|

نگاهی به کتاب «درآمدی بر فلسفه سیاسی»

از توزیع آزادی و ثروت تا توزیع قدرت سیاسی

ریشه مشکلات و مسائل سیاسی-اجتماعی روزگار معاصر را می‌توان در سازش‌دادن امنیت و آزادی فرد دانست. اگر امنیت را زاده قدرت دولت بدانیم، باید مشخص کرد چگونه قدرت دولت را با آزادی فرد سازش دهیم چراکه قدرت اساس دولت و شرط وجودی آن است. از این‌رو، تاریخ اندیشه سیاسی طی قرون و اعصار در زمینه پاسخ به این پرسش به عمل آمد: «چرا من باید از دولت اطاعت کنم؟» پاسخ‌های گوناگونی تاکنون به آن داده شده: از پاسخ مصلحت‌گرایانه تا اجتماعی و متافیزیکی؛ اینکه اطاعت براساس توافق اجتماعی باشد یا دولت را باید بسان تحقق آرمان اخلاقی در نظر گرفت یا همه‌چیز در گرو مرگ و زندگی آدم‌ها باشد. با این‌حال، هیچ‌یک از پاسخ‌ها به‌صورت یگانه پاسخ ممکن و موجود باقی نمانده است. به گواه تاریخ فلسفه سیاسی غرب، این پرسش توجه بزرگ‌ترین فیلسوفان را به خود جلب کرده و مسایل عمده فلسفه سیاسی از همین موضوع سر برآورده است. کتاب «درآمدی بر فلسفه سیاسی» جاناتان وولف از جمله آثاری است که این پرسش را با شرحی روشمند از بحث‌های رایج یا تاریخی کامل و محققانه فراهم آورده. او در این کتاب موضوع را با زنجیره‌ای از مسایل به‌هم‌پیوسته و دستبرد به گنجینه‌های فلسفه سیاسی در جست‌وجوی پاسخ‌ها و دیدگاه‌ها دنبال کرده است. در حالی‌که بسیاری از کتاب‌های مقدماتی در زمینه فلسفه‌ سیاسی حاکی از بخشنامه‌ای‌بودن قلمرو پژوهش آنهاست، وولف می‌کوشد کتاب خود را از این‌دست سهل‌انگاری‌ها و ساده‌اندیشی‌ها دور نگاه دارد. او در این کتاب بررسی می‌کند که چرا فلسفه سیاسی در طول دوهزارو500سال مورد مطالعه، توجه و شگفتی بوده است. این کتاب به شیوه‌ای نوشته شده که اجازه می‌دهد برخلاف مخاطبانی که اخلاقا خود را موظف می‌دانند کتاب را از آغاز تا پایان صفحه‌به‌صفحه پیش برند، به ابتکار و علاقه خود مطالب هرفصل را بخوانند.
وولف کار خود را با شرح مشهور هابز از وضع طبیعی به منزله یک وضعیت نکبت‌بار جنگ همه با همه آغاز می‌کند. بحث محوری این بود که افراد با انگیزه‌یافتن خشنودی، به‌خاطر کمبود کالاهای ضروری به‌طور غیرقابل اجتنابی، در تضاد و مناقشه با هم قرار می‌گیرند و در فقدان یک حاکمیت این تضاد به جنگ و مخاصمه‌ای تمام‌عیار می‌انجامد؛ وولف می‌کوشد استدلال‌هایی را که در پاسخ و توضیح آن مطرح شده، بررسی کند. جان لاک پیشنهاد می‌کند وضع طبیعی را قانون اخلاقی اداره کند تا بتوان آن را بر هرفردی تحمیل کرد. در حالی‌که روسو در موافقت با لاک استدلال می‌کند هابز در اشتباه بود که می‌گفت در وضع طبیعی قحطی شدید حاکم است و همچنین مخالف این مساله بود که ایده‌ها و انگیزه‌های اخلاقی هیچ‌جایی در وضع طبیعی نداشته است. به باور روسو رحم و شفقت طبیعی انسان از آغاز و بروز جنگ جلوگیری خواهد کرد. هرچند هم لاک و هم روسو معتقد بودندآرای آنها تنها می‌تواند بروز جنگ را به تعویق بیندازد. وولف در ادامه به آرای آنارشیست‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد کوشش