|

بازتاب تاریخ در ادبیات در 2 نمونه داستان آلمانی با ترجمه «محمود حدادی»

گوسفندها و نجات غریق

گروه ادبیات: «در آینه داستان»، مجموعه داستانی است از نویسندگان مطرح آلمانی زبان به انتخاب و ترجمه محمود حدادی که قرار است در آینده نزدیک منتشر شود. نویسندگانی که داستان‌های‌شان در این مجموعه آمده است اکنون هر کدام جزء کلاسیک‌های ادبیات‌آلمانی به‌شمار می‌آیند. توجه به نسبت ادبیات و تاریخ و نحوه بازتاب تاریخ در ادبیات ضمن حفظ تفاوت‌هایی که ادبیات و تاریخ با یکدیگر دارند در انتخاب‌های پیشین محمود حدادی برای ترجمه نیز به چشم می‌خورد که ترجمه رمان تاریخی «عروسی‌خونین‌پاریس» از هاینریش مان، «سروانتس» از برونو فرانک و «اسکندر» از کلاوس‌مان نمونه‌هایی هستند از این دست. برتولد برشت، راینر ماریا‌ریلکه، لسینگ، هوفمان، اشتفان سوایک، هاینریش مان، روبرت موزیل و هرمان بروخ از جمله نویسندگانی هستند که داستان‌هاشان در این مجموعه آمده است. آنچه در ادامه می‌آید پیشگفتار محمود حدادی است بر این مجموعه و همچنین دو داستان کوتاه از آن، یکی از روبرت موزیل و دیگری از گونتر کونرت به همراه معرفی کوتاه از این نویسندگان به قلم محمود حدادی:

این دفتر گزیده بیست داستان آلمانی - از قرن‌هجدهم تا به امروز - است. چنین گزیده‌هایی را می‌توان از جمله براساس موضوعی خاص فراهم کرد. محض نمونه براساس بازتاب تاریخ در ادبیات. ولی میان متنی تاریخی و اثری ادبی، خاصه اگر زمانی هم بر آنها گذشته باشد، چه تفاوت بنیادینی هست؟ به گفته هاینریش مان، نویسنده صاحب‌نام آلمانی در نیمه‌اول قرن‌بیستم، بسا که ادبیات، چون در ف راسوی روزمره به جست‌وجوی رگه رویدادهای بنیادین می‌رود، از زندگی سیمایی سرشتی‌تر ترسیم می‌کند. با وجود هر تعریفی، آنچه به ادبیات جاذبه خاص آن را می‌بخشد، نگاهی است که این هنر - حتی اگر از کلیت انسان‌ها سخن بگوید - پیوسته و هرباره به فرد دارد. ادبیات هرباره در تجسمی عینی است که ما را به تماشای زندگی بیگانه، تماشای مشروع آن، می‌برد. این داستان‌ها با همه شمار اندک‌شان، نمودار یک فاصله زمانی به نسبت بزرگ‌اند و انسان‌های دوران‌هایی گوناگون را، در فردیت درونی آنها، آرزوها، یا که پیچیدگی‌های عینی و اجتماعی‌شان، ترسیم می‌کنند.
روبرت موزیل - Robert Musil
موزیل (1942ـ1880)، رمان‌نویس اتریشی را در ارزیابی‌های پایان قرن بیستم مهم‌ترین نویسنده آلمانی‌زبان روزگار خود خوانده‌اند. بااین‌حال گمنام‌ماندگی طولانی او با اعتبار امروزین‌اش تفاوتی آشکار دارد. دلیل این گم‌نامی اینکه وی در وسواس برسر کیفیت، از پرنویسی پرهیز داشت و عمری را برسر رمان مرد بی‌سرشت، گذاشت که در حجمی سترگ، چشم‌اندازی عام از اتریش و اروپا در دوران حکومت‌های اقتدارگرای آغاز قرن‌بیستم ارایه می‌دهد.
موزیل با اشغال اتریش به دست حکومت هیتلری، ناگزیر از مهاجرت و قبول فقر و غربت شد. پس در تلخکامی بر سرنوشت هنری خود و به وداعی زودهنگام با زندگی، در سال1936 مجموعه کوتاهی به انتشار رساند با عنوان مرده ریگ روزهای زندگی. این آخرین اثر او متن‌هایی گوناگون دارد، از آن‌جمله‌اند چندین طرح. این طرح‌ها با همه کوتاهی بر ویژگی عمده و دلنشین این نویسنده بزرگ گواهی می‌دهند و آن عبارت است از تصویرپردازی عینی‌ای که همزمان مفهومی نمادین دارد.
