|

ویدئوهای دوست‌داشتنی

احمد طالبی‌نژاد. منتقد سینما

اوایل دهه1370، زمانی که در دفتر تکنولوژی وزارت آموزش و پرورش شاغل بودم، قراردادی بین این دفتر و اداره اماکن نیروی انتظامی بسته شد که براساس آن دستگاه‌های ویدئو و نوار‌های فیلم از مراکز تهیه و توزیع قاچاق این محصولات و خانه‌های مردم مصادره شده بودند، در اختیار دفتر مزبور قرار گیرد تا از آنها برای نمایش فیلم‌های آموزشی در مدارس استفاده شود. روزی برای بازدید از انبار اماکن به آنجا رفتیم. در یک سوله بزرگ، هزاران دستگاه و ده‌ها هزار نوار کاست حاوی فیلم و شو‌های تلویزیونی، روی هم تلنبار شده بودند. ماموران که باید هرروز انبوهی از دستگاه‌ها و نوار‌ها را از ماموران مصادره‌کننده تحویل می‌گرفتند، آنها را به شکل پلکانی روی هم انباشته و از رویشان عبور می‌کردند تا دستگاه‌های از راه‌رسیده را تا زیر سقف جای دهند. صحنه دلخراشی بود. بخشی از این انبار به دفتر ما منتقل شد تا پس از باز‌سازی و پرکردن کاست‌ها با نوار‌های خام‌آکبند که از ژاپن می‌آمد، آنها را وارد چرخه نمایش آموزشی کنند. هر چه سوراخ سنبه در انبار‌های قدیمی دفتر وجود داشت، به محاصره دستگاه‌ها و نوار‌های حالا دیگر بی‌خاصیت درآمد و همان‌جا ماند. چون کسی فکر نمی‌کرد سیر تحولات تکنولوژیک، به این سرعت این همه سرمایه را بلااستفاده خواهد کرد. با ورود سی‌دی و بعد‌ها دی‌وی‌دی، همه آن ابزار که روزگاری تنها وسیله مردم ایران برای ارتباط با سینمای روز دنیا و ایضا فیلم‌های قدیمی ایرانی بودند، به ابزاری جاتنگ‌کن و بی‌خاصیت تبدیل شد. آنها که حواسشان بود، دستگاه‌هایشان را اندکی پیش از منسوخ شدن به ثمن بخس فروختند و آنها که مثل من، دلشان نمی‌آمد این تنها زباله دوست‌داشتنی را به این راحتی‌ها از دست بدهند، یک دستگاه را برای روز مبادا نگه داشتند. گاهی و از سر دلتنگی - شاید دوسال یک‌بار- فیلمی را با همین دستگاه که در زمان خودش خیلی هم مجهز بود تماشا می‌کنم. نوار‌ها از کیفیت خوبی برخوردار نیستند و صدا‌ها هم گوش‌خراش شده‌اند. با این وجود، هنوز هم برایم عزیز است. اما پرسشی که گاه ذهنم را اشغال می‌کند این است که آن صد‌ها و بلکه میلیون‌ها دستگاه ویدئو و نوار‌های مربوطه، سر از کجا در آوردند؟ از محل دفن زباله‌ها لابد. آیا جایی هست که تعدادی از آنها را برای ثبت در تاریخ و احیانا نمایش در موزه‌ها نگهداری کرده باشند؟ چندی پیش در اصفهان، به تماشای موزه‌ای رفتیم که بخش بزرگی از آن به نمایش انواع رادیو - از رادیو‌های نفتی گرفته تا لامپی و ترانزیستوری- اختصاص داده شده بود و چه لذتی داشت چرخ‌زدن در این فضای نوستالژیک. دست‌کم برای من که بچه رادیو هستم و هنوز هم رادیو را بر تلویزیون ترجیح می‌دهم چه قیمتی پیدا کرده‌اند این دستگاه‌ها که سال‌ها در انباری خانه‌ها خاک می‌خوردند و حالا حکم عتیقه را پیدا کرده‌اند. باری، می‌توان از جابه‌جایی شبانه دستگاه‌ها و نوار‌های ویدئویی در شب‌ها و روز‌های آن سال‌ها که استفاده و نگهداری‌شان ممنوع بود قصه‌ها گفت؛ مثلا از روز‌هایی که یکی از پخش‌کنندگان نوارهای ویدئویی، نفس‌زنان از آسانسور مجله فیلم