|

بچه‌پولدارها؛ روایت‌شناسی واکنش‌ها

درباره «ما» و «آنها»

علی محمدولی

این نوشته درباره صفحه بچه‌پولدارهای تهران است. اما قبل از خواندنش باید تاکید کرد از موضع‌گیری‌های انهدامی و بدوبیراه‌گویی برای آرامش اعصاب و روان در آن خبری نیست. نه اینکه بدوبیراه‌گویی بد باشد. ولی به اندازه کافی گفته شده. دوسوال مشخص طرح و کوشیده می‌شود به آنها پاسخ داد.
یک. چه چیزی در این صفحه باعث عصبانیت عمده مخاطبان شده؟
دو. دلیل اتحاد چپگراترین چپگرایان با راستگراترین راستگرایان در مذمت این صفحه چیست؟
برای پاسخ‌دادن به سوال اول، باید دوروایت عمده از واکنش‌های منتقدانه را مشخص کنیم.
الف: شما فقرا را تحقیر می‌کنید وقتی مردم دارو و نان ندارند، شما کنار ماشین‌های میلیاردی‌تان عکس می‌گیرید.
ب: شما رانت‌خوار و وابسته هستید.
این دوروایت، عمده دلایل (و نه همه دلایل) عصبانیت کامنت‌گذاران و یادداشت‌نویسان بوده است.
الف: آیا واقعا تحقیری وجود دارد؟
پاسخ مثبت است. در هرتفاخری تحقیر نهفته است. این را نمی‌توان انکار کرد. ولی مشخصا چه کسانی تحقیر می‌شوند؟ برای کسی که گرفتار مایحتاج روزمره است و برای زنده‌ماندن دست‌و‌پا می‌زند، چه اهمیتی دارد که ساعت فرضی، رولکس باشد یا رادو یا سی‌کی، اتومبیل مازراتی باشد یا سانتافه یا 206. این تحقیر نه طبقه فرودست که مشخصا طبقه متوسط را نشانه گرفته است. آنهایی که متوجه تفاوت برندها هستند؛ متوجه تفاوت قیمت سنگ اعلا در کف خانه و تک‌سرام. مخاطبان احساس تحقیر می‌کنند چون چنین سلسله‌مراتبی را از پیش می‌شناسند. طبق این سلسله‌مراتب، جامعه به دوقطب فقرا و «ما» تقسیم‌بندی شده است. «ما» به‌عنوان طبقه متوسط خودش در نوعی اتحاد استراتژیک با طبقه بالایی به‌سر می‌برد. اما ناگهان اتحاد استراتژیک طبقه متوسط با صاحبان سرمایه از طریق عکس‌هایی که بر تمایز تاکید می‌کند، گسسته می‌شود. به‌نوعی صاحب سرمایه طبقه متوسط را از خود می‌راند و او را متوجه کمبودهایش می‌کند. در اینجا ناگهان فرودستان به کمک طلبیده می‌شوند و یک اتحاد تاکتیکی و طبیعتا خودخوانده و موقت، اعلان می‌شود. کسانی که تا همین چندی‌پیش سبک زندگی‌شان به‌عنوان «خز» از طرف طبقه متوسط تحقیر می‌شد، دعوت به اتحاد می‌شوند. از جانب آنها سخن گفته می‌شود؛ از جانب کسانی که در اتحاد پیشین (ما و بچه‌پولداران) «دیگری» محسوب می‌شدند. حالا «ما» پایمال‌شدگانیم و آنها غاصبان. این چرخش روایی البته در بقیه مواردی که طبقه متوسط به‌نحوی مورد نادیده گرفتن واقع می‌شود هم رخ می‌دهد.
ب: آیا آنها رانت‌خوار و وابسته هستند؟
