|

پسامدرن در متن آثار رشیدیان

امر پست‌مدرن را در مجموع می‌توان پیچیده، وسیع و متنوع دانست و البته تا حدودی غیرقابل تعریف. در شرایطی که مدرن‌ها در فضای عقل روشنگری متولد و حمایت می‌شدند، پست‌مدرن‌ها عقل روشنگری را جزم‌گرا و مهیا برای بارورساختن ایدئولوژی تمامیت‌خواه عنوان کردند. اما در حالت کلی درباره مشخصات پست‌مدرن و ویژگی‌های آن سخت بتوان به توافقی مسلم رسید. از این‌رو، اندیشه پست‌مدرن جهت‌گیری متوازنی ندارد و در زوایا و ابعاد متعددی در حرکت است. به همین دلیل ماهیت آن در متن مفاهیمش به غایت نسبی است؛ امری که چالش‌ درونی تفکر پست‌مدرن را همواره با شک و تردید مواجه کرد. ورود تفکر پست‌مدرن به ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود. مضاف بر این قاعده کلی، امری بومی و محلی یعنی آشفتگی ترجمه در این سنت را نیز باید لحاظ کرد. عبدالکریم رشیدیان از جمله متفکرانی است که ضرورت متن صحیح و دقیق را در این حوزه احساس کرده و این سنت را در سال‌های اخیر به صورت کاملا جدی مطرح کرد و تاکنون سه‌اثر مهم در این‌باره ترجمه و تالیف کرده، در کنار آثاری که هریک به شکل غیرمستقیم به این بحث مرتبط است؛ ترجمه کتاب‌های «پدیده‌شناسی» ژان لیوتار در سال1374 و «از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم» لارنس کهون در سال1381 و امسال نیز آخرین اثر تالیفی او «فرهنگ پسامدرن».
از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم
پست‌مدرنیسم چیست و به چه معناست؟ آیا صرفا به معنای چیزی است که بعد از دوران مدرن می‌آید؟ اگر چنین است، چه‌چیزی؟ فلسفه، هنر یا دوران و اوضاع و احوال بعد از مدرنیته؟ لارنس کهون معتقد است؛ هیچ نظر واحدی در این‌باره وجود ندارد. در نظر بعضی پست‌مدرنیسم مترادف است با آخرین فرار از میراث ملال‌آور الاهیات، متافیزیک، اقتدارگرایی، استعمار، نژادپرستی و سلطه اروپای مدرن. در نظر بعضی دیگر، پست‌مدرنیسم معرف کوششی است از سوی روشنفکران ناراضی چپ‌گرا برای نابودساختن تمدن غربی. و در نظر بعضی دیگر برچسبی است برای جمع کودنی از نویسندگان مرموز و مبهم‌نویس که در حقیقت از چیزی سخن نمی‌گویند. به اعتقاد کهون هر سه این واکنش‌ها نادرست است. چون یقینا واژه «پست‌مدرن» نظیر هرشعار دیگری که کاربرد گسترده دارد به چنان انواع گوناگونی از پدیده‌های فکری، اجتماعی و هنری مرتبط بوده که می‌تواند به‌عنوان چیزی که به‌طرزی مأیوس‌کننده مبهم و پوچ است مورد استهزاء قرار گیرد. پس نباید دغدغه معنایی واحد و ماهوی داشته باشیم که قابل اطلاق به همه مصادیق این اصطلاح باشد؛ همان دغدغه‌ای که در فضای فکری ایران در مورد این اصطلاح به چشم می‌خورد. ترجمه کتاب لارنس کهون درست در چنین فضایی صورت گرفت. کتاب «از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم» مجموعه‌ای کامل و جامع از متون کلاسیک و معاصر مربوط به مدرنیسم و پست‌مدرنیسم است. این مجموعه با تکیه بر این فرض که مخاطبان این حوزه نمی‌توانند بدون شناختی قبلی از بسط و تکامل مدرنیته به ارزیابی پست‌مدرنیسم بپردازند مباحثه کنونی را در متن نقادی مدرنیته از قرن هفدهم به این‌سو قرار داده است. این کتاب به سه‌بخش تقسیم می‌شود: در بخش اول تمدن مدرن و منتقدان آن مطرح می‌شوند، در بخش دوم مدرنیته تحقق‌یافته بررسی می‌شود و بخش سوم به پست‌مدرنیته و ارزیابی مجدد از مدرنیته اختصاص دارد. بنابراین خواننده ایرانی که در خاستگاه این دوره‌ها نزیسته بلکه با واسطه و تاخیر با آنها تماس یافته، امکان می‌یابد به‌گونه‌ای اصیل‌تر با بحث‌ها و مناقشه‌های پرشور کنونی در این زمینه آشنا شود.