بیرون می‌آمد و محموله قاچاقش را که در یک ساک‌دستی بزرگ جاسازی می‌کرد، روی میز وسط تحریریه می‌گذاشت و همه بچه‌ها از مدیر و سردبیر و نویسندگان، همچون گرسنگان بیافرایی، به این خوان گسترده هجوم می‌بردیم و چهار، پنج‌کاست فیلم برمی‌داشتیم. همین‌جور کتره‌ای. می‌دانستیم آن آقا برای ما فیلم بد و مبتذل نمی‌آورد. چون می‌داند اینجا کجاست و ما کی هستیم. به یاد دارم یکی از دوستان منتقد سینما که جزو نخبه‌گرایان هم بود، تعریف می‌کرد، شبی که چند نوار ویدئو در کیفش داشته، در میدان آرژانتین جلویش را می‌گیرند. مامور، فیلم‌ها را می‌بیند و نگاه معناداری به رفیق ما می‌اندازد. او هم که وحشت برش داشته بود، توضیح می‌دهد که من منتقد و نویسنده سینما هستم و دیدن این فیلم‌ها بخشی از کارم است. مامور با لحنی خودمانی از وی می‌پرسد: «نظرت درباره فیلم‌ها چیست؟» رفیق ما در می‌ماند چه پاسخی بدهد. اگر دفاع کند، ممکن است با مشکل مواجه شود. اگر دفاع نکند هم که... به هر حال مامور مربوطه با لبخند دوست ما را آزاد می‌کند. هر فرد میانسالی ده‌هاخاطره از این دست درباره دوران سپری‌شده ویدئو دارد که عرض کردم می‌تواند به عنوان سیری در مناسبات اجتماعی یک دوره، مورد بازگویی و بازنویسی قرار گیرد. من البته حسرت آن دوره را ندارم. چون همه‌اش ترس و بود و نگرانی. بعد‌ها که در نیمه دوم دهه1370 ویدئو آزاد شد، چقدر حرص خوردیم بابت ترس‌ها و اضطراب‌هایی که بی‌خودوبی‌جهت تحمل کردیم. راستی، کسی می‌داند این زباله‌های الکترونیکی، کجای تاریخ اجتماعی ما دفن شده‌اند؟

اوایل دهه1370، زمانی که در دفتر تکنولوژی وزارت آموزش و پرورش شاغل بودم، قراردادی بین این دفتر و اداره اماکن نیروی انتظامی بسته شد که براساس آن دستگاه‌های ویدئو و نوار‌های فیلم از مراکز تهیه و توزیع قاچاق این محصولات و خانه‌های مردم مصادره شده بودند، در اختیار دفتر مزبور قرار گیرد تا از آنها برای نمایش فیلم‌های آموزشی در مدارس استفاده شود. روزی برای بازدید از انبار اماکن به آنجا رفتیم. در یک سوله بزرگ، هزاران دستگاه و ده‌ها هزار نوار کاست حاوی فیلم و شو‌های تلویزیونی، روی هم تلنبار شده بودند. ماموران که باید هرروز انبوهی از دستگاه‌ها و نوار‌ها را از ماموران مصادره‌کننده تحویل می‌گرفتند، آنها را به شکل پلکانی روی هم انباشته و از رویشان عبور می‌کردند تا دستگاه‌های از راه‌رسیده را تا زیر سقف جای دهند. صحنه دلخراشی بود. بخشی از این انبار به دفتر ما منتقل شد تا پس از باز‌سازی و پرکردن کاست‌ها با نوار‌های خام‌آکبند که از ژاپن می‌آمد، آنها را وارد چرخه نمایش آموزشی کنند. هر چه سوراخ سنبه در انبار‌های قدیمی دفتر وجود داشت، به محاصره دستگاه‌ها و نوار‌های حالا دیگر بی‌خاصیت درآمد و همان‌جا ماند. چون کسی فکر نمی‌کرد سیر تحولات تکنولوژیک، به این سرعت این همه سرمایه را بلااستفاده خواهد کرد. با ورود سی‌دی و بعد‌ها دی‌وی‌دی، همه آن ابزار که روزگاری تنها وسیله مردم ایران برای ارتباط با سینمای روز دنیا و ایضا فیلم‌های قدیمی ایرانی بودند، به ابزاری جاتنگ‌کن و بی‌خاصیت تبدیل شد. آنها که حواسشان بود، دستگاه‌هایشان