نمی‌توان پاسخ صریحی به این پرسش داد مگر آنکه ابتدا یک‌روایت را برای پاسخ‌دادن به آن انتخاب کنیم، مثلا این روایت را که «نمی‌توان به چنین مکنتی رسید مگر آنکه در فساد دست داشت.» ولی معیار این مکنت چیست؟ یعنی چقدر باید پول داشته باشیم که از فاسدان و رانت‌خواران نباشیم و در عین‌حال جزو فرودستان به حساب نیاییم. اینجا طبقه متوسط روایت خودش را بدیهی و خط معیار فرض می‌کند. داشتن لب‌تاپ چهارمیلیونی و تبلت دومیلیونی نشانه مکنت نیست. این چیزی است که می‌توان با زحمت به آن رسید. همه (ما) این را قبول دارند. ولی از دید کارگر روزمزدی که نیمی از سال بیکار است و پروتئین کافی به خودش و خانواده‌اش نمی‌رسد، مکنت احتمالا داشتن همان وسیله‌ای است که منتقدان با آن یادداشت و کامنت انتقادی می‌نویسند. این شکاف روی روایت معیار طبقه متوسط وجود ندارد یا درواقع انکار می‌شود؛ روایت معیاری که عمومی‌سازی و بدیهی‌سازی و عادی‌سازی شده است. (ما زندگی معمولی داریم؛ یک اتومبیل معمولی حدودا 20 تا 40میلیونی. یک‌موبایل معمولی حدودا یک تا 5/1میلیونی. یک تلویزیون معمولی و...) ولی آیا اینها واقعا معمولی است؟ یعنی اگر دوربین را از روی این خط معیار تکان دهیم، بازهم داشتن یک اتومبیل 20 تا 40میلیونی معمولی خواهد بود؟ اتفاقی که می‌افتد، به‌طور مختصر این است. فرودستان که قرار است از آنها دفاع شود به‌طورکلی از زمین بازی اخراج می‌شوند. اینجا قطعا جروبحثی وجود دارد. ولی آنها (فرودستان) در بهترین حالت سوژه بحث هستند. «ما» قضاوت می‌کنیم و از جانب شما هم اگر لازم باشد، سخن می‌گوییم. به عبارتی با وجود ادعاهای برابری‌خواهانه، طبقه متوسط نقش سرکوبگر هویت طبقه فرودست را ایفا می‌کند. چگونه؟ از طریق بدیهی‌سازی این حکم: «تا اینجا که ما هستیم، می‌شود به وسیله تلاش و استعداد شخصی رسید اگر شما نرسیده‌اید، اشکالی در خودتان است. دعوا سر باقی‌اش است.»
دو. چرا چپگراترین چپگرایان با راستگراترین راستگرایان موضع مشابه گرفته‌اند؟
چون هردو گروه کالایی دارند که صرفا می‌توان به طبقه متوسط فروخت؛ طبقه‌ای که نه آنقدر گرفتار است که از رویا دست بردارد و نه آنقدر برخوردار که زندگی‌اش رویا باشد. سریال‌ها را آنها می‌بینند. کنسرت‌ها را آنها می‌روند و روایت‌های ماجراجویانه چپ و راست را هم آنها می‌شنوند. بنابراین سخنگویان هردو گروه می‌توانند نظریات‌شان را به‌عنوان بهترین مرهم بر زخمی که بچه‌پولدارها به مخاطب زده‌اند، بفروشند. بازاری پر از مشتری مجروح است و صاحب هر‌روایت می‌گوید جای دور نروید؛ دوای زخم شما اینجاست.