نخستین فرهنگ‌نامه پسامدرن به فارسی
«فرهنگ پسامدرن» محصول یک‌دهه کار پیوسته و گسسته‌ برای پدیدآوردن مجموعه‌ای است که وجه مهمی از دگرگونی‌های اندیشه معاصر را در حوزه‌های گوناگون، بازتاب می‌دهد. «فرهنگ پسامدرن» در مدخل‌های گوناگون خود مهم‌ترین چهره‌ها، نظریه‌ها، مفاهیم و اصطلاحات پسامدرن را معرفی می‌کند و دامنه‌ این معرفی را به حوزه‌های متنوع فرهنگ و اندیشه همچون فلسفه، ادبیات و هنر، دانش‌های طبیعی و اجتماعی، دانش‌های محض، الهیات، اخلاق، سیاست، روش‌شناسی، ایدئولوژی، اندیشه‌ اقتصادی و جنبش‌های نوظهور اجتماعی و فکری معاصر گسترش می‌دهد. ازهمین‌رو، مدخل‌های این فرهنگ که در عین فشردگی، پروای دقت و عمق نیز داشته، می‌تواند برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های گوناگون سودمند باشد و به‌عنوان آغازی برای مطالعات جهت‌دارتر و ژرف‌تر به آنان خدمت کند. این کتاب می‌کوشد اندیشه‌های جدید را تا حد امکان در همه گوناگونی آن دنبال کند. از همین‌رو، توجه به مدخل‌های موجود در منابعی که برای تحریر این کتاب به کار رفته و با استفاده از بسیاری فرهنگ‌های دیگر حدود ٤٠٠عنوان تعیین شده که تا حدودی به دغدغه تنوع پاسخ می‌دهد. همچنین این کتاب متناسب با محیط، نه گزارشی کلی بلکه همزمان پاسخی است به پرسش‌های مشخصی که درباره پدیده‌های نوظهور اندیشه معاصر شکل می‌گیرد.

امر پست‌مدرن را در مجموع می‌توان پیچیده، وسیع و متنوع دانست و البته تا حدودی غیرقابل تعریف. در شرایطی که مدرن‌ها در فضای عقل روشنگری متولد و حمایت می‌شدند، پست‌مدرن‌ها عقل روشنگری را جزم‌گرا و مهیا برای بارورساختن ایدئولوژی تمامیت‌خواه عنوان کردند. اما در حالت کلی درباره مشخصات پست‌مدرن و ویژگی‌های آن سخت بتوان به توافقی مسلم رسید. از این‌رو، اندیشه پست‌مدرن جهت‌گیری متوازنی ندارد و در زوایا و ابعاد متعددی در حرکت است. به همین دلیل ماهیت آن در متن مفاهیمش به غایت نسبی است؛ امری که چالش‌ درونی تفکر پست‌مدرن را همواره با شک و تردید مواجه کرد. ورود تفکر پست‌مدرن به ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود. مضاف بر این قاعده کلی، امری بومی و محلی یعنی آشفتگی ترجمه در این سنت را نیز باید لحاظ کرد. عبدالکریم رشیدیان از جمله متفکرانی است که ضرورت متن صحیح و دقیق را در این حوزه احساس کرده و این سنت را در سال‌های اخیر به صورت کاملا جدی مطرح کرد و تاکنون سه‌اثر مهم در این‌باره ترجمه و تالیف کرده، در کنار آثاری که هریک به شکل غیرمستقیم به این بحث مرتبط است؛ ترجمه کتاب‌های «پدیده‌شناسی» ژان لیوتار در سال1374 و «از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم» لارنس کهون در سال1381 و امسال نیز آخرین اثر تالیفی او «فرهنگ پسامدرن».