گوسفند‌ها، از نگاهی دیگر
هربار که آدم نزدیک می‌شود، گوسفند‌ها وحشت‌زده و گیج‌اند. چوب‌و‌سنگ گستاخی را می‌شناسند. اما وقتی که آدم آرام می‌ایستد و به دوردست‌ها خیره می‌شود، فراموشش می‌کنند. پس، سرهاشان را درهم فرو می‌برند و چنین، در گروه‌هایی 10 یا 15تایی دایره‌ای تشکیل می‌دهند با کله‌هاشان در کانون بزرگ و سنگین این دایره و برق‌ رنگ‌هایی متفاوت بر پشت‌هاشان. در این‌حال جمجمه‌ها را محکم به هم فشار می‌دهند و می‌ایستند و حلقه‌ای که تشکیل داده‌اند، ساعت‌ها تکان نمی‌خورد. انگاری هیچ‌چیز نمی‌خواهند احساس کنند مگر باد و آفتاب و در فاصله بین پیشانی‌هاشان ضرباهنگ ثانیه‌های این بیگناهی را که در خون هریک از آنها می‌تپد و از سری به سری چنان از خود خبر می‌دهد که کوبیدن زندانیان بر دیوارهای زندان.
گونتر کونرت - Gunter Kunert
کونرَت، متولد1929، شاعر و نویسنده معاصر آلمانی، از شاگردان برتولد برشت بود و هم‌سو با اندیشه‌های اجتماعی او در ابتدا نسبت به الگوی سوسیالیستی بنای جامعه‌ای خالی از بیگانگی انسان با خود و جهان، خوشبین. ولی دیرتر، در ارزیابی خود از شکل‌گیری تازه مناسبات اجتماعی به این برداشت رسید که سامان اقتصادی در جهان امروز چنان پیچیده، سر خود و سرنوشت‌ساز شده است که دیگر از اختیار و اراده انسان‌ها بیرون آمده است. وی برپایه همین ارزیابی و با اشاره به جنگ جهانی دوّم می‌گوید آنچه پس از چهل‌سال از یک فاجعه برخاسته از کاربرد قهر حاصل انسان‌ها شد، قهری دیگر بود. با این تفاوت که از قهر در حق انسان‌، که هنوز هم اینجا و آنجا آتش‌ آن از نو زبانه می‌گیرد، قهر در حق طبیعت سر برآورده است، آن‌هم نه‌تنها در حق گونه‌های گیاهی، بلکه هرچه بیشتر در حق خود انسان، زیرا قهری که ما بر ضد طبیعت به‌کار می‌بریم، ما را به ابزار اراده خود تبدیل کرده است، ابزار در راه اهدافی که دیگر برای انسان قابل تشخیص نیستند.
گونتر کونرت که در جوانی و در سال‌های حکومت نازی‌ها، تحمیق توده را به دست شارلاتان‌های سیاسی از نزدیک تجربه کرده است، در داستان کوتاه و تمثیلی نجات غریق نشان می‌دهد ساده‌لوحی توده، وقتی که خاصه با کوته‌بینی و خود پسندی او درآمیخت، برای قصه‌پردازی دروغین، کار را بر متقلب چه آسان می‌کند.