این نوشته درباره صفحه بچه‌پولدارهای تهران است. اما قبل از خواندنش باید تاکید کرد از موضع‌گیری‌های انهدامی و بدوبیراه‌گویی برای آرامش اعصاب و روان در آن خبری نیست. نه اینکه بدوبیراه‌گویی بد باشد. ولی به اندازه کافی گفته شده. دوسوال مشخص طرح و کوشیده می‌شود به آنها پاسخ داد.
یک. چه چیزی در این صفحه باعث عصبانیت عمده مخاطبان شده؟
دو. دلیل اتحاد چپگراترین چپگرایان با راستگراترین راستگرایان در مذمت این صفحه چیست؟
برای پاسخ‌دادن به سوال اول، باید دوروایت عمده از واکنش‌های منتقدانه را مشخص کنیم.
الف: شما فقرا را تحقیر می‌کنید وقتی مردم دارو و نان ندارند، شما کنار ماشین‌های میلیاردی‌تان عکس می‌گیرید.
ب: شما رانت‌خوار و وابسته هستید.
این دوروایت، عمده دلایل (و نه همه دلایل) عصبانیت کامنت‌گذاران و یادداشت‌نویسان بوده است.
الف: آیا واقعا تحقیری وجود دارد؟
پاسخ مثبت است. در هرتفاخری تحقیر نهفته است. این را نمی‌توان انکار کرد. ولی مشخصا چه کسانی تحقیر می‌شوند؟ برای کسی که گرفتار مایحتاج روزمره است و برای زنده‌ماندن دست‌و‌پا می‌زند، چه اهمیتی دارد که ساعت فرضی، رولکس باشد یا رادو یا سی‌کی، اتومبیل مازراتی باشد یا سانتافه یا 206. این تحقیر نه طبقه فرودست که مشخصا طبقه متوسط را نشانه گرفته است. آنهایی که متوجه تفاوت برندها هستند؛ متوجه تفاوت قیمت سنگ اعلا در کف خانه و تک‌سرام. مخاطبان احساس تحقیر می‌کنند چون چنین سلسله‌مراتبی را از پیش می‌شناسند. طبق این سلسله‌مراتب، جامعه به دوقطب فقرا و «ما» تقسیم‌بندی شده است. «ما» به‌عنوان طبقه متوسط خودش در نوعی اتحاد استراتژیک با طبقه بالایی به‌سر می‌برد. اما ناگهان اتحاد استراتژیک طبقه متوسط با صاحبان سرمایه از طریق عکس‌هایی که بر تمایز تاکید می‌کند، گسسته می‌شود. به‌نوعی صاحب سرمایه طبقه متوسط را از خود می‌راند و او را متوجه کمبودهایش می‌کند. در اینجا ناگهان فرودستان به کمک طلبیده می‌شوند و یک اتحاد تاکتیکی و طبیعتا خودخوانده و موقت، اعلان می‌شود. کسانی که تا همین چندی‌پیش سبک زندگی‌شان به‌عنوان «خز» از طرف طبقه متوسط تحقیر می‌شد، دعوت به اتحاد می‌شوند. از جانب آنها سخن گفته می‌شود؛ از جانب کسانی که در اتحاد پیشین (ما و بچه‌پولداران) «دیگری» محسوب می‌شدند. حالا «ما» پایمال‌شدگانیم و آنها غاصبان. این چرخش روایی البته در بقیه مواردی که طبقه متوسط به‌نحوی مورد نادیده گرفتن واقع می‌شود هم رخ می‌دهد.
ب: آیا آنها رانت‌خوار و وابسته هستند؟
نمی‌توان پاسخ صریحی به این پرسش داد مگر آنکه ابتدا یک‌روایت را برای پاسخ‌دادن به آن انتخاب کنیم، مثلا این روایت را که «نمی‌توان به چنین مکنتی رسید مگر آنکه در فساد دست داشت.» ولی معیار این مکنت چیست؟ یعنی چقدر باید پول داشته باشیم که از فاسدان و رانت‌خواران نباشیم و در عین‌حال جزو فرودستان به حساب نیاییم. اینجا طبقه متوسط روایت خودش را بدیهی و خط معیار فرض می‌کند. داشتن لب‌تاپ چهارمیلیونی و تبلت دومیلیونی نشانه مکنت نیست. این چیزی است که می‌توان با زحمت به آن رسید. همه (ما) این را قبول دارند. ولی از دید کارگر روزمزدی که نیمی از سال بیکار است و پروتئین کافی به خودش و خانواده‌اش نمی‌رسد، مکنت احتمالا داشتن همان وسیله‌ای است که منتقدان با آن یادداشت و کامنت انتقادی می‌نویسند. این شکاف روی روایت معیار طبقه متوسط وجود ندارد یا درواقع انکار می‌شود؛ روایت معیاری که عمومی‌سازی و بدیهی‌سازی و عادی‌سازی شده است. (ما زندگی معمولی داریم؛ یک اتومبیل معمولی حدودا 20 تا 40میلیونی. یک‌موبایل معمولی حدودا یک تا 5/1میلیونی. یک تلویزیون معمولی و...) ولی آیا اینها واقعا معمولی است؟ یعنی اگر دوربین را از روی این خط معیار تکان دهیم، بازهم داشتن یک اتومبیل 20 تا 40میلیونی معمولی خواهد بود؟ اتفاقی که می‌افتد، به‌طور مختصر این است. فرودستان که قرار است از آنها دفاع شود به‌طورکلی از زمین بازی اخراج می‌شوند. اینجا قطعا جروبحثی وجود دارد. ولی آنها (فرودستان) در بهترین حالت سوژه بحث هستند. «ما» قضاوت می‌کنیم و از جانب شما هم اگر لازم باشد، سخن می‌گوییم. به عبارتی با وجود ادعاهای برابری‌خواهانه، طبقه متوسط نقش سرکوبگر هویت طبقه فرودست را ایفا می‌کند. چگونه؟ از طریق بدیهی‌سازی این حکم: «تا اینجا که ما هستیم، می‌شود به وسیله تلاش و استعداد شخصی رسید اگر شما نرسیده‌اید، اشکالی در خودتان است. دعوا سر باقی‌اش است.»
دو. چرا چپگراترین چپگرایان با راستگراترین راستگرایان موضع مشابه گرفته‌اند؟
چون هردو گروه کالایی دارند که صرفا می‌توان به طبقه متوسط فروخت؛ طبقه‌ای که نه آنقدر گرفتار است که از رویا دست بردارد و نه آنقدر برخوردار که زندگی‌اش رویا باشد. سریال‌ها را آنها می‌بینند. کنسرت‌ها را آنها می‌روند و روایت‌های ماجراجویانه چپ و راست را هم آنها می‌شنوند. بنابراین سخنگویان هردو گروه می‌توانند نظریات‌شان را به‌عنوان بهترین مرهم بر زخمی که بچه‌پولدارها به مخاطب زده‌اند، بفروشند. بازاری پر از مشتری مجروح است و صاحب هر‌روایت می‌گوید جای دور نروید؛ دوای زخم شما اینجاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.