از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم
پست‌مدرنیسم چیست و به چه معناست؟ آیا صرفا به معنای چیزی است که بعد از دوران مدرن می‌آید؟ اگر چنین است، چه‌چیزی؟ فلسفه، هنر یا دوران و اوضاع و احوال بعد از مدرنیته؟ لارنس کهون معتقد است؛ هیچ نظر واحدی در این‌باره وجود ندارد. در نظر بعضی پست‌مدرنیسم مترادف است با آخرین فرار از میراث ملال‌آور الاهیات، متافیزیک، اقتدارگرایی، استعمار، نژادپرستی و سلطه اروپای مدرن. در نظر بعضی دیگر، پست‌مدرنیسم معرف کوششی است از سوی روشنفکران ناراضی چپ‌گرا برای نابودساختن تمدن غربی. و در نظر بعضی دیگر برچسبی است برای جمع کودنی از نویسندگان مرموز و مبهم‌نویس که در حقیقت از چیزی سخن نمی‌گویند. به اعتقاد کهون هر سه این واکنش‌ها نادرست است. چون یقینا واژه «پست‌مدرن» نظیر هرشعار دیگری که کاربرد گسترده دارد به چنان انواع گوناگونی از پدیده‌های فکری، اجتماعی و هنری مرتبط بوده که می‌تواند به‌عنوان چیزی که به‌طرزی مأیوس‌کننده مبهم و پوچ است مورد استهزاء قرار گیرد. پس نباید دغدغه معنایی واحد و ماهوی داشته باشیم که قابل اطلاق به همه مصادیق این اصطلاح باشد؛ همان دغدغه‌ای که در فضای فکری ایران در مورد این اصطلاح به چشم می‌خورد. ترجمه کتاب لارنس کهون درست در چنین فضایی صورت گرفت. کتاب «از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم» مجموعه‌ای کامل و جامع از متون کلاسیک و معاصر مربوط به مدرنیسم و پست‌مدرنیسم است. این مجموعه با تکیه بر این فرض که مخاطبان این حوزه نمی‌توانند بدون شناختی قبلی از بسط و تکامل مدرنیته به ارزیابی پست‌مدرنیسم بپردازند مباحثه کنونی را در متن نقادی مدرنیته از قرن هفدهم به این‌سو قرار داده است. این کتاب به سه‌بخش تقسیم می‌شود: در بخش اول تمدن مدرن و منتقدان آن مطرح می‌شوند، در بخش دوم مدرنیته تحقق‌یافته بررسی می‌شود و بخش سوم به پست‌مدرنیته و ارزیابی مجدد از مدرنیته اختصاص دارد. بنابراین خواننده ایرانی که در خاستگاه این دوره‌ها نزیسته بلکه با واسطه و تاخیر با آنها تماس یافته، امکان می‌یابد به‌گونه‌ای اصیل‌تر با بحث‌ها و مناقشه‌های پرشور کنونی در این زمینه آشنا شود.
نخستین فرهنگ‌نامه پسامدرن به فارسی
«فرهنگ پسامدرن» محصول یک‌دهه کار پیوسته و گسسته‌ برای پدیدآوردن مجموعه‌ای است که وجه مهمی از دگرگونی‌های اندیشه معاصر را در حوزه‌های گوناگون، بازتاب می‌دهد. «فرهنگ پسامدرن» در مدخل‌های گوناگون خود مهم‌ترین چهره‌ها، نظریه‌ها، مفاهیم و اصطلاحات پسامدرن را معرفی می‌کند و دامنه‌ این معرفی را به حوزه‌های متنوع فرهنگ و اندیشه همچون فلسفه، ادبیات و هنر، دانش‌های طبیعی و اجتماعی، دانش‌های محض، الهیات، اخلاق، سیاست، روش‌شناسی، ایدئولوژی، اندیشه‌ اقتصادی و جنبش‌های نوظهور اجتماعی و فکری معاصر گسترش می‌دهد. ازهمین‌رو، مدخل‌های این فرهنگ که در عین فشردگی، پروای دقت و عمق نیز داشته، می‌تواند برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های گوناگون سودمند باشد و به‌عنوان آغازی برای مطالعات جهت‌دارتر و ژرف‌تر به آنان خدمت کند. این کتاب می‌کوشد اندیشه‌های جدید را تا حد امکان در همه گوناگونی آن دنبال کند. از همین‌رو، توجه به مدخل‌های موجود در منابعی که برای تحریر این کتاب به کار رفته و با استفاده از بسیاری فرهنگ‌های دیگر حدود ٤٠٠عنوان تعیین شده که تا حدودی به دغدغه تنوع پاسخ می‌دهد. همچنین این کتاب متناسب با محیط، نه گزارشی کلی بلکه همزمان پاسخی است به پرسش‌های مشخصی که درباره پدیده‌های نوظهور اندیشه معاصر شکل می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.