهیه کنند.
کشاورزی ارگانیک حرف آخر آلبریتون‌ در این کتاب است. به باور او آنچه ضروری است، یافتن راه‌هایی برای فراهم‌آوردن حمایت‌های اجتماعی مستقیم، تامین مواد اولیه و منابع مالی لازم برای خانوار‌های کشاورز و کارگران مزارع در تمامی دنیاست. او تاکید دارد اگر قصد داریم از کشاورزی نفتی امروزمان به سوی کشاورزی ارگانیک‌تری حرکت کنیم، باید کشاورزی و تامین غذا را در کانون حیات اقتصادی‌مان قرار دهیم و در مواجهه با افزایش قیمت نهاده‌های پتروشیمیایی، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و همین‌طور افزایش هزینه‌های اجتماعی فراوانی که کشاورزی صنعتی ایجاد می‌کند، با ارگانیک‌ساختن بخش اعظم کشاورزی، آن را به سوی بازارهای محلی روانه و پایدارتر کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.