نجات‌غریق
باد چندان تندی نمی‌وزید. بااین‌حال با یک تکان مختصر‌کشتی، جاشو که مست بود، در شلنگ‌اندازی سبکسرانه‌اش تعادل از دست داد و به دریا افتاد. سکان‌دار سقوط او را دید و درجا آژیر خطر را به صدا درآورد. کاپیتان گفت به نجات جاشو که بر سر آب‌های نه‌چندان پرتلاطم آهسته دور می‌شد، یک قایق پایین بفرستند. خدمه محکم پارو زدند و با چند ضربه کوتاه خود را به این سراپا عربده استمداد رساندند و برایش حلقه نجاتی انداختند. یک نفر از سر دماغه قایق که در تاب و تکان خود همچنان نزدیک‌تر می‌رفت، بلند شد تا او را، پیش از آنکه آب باز دورش کند، به درون قایق بکشاند. ولی ناجی خود سر خورد و به درون آب افتاد. در همان‌حال موجی بلند و ناگهانی به زیر قایق زد و آن را واژگون کرد. کاپیتان دستور داد با کشتی به این مردان در کشاکش با امواج نزدیک شوند. ولی تا از خدمه کاری برآید، کوبه یک موج کشتی را به لرزه انداخت و کشتی، بریده از جان، به پهلو خمید و بدنه فولادی‌اش از لبه یک صخره تیز مرجانی که در عمقی اندک، در زیر آب پنهان بود، شکافی بزرگ برداشت. کاپیتان به رسم معمول با کشتی زخمِ‌مرگبارخورده‌اش به ته‌دریا رفت. و او تنها قربانی نبود: کوسه‌ماهی‌ها سر رسیدند و هرکه را به چنگ‌شان آمد، بلعیدند. چند تن از این مردان خود را، با هر زحمتی که بود، به قایق‌های نجات رساندند و بر آنها نشستند تا سپس، بر سر بی‌کرانه‌ای از آب شور، بعد از چند روز از تشنگی بمیرند. ولی آن جاشو که از کشتی به درون امواج افتاده بود، در عین ناامیدی در مسیر یک جریان آب دریایی درآمد که او را به جزیره‌ای رساند و در این‌جا بی‌رمق بر سر ساحل‌اش انداخت. مردم جزیره او را پیدا کردند و به حالش رسیدند و به‌عنوان تنها بازمانده فاجعه‌ای تکریمش کردند که خود آن را پیامد ترکیدن یک دیگ بخار توصیف کرد، با انفجاری که او را چنان به هوا انداخته بود که به چشم خود از آسمان دیده بود چه‌گونه کشتی در هزار تکه با بود و نبودش به زیر آب رفته بود. با این قصه، نان این تنها بازمانده در این جزیره توی روغن بود. آن دل‌سوزی و محبت معمول در برخورد با چنین سرنوشتی، اسباب کاسبی‌اش شد. منتها به گمان اهالی می‌آمد مغزش کمی عیب برداشته باشد: چون هربار که تازه‌واردی به جزیره‌ پا می‌گذاشت، این کشتی‌شکسته غیبش می‌زد؛ آن‌هم لرزان و رنگ‌پریده و دستخوش ترسی که دلیل‌اش به ذهن هیچ‌کس نمی‌رسید: یک راز همیشگی و برای همین هم موضوع همیشگی گپ‌وگفت در ساعت‌های دراز سی‌یستا.

گروه ادبیات: «در آینه داستان»، مجموعه داستانی است از نویسندگان مطرح آلمانی زبان به انتخاب و ترجمه محمود حدادی که قرار است در آینده نزدیک منتشر شود. نویسندگانی که داستان‌های‌شان در این مجموعه آمده است اکنون هر کدام جزء کلاسیک‌های ادبیات‌آلمانی به‌شمار می‌آیند. توجه به نسبت ادبیات و تاریخ و نحوه بازتاب تاریخ در ادبیات ضمن حفظ تفاوت‌هایی که ادبیات و تاریخ با یکدیگر دارند در انتخاب‌های پیشین محمود حدادی برای ترجمه نیز به چشم می‌خورد که ترجمه رمان تاریخی «عروسی‌خونین‌پاریس» از هاینریش مان، «سروانتس» از برونو فرانک و «اسکندر» از کلاوس‌مان نمونه‌هایی هستند از این دست. برتولد برشت، راینر ماریا‌ریلکه، لسینگ، هوفمان، اشتفان سوایک، هاینریش مان، روبرت موزیل و هرمان بروخ از جمله نویسندگانی هستند که داستان‌هاشان در این مجموعه آمده است. آنچه در ادامه می‌آید پیشگفتار محمود حدادی است بر این مجموعه و همچنین دو داستان کوتاه از آن، یکی از روبرت موزیل و دیگری از گونتر کونرت به همراه معرفی کوتاه از این نویسندگان به قلم محمود حدادی:

این دفتر گزیده بیست داستان آلمانی - از قرن‌هجدهم تا به امروز - است. چنین گزیده‌هایی را می‌توان از جمله براساس موضوعی خاص فراهم کرد. محض نمونه براساس بازتاب تاریخ در ادبیات. ولی میان متنی تاریخی و اثری ادبی، خاصه اگر زمانی هم بر آنها گذشته باشد، چه تفاوت بنیادینی هست؟ به گفته هاینریش مان، نویسنده صاحب‌نام آلمانی در نیمه‌اول قرن‌بیستم، بسا که ادبیات، چون در ف راسوی روزمره به جست‌وجوی رگه رویدادهای بنیادین می‌رود، از زندگی سیمایی سرشتی‌تر ترسیم می‌کند. با وجود هر تعریفی، آنچه به ادبیات جاذبه خاص آن را می‌بخشد، نگاهی است که این هنر - حتی اگر از کلیت انسان‌ها سخن بگوید - پیوسته و هرباره به فرد دارد. ادبیات هرباره در تجسمی عینی است که ما را به تماشای زندگی بیگانه، تماشای مشروع آن، می‌برد. این داستان‌ها با همه شمار اندک‌شان، نمودار یک فاصله زمانی به نسبت بزرگ‌اند و انسان‌های دوران‌هایی گوناگون را، در فردیت درونی آنها، آرزوها، یا که پیچیدگی‌های عینی و اجتماعی‌شان، ترسیم می‌کنند.