آنها در اجتناب از این نتیجه‌گیری خوشبینانه‌تر بوده است. به باور وولف، آنارشیست‌ها سه‌راهبرد در دفاع از نظریه‌شان دارند: نخست، در وضع طبیعی به‌تدریج همکاری شکل می‌گیرد، دوم، انسان طبیعتا خوب است و سوم، ساختارهای اجتماعی و سیاسی به‌طور خلاصه دولت می‌تواند تدابیری برای رفع نواقص وضع طبیعی بیندیشد. با این حال، وولف در مواجهه با وضع طبیعی با هابز، لاک و روسو موافق است نه آنارشیست‌ها. او نشان می‌دهد اگر این استدلال‌ها درست باشد پس دیر یا زود زندگی در وضع طبیعی برای گروه‌های قابل‌توجهی از مردم غیرقابل تحمل خواهد بود. از این‌رو، می‌توان به دلایل کافی چنین گفت که پذیرش توجیه دولت نیازی به دلایل بیشتر ندارد. بر این اساس به برخی از دفاعیات از وظیفه سیاسی می‌پردازد. اما وولف همه این دفاعیات را کم‌وبیش اشکال‌دار می‌داند؛ از دفاعیات اراده‌باوران و فایده‌باوران تا استدلال موسوم به انصاف. در نتیجه، او نخست می‌کوشد نشان دهد اگر اینگونه دلایل را به‌طور جداگانه در نظر بگیریم، نمی‌توان وظیفه همگانی اطاعت از دولت را اثبات کرد. در هرحال، اگر دریابیم یا درنیابیم که وجود دولت موجه است، وولف تاکید دارد واقعیت این است که هریک از ما دولتی در برابر خود داریم و با چشم‌انداز تاریخی امروز بسیار دشوار به نظر می‌آید ادعا کنیم این وضع واقعا ممکن است دگرگون شود. بنابراین همگان، حتی فیلسوفان آنارشیست هم به این مساله علاقه‌مندند که چه نوع دولت یا حکومتی باید داشته باشند. از این‌رو، در ادامه به ترتیب روشمند خود از امکان تحقق مردمسالاری، جایگاه آزادی و توزیع ثروت می‌گوید.
وولف تاکید دارد: «منصفانه است که بگوییم جان استوارت میل حق داشت که برای آزادی سلبی ارزش قایل شود و اینکه جوامع لیبرال احتمالا سعادتمندتر از بسیاری جوامع دیگر غیرلیبرال هستند.» اما او نشان می‌دهد دفاع میل از خود آزادی بیشتر بر این اندیشه تکیه دارد که انسان قادر به پیشرفت‌های اخلاقی است. این مساله برای میل سنجه‌ای اعتقادی دارد. به باور وولف «اگر او اشتباه کرده باشد پس احتمالا یک جامعه همه‌داشت‌خواه بر یک جامعه لیبرال متکی بر مبانی فایده‌باوری اولویت دارد؛ شاید تجربیات زندگی بیش از مصلحت صدمه بزند البته در صورتی که کسی نخواهد از آن تجربیات درس بگیرد. پس مدافعان آزادی هم باید نشان دهند که مردم توانایی پیشرفت اخلاقی دارند». بر این اساس در ادامه کار آزادی را همراه با ثروت مطرح و بررسی می‌کند و از مفهوم عدالت می‌گوید؛ اینکه بهادادن به آزادی چه تاثیری در تصمیم‌گیری درباره عدالت و توزیع ثروت دارد؟ از این‌رو، فرآیند روشمند وولف در این کتاب مسیر مشخصی دارد: او نخست پرسش توزیع منافع مادی و همچنین حقوق انسان‌ و آزادی‌های او را بررسی می‌کند؛ اینکه مردم بر چه اساسی باید ثروت‌ها را تصاحب کنند و از چه حقوق و آزادی‌هایی بهره‌مند باشند و بر همین اساس، دومین پرسش خود را درباره توزیع نوع دیگری از منافع پیش می‌کشد؛ قدرت سیاسی. تمام تلاش وولف در این کتاب در راستای پاسخ به این دوپرسش و ارتباط آنها با یکدیگر است.

