|

شکل‌های زندگی: سیزیف و خوشبختی

خورشیدی که از نیم‌روز عبور کرده است

نادر شهریوری (صدقی)

چهره‌ای منقبض را تصور کنید که پاها ستون کرده و گونه بر سنگی عظیم چسبانده چنان نزدیک به سنگ که خود سنگ است، آنگاه به یاری شانه‌هایش صخره پوشیده از خاک را پی می‌گیرد تا سنگ را، سنگ عظیم را با دستان پر از خاک به قله برساند. سرانجام این کوشش طاقت‌فرسا اما موزون و پیگیر پاسخی درخور می‌یابد و سنگ به قله می‌رسد اما سنگ به محض رسیدن به قله دوباره به پایین فرومی‌غلتد. سیزیف مکثی می‌کند و سپس به سوی دشت پایین می‌رود تا باز کار به‌قله‌رساندن سنگ را دوباره انجام دهد و این کار الی‌الابد تکرار می‌شود. کامو، سیزیف را خردمندترین و محتاط‌ترین انسان‌ها می‌داند گواینکه می‌گوید او قبلا به راهزنی مشغول بوده اما میان این‌دو تناقضی نمی‌بیند، علاوه‌بر آن، کامو می‌گوید باید سیزیف را خوشبخت انگاشت زیرا سرنوشتش ازآن خودش است. خوشبختی از نظر کامو باری منفی دارد؛ مفهومی نهیلیستی دارد، کمااینکه طغیان نیز از نظرش باری به ظاهر منفی دارد، کامو درباره خوشبختی می‌گوید: «شاید خوشبختی احساس مشفقانه‌ای بر بدبختی‌هامان باشد.»1 حس مشفقانه بر بدبختی‌هامان یا همان آگاهی به آن از نظر کامو در نهایت موجب تحقق حسی پوزیتیو می‌شود. این حس که از عدم خوشبختی حکایت می‌کند، شاید خود موجب خوشبختی شود «هنگامی که آدمی پی به پوچی می‌برد درصدد نگارش آیین خوشبختی برمی‌آید»2 مفهوم آگاهی به همین دلیل در اندیشه کامو جایی مرکزی دارد نه‌تنها در افسانه سیزیف، بلکه در تمام ادبیاتش «آگاهی» اهمیت می‌یابد. اما در سیزیف این مساله- آگاهی موجب علاقه‌مندی کامو به عمل سیزیف می‌شود. «لحظه این برگشت و این توقف است که مرا به سیزیف علاقه‌مند می‌سازد... من او را می‌بینم که با گامی سنگین ولی شمرده به جانب شکنجه‌ای که پایانی برای آن نمی‌شناسد، پایین می‌رود. این ساعتی که همچون وقفه استراحتی است و برگشتنش به‌قدر سیه‌روزی او مسلم است این ساعت لحظه آگاهی است... بر سرنوشت خویش برتری دارد. او نیرومندتر از تخته‌سنگش می‌باشد.»3 همه خوشی سیزیف در آن وقفه استراحت است. در آن لحظه آگاهی است که چون آگاه بر سرنوشت خویش است بر سرنوشت خویش نیز سوار می‌شود؟ آیا سیزیف این نهیلیست تمام‌عیار که کاری پوچ و عبث را الی‌الابد انجام می‌دهد و آگاه است که این کاری پوچ و عبث است، به‌راستی خوشبخت است؟ زرتشت نیچه خوشبختی را در « نیم‌روز» می‌یابد آنگاه که سایه زرتشت ناپدید می‌شود. او خوشبختی را در قلب زمان می‌یابد. خوشبختی زمینی، خوشبختی «شدن» به هدف‌رسیدن و کاری را به سرانجام‌رساندن. اگر هم در زرتشت نیچه آگاهی شاد وجود دارد، این آگاهی شاد حاصل از بازگشت جاودان است، شدنی که دایره‌وار می‌چرخد و بازمی‌گردد و در نیم‌روز خود را نمایان می‌سازد. سایه زرتشت در نیم‌روز ناپدید می‌شود و آنگاه انسان، انسان بی‌سایه خود را تمام به فعلیت می‌رساند و «آن می‌شود که است»، گو اینکه نیچه می‌گوید «اندک است. بهین شادکامی» اما آن اندک، آن لحظه‌ای نیم‌روز در عین‌حال قرین خوشبختی است. لحظه شادکامی در سیزیف کامو لحظه آگاهی است و لحظه شادکامی در نیچه لحظه نیم‌روز است؛ درست آن هنگام که خورشید بدون سایه می‌تابد.
خواست نهیلیستی در سیزیف در خوشبینانه‌ترین حالت- اگر که مجاز به خوشبینی باشیم! -خواستی کنشگرانه است منتها نوعی کنشگری که هدف از عمل، خود عمل انگاشته می‌شود، سیزیف خودش را خوشبخت می‌انگارد از آن‌رو که گمان می‌کند وظایفی را انجام می‌دهد که باید انجام دهد، کامو، سیزیف را نماد وفاداری می‌داند اما این وفاداری ناشی از ناچاری است. خوشبختی از نظر نیچه در آفتابی بدون سایه و اساسا به‌دور از هر متافیزیکی و... در نیم‌روز تحقق می‌یابد. او این خوشی را نه در هیات سیزیف، بلکه در هیات ابرمرد و نه در استمرار وظیفه، بلکه در آفرینش لوح‌های نو پیدا می‌کند. این کنش در «شدنی» دایمی بازگشتی جاودان می‌یابد. کامو که بیش از مارکس از نیچه متاثر است، در سطرهای پایانی افسانه سیزیف اما این‌بار نه در توافق با نیچه که حتی در تقابل با او و حتی گویی در پاسخ به او درباره آفتاب و سایه‌اش می‌نویسد: «آفتاب بدون سایه وجود ندارد. باید شب را شناخت. انسان پوچ می‌گوید: آری و کوشش او قطع نخواهد شد.»4 خواست نهیلیستی کامو در شناخت شب و آگاهی بر آن به منظور نفی آن فی‌الواقع مبتنی‌بر باوری کهن، اسطوره‌ای و متافیزیکی و به تعبیر نیچه مبتنی‌بر خوب و بد و روز و شب است. کامو آفتاب نیم‌روز را وامی‌گذارد و کماکان به‌دنبال باورها و سایه‌هایی بازمانده از قبل می‌رود. او این وهم را برای قهرمان داستانش سیزیف نیز قایل می‌شود. در آخرین کلمات، کامو می‌نویسد: «تلاش در جهت قله‌ها، از برای انباشتن یک قلب انسانی کافی است. باید سیزیف را خوشبخت انگاشت.»5 با این حال و باوجود نظر کامو نمی‌توان سیزیف را خوشبخت انگاشت. ممکن است خوشبختی سیزیف فقط سایه‌ای از خوشبختی باشد؛ سایه‌ای از خورشیدی که دیگر عمود نمی‌تابد چون از نیم‌روز عبور کرده است.
پی‌نوشت:
1، 3، 4 و 5- افسانه سیزیف آلبر کامو، علی صدوقی، محمدعلی سپانلو، صص 13، 196، 198، 199
2- افسانه سیزیف، آلبر کامو، محمدتقی غیاثی، ص 70