روبرت موزیل - Robert Musil
موزیل (1942ـ1880)، رمان‌نویس اتریشی را در ارزیابی‌های پایان قرن بیستم مهم‌ترین نویسنده آلمانی‌زبان روزگار خود خوانده‌اند. بااین‌حال گمنام‌ماندگی طولانی او با اعتبار امروزین‌اش تفاوتی آشکار دارد. دلیل این گم‌نامی اینکه وی در وسواس برسر کیفیت، از پرنویسی پرهیز داشت و عمری را برسر رمان مرد بی‌سرشت، گذاشت که در حجمی سترگ، چشم‌اندازی عام از اتریش و اروپا در دوران حکومت‌های اقتدارگرای آغاز قرن‌بیستم ارایه می‌دهد.
موزیل با اشغال اتریش به دست حکومت هیتلری، ناگزیر از مهاجرت و قبول فقر و غربت شد. پس در تلخکامی بر سرنوشت هنری خود و به وداعی زودهنگام با زندگی، در سال1936 مجموعه کوتاهی به انتشار رساند با عنوان مرده ریگ روزهای زندگی. این آخرین اثر او متن‌هایی گوناگون دارد، از آن‌جمله‌اند چندین طرح. این طرح‌ها با همه کوتاهی بر ویژگی عمده و دلنشین این نویسنده بزرگ گواهی می‌دهند و آن عبارت است از تصویرپردازی عینی‌ای که همزمان مفهومی نمادین دارد.
گوسفند‌ها، از نگاهی دیگر
هربار که آدم نزدیک می‌شود، گوسفند‌ها وحشت‌زده و گیج‌اند. چوب‌و‌سنگ گستاخی را می‌شناسند. اما وقتی که آدم آرام می‌ایستد و به دوردست‌ها خیره می‌شود، فراموشش می‌کنند. پس، سرهاشان را درهم فرو می‌برند و چنین، در گروه‌هایی 10 یا 15تایی دایره‌ای تشکیل می‌دهند با کله‌هاشان در کانون بزرگ و سنگین این دایره و برق‌ رنگ‌هایی متفاوت بر پشت‌هاشان. در این‌حال جمجمه‌ها را محکم به هم فشار می‌دهند و می‌ایستند و حلقه‌ای که تشکیل داده‌اند، ساعت‌ها تکان نمی‌خورد. انگاری هیچ‌چیز نمی‌خواهند احساس کنند مگر باد و آفتاب و در فاصله بین پیشانی‌هاشان ضرباهنگ ثانیه‌های این بیگناهی را که در خون هریک از آنها می‌تپد و از سری به سری چنان از خود خبر می‌دهد که کوبیدن زندانیان بر دیوارهای زندان.
گونتر کونرت - Gunter Kunert
کونرَت، متولد1929، شاعر و نویسنده معاصر آلمانی، از شاگردان برتولد برشت بود و هم‌سو با اندیشه‌های اجتماعی او در ابتدا نسبت به الگوی سوسیالیستی بنای جامعه‌ای خالی از بیگانگی انسان با خود و جهان، خوشبین. ولی دیرتر، در ارزیابی خود از شکل‌گیری تازه مناسبات اجتماعی به این برداشت رسید که سامان اقتصادی در جهان امروز چنان پیچیده، سر خود و سرنوشت‌ساز شده است که دیگر از اختیار و اراده انسان‌ها بیرون آمده است. وی برپایه همین ارزیابی و با اشاره به جنگ جهانی دوّم می‌گوید آنچه پس از چهل‌سال از یک فاجعه برخاسته از کاربرد قهر حاصل انسان‌ها شد، قهری دیگر بود. با این تفاوت که از قهر در حق انسان‌، که هنوز هم اینجا و آنجا آتش‌ آن از نو زبانه می‌گیرد، قهر در حق طبیعت سر برآورده است، آن‌هم نه‌تنها در حق گونه‌های گیاهی، بلکه هرچه بیشتر در حق خود انسان، زیرا قهری که ما بر ضد طبیعت به‌کار می‌بریم، ما را به ابزار اراده خود تبدیل کرده است، ابزار در راه اهدافی که دیگر برای انسان قابل تشخیص نیستند.