ریشه مشکلات و مسائل سیاسی-اجتماعی روزگار معاصر را می‌توان در سازش‌دادن امنیت و آزادی فرد دانست. اگر امنیت را زاده قدرت دولت بدانیم، باید مشخص کرد چگونه قدرت دولت را با آزادی فرد سازش دهیم چراکه قدرت اساس دولت و شرط وجودی آن است. از این‌رو، تاریخ اندیشه سیاسی طی قرون و اعصار در زمینه پاسخ به این پرسش به عمل آمد: «چرا من باید از دولت اطاعت کنم؟» پاسخ‌های گوناگونی تاکنون به آن داده شده: از پاسخ مصلحت‌گرایانه تا اجتماعی و متافیزیکی؛ اینکه اطاعت براساس توافق اجتماعی باشد یا دولت را باید بسان تحقق آرمان اخلاقی در نظر گرفت یا همه‌چیز در گرو مرگ و زندگی آدم‌ها باشد. با این‌حال، هیچ‌یک از پاسخ‌ها به‌صورت یگانه پاسخ ممکن و موجود باقی نمانده است. به گواه تاریخ فلسفه سیاسی غرب، این پرسش توجه بزرگ‌ترین فیلسوفان را به خود جلب کرده و مسایل عمده فلسفه سیاسی از همین موضوع سر برآورده است. کتاب «درآمدی بر فلسفه سیاسی» جاناتان وولف از جمله آثاری است که این پرسش را با شرحی روشمند از بحث‌های رایج یا تاریخی کامل و محققانه فراهم آورده. او در این کتاب موضوع را با زنجیره‌ای از مسایل به‌هم‌پیوسته و دستبرد به گنجینه‌های فلسفه سیاسی در جست‌وجوی پاسخ‌ها و دیدگاه‌ها دنبال کرده است. در حالی‌که بسیاری از کتاب‌های مقدماتی در زمینه فلسفه‌ سیاسی حاکی از بخشنامه‌ای‌بودن قلمرو پژوهش آنهاست، وولف می‌کوشد کتاب خود را از این‌دست سهل‌انگاری‌ها و ساده‌اندیشی‌ها دور نگاه دارد. او در این کتاب بررسی می‌کند که چرا فلسفه سیاسی در طول دوهزارو500سال مورد مطالعه، توجه و شگفتی بوده است. این کتاب به شیوه‌ای نوشته شده که اجازه می‌دهد برخلاف مخاطبانی که اخلاقا خود را موظف می‌دانند کتاب را از آغاز تا پایان صفحه‌به‌صفحه پیش برند، به ابتکار و علاقه خود مطالب هرفصل را بخوانند.
وولف کار خود را با شرح مشهور هابز از وضع طبیعی به منزله یک وضعیت نکبت‌بار جنگ همه با همه آغاز می‌کند. بحث محوری این بود که افراد با انگیزه‌یافتن خشنودی، به‌خاطر کمبود کالاهای ضروری به‌طور غیرقابل اجتنابی، در تضاد و مناقشه با هم قرار می‌گیرند و در فقدان یک حاکمیت این تضاد به جنگ و مخاصمه‌ای تمام‌عیار می‌انجامد؛ وولف می‌کوشد استدلال‌هایی را که در پاسخ و توضیح آن مطرح شده، بررسی کند. جان لاک پیشنهاد می‌کند وضع طبیعی را قانون اخلاقی اداره کند تا بتوان آن را بر هرفردی تحمیل کرد. در حالی‌که روسو در موافقت با لاک استدلال می‌کند هابز در اشتباه بود که می‌گفت در وضع طبیعی قحطی شدید حاکم است و همچنین مخالف این مساله بود که ایده‌ها و انگیزه‌های اخلاقی هیچ‌جایی در وضع طبیعی نداشته است. به باور روسو رحم و شفقت طبیعی انسان از آغاز و بروز جنگ جلوگیری خواهد کرد. هرچند هم لاک و هم روسو معتقد بودندآرای آنها تنها می‌تواند بروز جنگ را به تعویق بیندازد. وولف در ادامه به آرای آنارشیست‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد کوشش آنها در اجتناب از این نتیجه‌گیری خوشبینانه‌تر بوده است. به باور