را اندکی پیش از منسوخ شدن به ثمن بخس فروختند و آنها که مثل من، دلشان نمی‌آمد این تنها زباله دوست‌داشتنی را به این راحتی‌ها از دست بدهند، یک دستگاه را برای روز مبادا نگه داشتند. گاهی و از سر دلتنگی - شاید دوسال یک‌بار- فیلمی را با همین دستگاه که در زمان خودش خیلی هم مجهز بود تماشا می‌کنم. نوار‌ها از کیفیت خوبی برخوردار نیستند و صدا‌ها هم گوش‌خراش شده‌اند. با این وجود، هنوز هم برایم عزیز است. اما پرسشی که گاه ذهنم را اشغال می‌کند این است که آن صد‌ها و بلکه میلیون‌ها دستگاه ویدئو و نوار‌های مربوطه، سر از کجا در آوردند؟ از محل دفن زباله‌ها لابد. آیا جایی هست که تعدادی از آنها را برای ثبت در تاریخ و احیانا نمایش در موزه‌ها نگهداری کرده باشند؟ چندی پیش در اصفهان، به تماشای موزه‌ای رفتیم که بخش بزرگی از آن به نمایش انواع رادیو - از رادیو‌های نفتی گرفته تا لامپی و ترانزیستوری- اختصاص داده شده بود و چه لذتی داشت چرخ‌زدن در این فضای نوستالژیک. دست‌کم برای من که بچه رادیو هستم و هنوز هم رادیو را بر تلویزیون ترجیح می‌دهم چه قیمتی پیدا کرده‌اند این دستگاه‌ها که سال‌ها در انباری خانه‌ها خاک می‌خوردند و حالا حکم عتیقه را پیدا کرده‌اند. باری، می‌توان از جابه‌جایی شبانه دستگاه‌ها و نوار‌های ویدئویی در شب‌ها و روز‌های آن سال‌ها که استفاده و نگهداری‌شان ممنوع بود قصه‌ها گفت؛ مثلا از روز‌هایی که یکی از پخش‌کنندگان نوارهای ویدئویی، نفس‌زنان از آسانسور مجله فیلم بیرون می‌آمد و محموله قاچاقش را که در یک ساک‌دستی بزرگ جاسازی می‌کرد، روی میز وسط تحریریه می‌گذاشت و همه بچه‌ها از مدیر و سردبیر و نویسندگان، همچون گرسنگان بیافرایی، به این خوان گسترده هجوم می‌بردیم و چهار، پنج‌کاست فیلم برمی‌داشتیم. همین‌جور کتره‌ای. می‌دانستیم آن آقا برای ما فیلم بد و مبتذل نمی‌آورد. چون می‌داند اینجا کجاست و ما کی هستیم. به یاد دارم یکی از دوستان منتقد سینما که جزو نخبه‌گرایان هم بود، تعریف می‌کرد، شبی که چند نوار ویدئو در کیفش داشته، در میدان آرژانتین جلویش را می‌گیرند. مامور، فیلم‌ها را می‌بیند و نگاه معناداری به رفیق ما می‌اندازد. او هم که وحشت برش داشته بود، توضیح می‌دهد که من منتقد و نویسنده سینما هستم و دیدن این فیلم‌ها بخشی از کارم است. مامور با لحنی خودمانی از وی می‌پرسد: «نظرت درباره فیلم‌ها چیست؟» رفیق ما در می‌ماند چه پاسخی بدهد. اگر دفاع کند، ممکن است با مشکل مواجه شود. اگر دفاع نکند هم که... به هر حال مامور مربوطه با لبخند دوست ما را آزاد می‌کند. هر فرد میانسالی ده‌هاخاطره از این دست درباره دوران سپری‌شده ویدئو دارد که عرض کردم می‌تواند به عنوان سیری در مناسبات اجتماعی یک دوره، مورد بازگویی و بازنویسی قرار گیرد. من البته حسرت آن دوره را ندارم. چون همه‌اش ترس و بود و نگرانی. بعد‌ها که در نیمه دوم دهه1370 ویدئو آزاد شد، چقدر حرص خوردیم بابت ترس‌ها و اضطراب‌هایی که بی‌خودوبی‌جهت تحمل کردیم. راستی، کسی می‌داند این زباله‌های الکترونیکی، کجای تاریخ اجتماعی ما دفن شده‌اند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.