چهره‌ای منقبض را تصور کنید که پاها ستون کرده و گونه بر سنگی عظیم چسبانده چنان نزدیک به سنگ که خود سنگ است، آنگاه به یاری شانه‌هایش صخره پوشیده از خاک را پی می‌گیرد تا سنگ را، سنگ عظیم را با دستان پر از خاک به قله برساند. سرانجام این کوشش طاقت‌فرسا اما موزون و پیگیر پاسخی درخور می‌یابد و سنگ به قله می‌رسد اما سنگ به محض رسیدن به قله دوباره به پایین فرومی‌غلتد. سیزیف مکثی می‌کند و سپس به سوی دشت پایین می‌رود تا باز کار به‌قله‌رساندن سنگ را دوباره انجام دهد و این کار الی‌الابد تکرار می‌شود. کامو، سیزیف را خردمندترین و محتاط‌ترین انسان‌ها می‌داند گواینکه می‌گوید او قبلا به راهزنی مشغول بوده اما میان این‌دو تناقضی نمی‌بیند، علاوه‌بر آن، کامو می‌گوید باید سیزیف را خوشبخت انگاشت زیرا سرنوشتش ازآن خودش است. خوشبختی از نظر کامو باری منفی دارد؛ مفهومی نهیلیستی دارد، کمااینکه طغیان نیز از نظرش باری به ظاهر منفی دارد، کامو درباره خوشبختی می‌گوید: «شاید خوشبختی احساس مشفقانه‌ای بر بدبختی‌هامان باشد.»1 حس مشفقانه بر بدبختی‌هامان یا همان آگاهی به آن از نظر کامو در نهایت موجب تحقق حسی پوزیتیو می‌شود. این حس که از عدم خوشبختی حکایت می‌کند، شاید خود موجب خوشبختی شود «هنگامی که آدمی پی به پوچی می‌برد درصدد نگارش آیین خوشبختی برمی‌آید»2 مفهوم آگاهی به همین دلیل در اندیشه کامو جایی مرکزی دارد نه‌تنها در افسانه سیزیف، بلکه در تمام ادبیاتش «آگاهی» اهمیت می‌یابد. اما در سیزیف این مساله- آگاهی موجب علاقه‌مندی کامو به عمل سیزیف می‌شود. «لحظه این برگشت و این توقف است که مرا به سیزیف علاقه‌مند می‌سازد... من او را می‌بینم که با گامی سنگین ولی شمرده به جانب شکنجه‌ای که پایانی برای آن نمی‌شناسد، پایین می‌رود. این ساعتی که همچون وقفه استراحتی است و برگشتنش به‌قدر سیه‌روزی او مسلم است این ساعت لحظه آگاهی است... بر سرنوشت خویش برتری دارد. او نیرومندتر از تخته‌سنگش می‌باشد.»3 همه خوشی سیزیف در آن وقفه استراحت است. در آن لحظه آگاهی است که چون آگاه بر سرنوشت خویش است بر سرنوشت خویش نیز سوار می‌شود؟ آیا سیزیف این نهیلیست تمام‌عیار که کاری پوچ و عبث را الی‌الابد انجام می‌دهد و آگاه است که این کاری پوچ و عبث است، به‌راستی خوشبخت است؟ زرتشت نیچه خوشبختی را در « نیم‌روز» می‌یابد آنگاه که سایه زرتشت ناپدید می‌شود. او خوشبختی را در قلب زمان می‌یابد. خوشبختی زمینی، خوشبختی «شدن» به هدف‌رسیدن و کاری را به سرانجام‌رساندن. اگر هم در زرتشت نیچه آگاهی شاد وجود دارد، این آگاهی شاد حاصل از بازگشت جاودان است، شدنی که دایره‌وار می‌چرخد و بازمی‌گردد و در نیم‌روز خود را نمایان می‌سازد. سایه زرتشت در نیم‌روز ناپدید می‌شود و آنگاه انسان، انسان بی‌سایه خود را تمام به فعلیت می‌رساند و «آن می‌شود که است»، گو اینکه نیچه می‌گوید «اندک است. بهین شادکامی» اما آن اندک، آن لحظه‌ای نیم‌روز در عین‌حال قرین خوشبختی است. لحظه شادکامی در سیزیف کامو لحظه آگاهی است و لحظه شادکامی در نیچه لحظه نیم‌روز است؛ درست آن هنگام که خورشید بدون سایه می‌تابد.
خواست نهیلیستی در سیزیف در خوشبینانه‌ترین حالت- اگر که مجاز به خوشبینی باشیم! -خواستی کنشگرانه است منتها نوعی کنشگری که هدف از عمل، خود عمل انگاشته می‌شود، سیزیف خودش را خوشبخت می‌انگارد از آن‌رو که گمان می‌کند وظایفی را انجام می‌دهد که باید انجام دهد، کامو، سیزیف را نماد وفاداری می‌داند اما این وفاداری ناشی از ناچاری است. خوشبختی از نظر نیچه در آفتابی بدون سایه و اساسا به‌دور از هر متافیزیکی و... در نیم‌روز تحقق می‌یابد. او این خوشی را نه در هیات سیزیف، بلکه در هیات ابرمرد و نه در استمرار وظیفه، بلکه در آفرینش لوح‌های نو پیدا می‌کند. این کنش در «شدنی» دایمی بازگشتی جاودان می‌یابد. کامو که بیش از مارکس از نیچه متاثر است، در سطرهای پایانی افسانه سیزیف اما این‌بار نه در توافق با نیچه که حتی در تقابل با او و حتی گویی در پاسخ به او درباره آفتاب و سایه‌اش می‌نویسد: «آفتاب بدون سایه وجود ندارد. باید شب را شناخت. انسان پوچ می‌گوید: آری و کوشش او قطع نخواهد شد.»4 خواست نهیلیستی کامو در شناخت شب و آگاهی بر آن به منظور نفی آن فی‌الواقع مبتنی‌بر باوری کهن، اسطوره‌ای و متافیزیکی و به تعبیر نیچه مبتنی‌بر خوب و بد و روز و شب است. کامو آفتاب نیم‌روز را وامی‌گذارد و کماکان به‌دنبال باورها و سایه‌هایی بازمانده از قبل می‌رود. او این وهم را برای قهرمان داستانش سیزیف نیز قایل می‌شود. در آخرین کلمات، کامو می‌نویسد: «تلاش در جهت قله‌ها، از برای انباشتن یک قلب انسانی کافی است. باید سیزیف را خوشبخت انگاشت.»5 با این حال و باوجود نظر کامو نمی‌توان سیزیف را خوشبخت انگاشت. ممکن است خوشبختی سیزیف فقط سایه‌ای از خوشبختی باشد؛ سایه‌ای از خورشیدی که دیگر عمود نمی‌تابد چون از نیم‌روز عبور کرده است.
پی‌نوشت:
1، 3، 4 و 5- افسانه سیزیف آلبر کامو، علی صدوقی، محمدعلی سپانلو، صص 13، 196، 198، 199
2- افسانه سیزیف، آلبر کامو، محمدتقی غیاثی، ص 70

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.