وولف، آنارشیست‌ها سه‌راهبرد در دفاع از نظریه‌شان دارند: نخست، در وضع طبیعی به‌تدریج همکاری شکل می‌گیرد، دوم، انسان طبیعتا خوب است و سوم، ساختارهای اجتماعی و سیاسی به‌طور خلاصه دولت می‌تواند تدابیری برای رفع نواقص وضع طبیعی بیندیشد. با این حال، وولف در مواجهه با وضع طبیعی با هابز، لاک و روسو موافق است نه آنارشیست‌ها. او نشان می‌دهد اگر این استدلال‌ها درست باشد پس دیر یا زود زندگی در وضع طبیعی برای گروه‌های قابل‌توجهی از مردم غیرقابل تحمل خواهد بود. از این‌رو، می‌توان به دلایل کافی چنین گفت که پذیرش توجیه دولت نیازی به دلایل بیشتر ندارد. بر این اساس به برخی از دفاعیات از وظیفه سیاسی می‌پردازد. اما وولف همه این دفاعیات را کم‌وبیش اشکال‌دار می‌داند؛ از دفاعیات اراده‌باوران و فایده‌باوران تا استدلال موسوم به انصاف. در نتیجه، او نخست می‌کوشد نشان دهد اگر اینگونه دلایل را به‌طور جداگانه در نظر بگیریم، نمی‌توان وظیفه همگانی اطاعت از دولت را اثبات کرد. در هرحال، اگر دریابیم یا درنیابیم که وجود دولت موجه است، وولف تاکید دارد واقعیت این است که هریک از ما دولتی در برابر خود داریم و با چشم‌انداز تاریخی امروز بسیار دشوار به نظر می‌آید ادعا کنیم این وضع واقعا ممکن است دگرگون شود. بنابراین همگان، حتی فیلسوفان آنارشیست هم به این مساله علاقه‌مندند که چه نوع دولت یا حکومتی باید داشته باشند. از این‌رو، در ادامه به ترتیب روشمند خود از امکان تحقق مردمسالاری، جایگاه آزادی و توزیع ثروت می‌گوید.
وولف تاکید دارد: «منصفانه است که بگوییم جان استوارت میل حق داشت که برای آزادی سلبی ارزش قایل شود و اینکه جوامع لیبرال احتمالا سعادتمندتر از بسیاری جوامع دیگر غیرلیبرال هستند.» اما او نشان می‌دهد دفاع میل از خود آزادی بیشتر بر این اندیشه تکیه دارد که انسان قادر به پیشرفت‌های اخلاقی است. این مساله برای میل سنجه‌ای اعتقادی دارد. به باور وولف «اگر او اشتباه کرده باشد پس احتمالا یک جامعه همه‌داشت‌خواه بر یک جامعه لیبرال متکی بر مبانی فایده‌باوری اولویت دارد؛ شاید تجربیات زندگی بیش از مصلحت صدمه بزند البته در صورتی که کسی نخواهد از آن تجربیات درس بگیرد. پس مدافعان آزادی هم باید نشان دهند که مردم توانایی پیشرفت اخلاقی دارند». بر این اساس در ادامه کار آزادی را همراه با ثروت مطرح و بررسی می‌کند و از مفهوم عدالت می‌گوید؛ اینکه بهادادن به آزادی چه تاثیری در تصمیم‌گیری درباره عدالت و توزیع ثروت دارد؟ از این‌رو، فرآیند روشمند وولف در این کتاب مسیر مشخصی دارد: او نخست پرسش توزیع منافع مادی و همچنین حقوق انسان‌ و آزادی‌های او را بررسی می‌کند؛ اینکه مردم بر چه اساسی باید ثروت‌ها را تصاحب کنند و از چه حقوق و آزادی‌هایی بهره‌مند باشند و بر همین اساس، دومین پرسش خود را درباره توزیع نوع دیگری از منافع پیش می‌کشد؛ قدرت سیاسی. تمام تلاش وولف در این کتاب در راستای پاسخ به این دوپرسش و ارتباط آنها با یکدیگر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.