گونتر کونرت که در جوانی و در سال‌های حکومت نازی‌ها، تحمیق توده را به دست شارلاتان‌های سیاسی از نزدیک تجربه کرده است، در داستان کوتاه و تمثیلی نجات غریق نشان می‌دهد ساده‌لوحی توده، وقتی که خاصه با کوته‌بینی و خود پسندی او درآمیخت، برای قصه‌پردازی دروغین، کار را بر متقلب چه آسان می‌کند.
نجات‌غریق
باد چندان تندی نمی‌وزید. بااین‌حال با یک تکان مختصر‌کشتی، جاشو که مست بود، در شلنگ‌اندازی سبکسرانه‌اش تعادل از دست داد و به دریا افتاد. سکان‌دار سقوط او را دید و درجا آژیر خطر را به صدا درآورد. کاپیتان گفت به نجات جاشو که بر سر آب‌های نه‌چندان پرتلاطم آهسته دور می‌شد، یک قایق پایین بفرستند. خدمه محکم پارو زدند و با چند ضربه کوتاه خود را به این سراپا عربده استمداد رساندند و برایش حلقه نجاتی انداختند. یک نفر از سر دماغه قایق که در تاب و تکان خود همچنان نزدیک‌تر می‌رفت، بلند شد تا او را، پیش از آنکه آب باز دورش کند، به درون قایق بکشاند. ولی ناجی خود سر خورد و به درون آب افتاد. در همان‌حال موجی بلند و ناگهانی به زیر قایق زد و آن را واژگون کرد. کاپیتان دستور داد با کشتی به این مردان در کشاکش با امواج نزدیک شوند. ولی تا از خدمه کاری برآید، کوبه یک موج کشتی را به لرزه انداخت و کشتی، بریده از جان، به پهلو خمید و بدنه فولادی‌اش از لبه یک صخره تیز مرجانی که در عمقی اندک، در زیر آب پنهان بود، شکافی بزرگ برداشت. کاپیتان به رسم معمول با کشتی زخمِ‌مرگبارخورده‌اش به ته‌دریا رفت. و او تنها قربانی نبود: کوسه‌ماهی‌ها سر رسیدند و هرکه را به چنگ‌شان آمد، بلعیدند. چند تن از این مردان خود را، با هر زحمتی که بود، به قایق‌های نجات رساندند و بر آنها نشستند تا سپس، بر سر بی‌کرانه‌ای از آب شور، بعد از چند روز از تشنگی بمیرند. ولی آن جاشو که از کشتی به درون امواج افتاده بود، در عین ناامیدی در مسیر یک جریان آب دریایی درآمد که او را به جزیره‌ای رساند و در این‌جا بی‌رمق بر سر ساحل‌اش انداخت. مردم جزیره او را پیدا کردند و به حالش رسیدند و به‌عنوان تنها بازمانده فاجعه‌ای تکریمش کردند که خود آن را پیامد ترکیدن یک دیگ بخار توصیف کرد، با انفجاری که او را چنان به هوا انداخته بود که به چشم خود از آسمان دیده بود چه‌گونه کشتی در هزار تکه با بود و نبودش به زیر آب رفته بود. با این قصه، نان این تنها بازمانده در این جزیره توی روغن بود. آن دل‌سوزی و محبت معمول در برخورد با چنین سرنوشتی، اسباب کاسبی‌اش شد. منتها به گمان اهالی می‌آمد مغزش کمی عیب برداشته باشد: چون هربار که تازه‌واردی به جزیره‌ پا می‌گذاشت، این کشتی‌شکسته غیبش می‌زد؛ آن‌هم لرزان و رنگ‌پریده و دستخوش ترسی که دلیل‌اش به ذهن هیچ‌کس نمی‌رسید: یک راز همیشگی و برای همین هم موضوع همیشگی گپ‌وگفت در ساعت‌های دراز سی‌یستا.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.