رونمایی کتاب «فرهنگ پسامدرن» آخرین اثر عبدالکریم رشیدیان با حضور مسعود علیا و حسینعلی نوذری
جغرافیای فلسفی پستمدرنیسم
سهند ستاری: کتاب تازه منتشرشده «فرهنگ پسامدرن» روز چهارشنبه، 17دیماه با حضور مولف کتاب عبدالکریم رشیدیان در اندیشگاه فرهنگی کتابخانه ملی رونمایی شد. در این جلسه حسینعلی نوذری و مسعود علیا پس از توضیحات مفصل ناصر مهدوی درباره نشستهای کتابخانه ملی و مسایل مختلف و البته پس از تعارفات مرسوم و بازنمایی جایگاه علمی استاد رشیدیان، پیشنهادهای دقیقی درباره کتاب مطرح کردند. برخلاف انتظاری که از این دست جلسات میرود، سخنرانان جلسه صمیمانه نقدهای جدی خود را مطرح کردند و رشیدیان نیز در آخر جلسه با همان احتیاط همیشگیاش به عمده این نقدها و پیشنهادها پاسخ داد. سخنان رشیدیان در آغاز جلسه برخلاف پرگویی مرسوم آکادمیسینها و اهالی علومانسانی از چند جمله فراتر نرفت: «من حرف زیادی برای گفتن ندارم و تمام گفتنیها را گفتهام. بسیار مشتاقم نقد و بررسیها را بشنوم و اگر سوالی از بنده بود، پاسخ دهم. بیش از این وقت حاضران را نمیگیرم.» بعد از توضیحات مفصل و البته آشفته و نادقیق مدیر جلسه که گویی باید در این دست جلسات از هر دری سخن گفت، این توضیح بسیار کوتاه، حاضران را به برگزاری جلسهای دقیق درباره کتاب «فرهنگ
پسامدرن» تاحدودی امیدوار کرد.
مسعود علیا: رشیدیان همواره نیازهای فضای عمومی را رصد میکند
مسعود علیا پیش از آنکه به خود کتاب بپردازد نخست درباره عبدالکریم رشیدیان و نقش و جایگاه او در زیست-جهان ما گفت: «در کارنامه رشیدیان، چه آثار تالیفی و چه ترجمه، ویژگی بارزی وجود دارد. او در انتخاب آثاری که برای ترجمه برگزیده به متن خود فیلسوفان بسیار نظر داشته.» علیا در ادامه تلویحا رشیدیان را آستانهنشین (outsider) آکادمی معرفی کرد و کوشید این امر را در متن آثارش نشان دهد: «رشیدیان اگرچه فضای اصلی کار خود را آکادمی انتخاب کرده و ایبسا ایشان را در پیشزمینه فضای عمومی نبینیم، شخصیتی است که در عین ضرورت کار آکادمیک جدی، همیشه به فضای عمومی نظر داشته است. این مساله را حتی در نوع آثار او هم میتوان دید که چگونه و با دقت نیازهای عرصه عمومی را رصد کرده است.» علیا با اشاره به ترجمه آثاری از کیبر کگور، لایبنیتس، کانت، هوسرل، هایدگر، جیمز و... معتقد بود؛ رشیدیان همواره در ترجمه متون کوشیده مواجهه مخاطبان را با فیلسوفان در متن آثارشان ممکن کند و او را در حوزه پدیدارشناسی برای مخاطبان ایرانی یگانه توصیف کرد: «رشیدیان در سه زاویه، پدیدارشناسی را به مخاطبان فارسیزبان معرفی کرده: نخست، برگردان متون مهم و جدی از
جمله کتابهای تاملات دکارتی هوسرل، پدیدهشناسی لیوتار، ایده پدیدهشناسی هوسرل و کتاب تالیفی هوسرل در متن آثارش. دوم، برنامهای جدی برای تربیت دانشجویانی در این زمینه که میتوان بازتاب این مساله را در ارایه پایاننامههایی که در اینباره نوشته شده، دید و سوم، تلاش برای شکلگیری سنت پدیدارشناسی در ایران.» مسعود علیا در ادامه، این کتاب را اثری بزرگ و ماندگار توصیف کرد و تاکید داشت باید سر تعظیم در برابر چنین اثری فرود آورد. به باور او «نگارش چنین متنی با حدود 400مدخل، همت و دانش عظیمی میطلبد و رشیدیان یکتنه با تعهد و مسوولیتشناسی عمیق نسبت به فرهنگ سراغ چنین موضوعی رفته است.» علیا این کتاب را با نمونههای مشابه خارجی مقایسه کرد: «اغلب فرهنگها در نظام آکادمیک غربی به دست گروهی از محققان و اندیشمندان نوشته شده و توسط گروهی دیگر بارها مورد ویرایش و تصحیح قرار میگیرد و در نهایت بهصورت یک کار جمعی ارایه میشود. رشیدیان با تعهدی مثالزدنی در این موقعیت بغرنج مادی و معنوی به کار نگارش این فرهنگ پرداخته است.» او در ادامه تاکید داشت نباید کار این کتاب را با چاپ و عرضهاش تمامشده دانست: «آثاری از این دست
بهویژه در قالب فرهنگ، آثاری نیستند که یکبار برای همیشه انجام شود. ما باید چنین کتابی را کتابی در فرآیند بدانیم.» علیا در ادامه با اشاره به حضور تفکر پسامدرن در فضای فلسفی ایران گفت: «برای مخاطبان ایرانی رشیدیان نخستین مطرحکننده برخی جنبشها و مفاهیم است. ما در ایران درست یا نادرست، بههنگام یا نابهنگام، با مقوله پستمدرنیسم برخوردهایی داشتهایم، اما معمولا این برخوردها درست و اصولی نبوده است. بخشی از این برداشتها به ترجمه نادرست متون و برخی نیز به فضای مدزدگی در عرصه فلسفه بر میگردد.» او این کتاب را مهم دانست چون «رشیدیان با نگاه به مجموعه این فضا تصمیم به نوشتن متنی گرفته که پاسخگوی این نیاز باشد. در کتاب حاضر به دلیل طرح درست و علمی فلسفه پستمدرن و مفاهیم وابسته به آن، نسبت فضاهای فکری و فلسفی ایران با پستمدرنیسم مشخص میشود. رشیدیان با این کتاب برای ما زمین را آماده و هموار میکند تا بتوانیم عمارت خود را روی آن بنا کنیم یا حداقل در آن تکاپو داشته باشیم.» علیا در ادامه ضمن اشاره به برخی مدخلهایی که برای عموم میتواند مهم و در عین حال جدید باشد به مدخلهایی از جمله «مسالهشناسی» و نظایر آن اشاره
کرد: «رشیدیان در این فرهنگ، چیدمان مبحث پسامدرن را به درستی عرضه میکند و جغرافیای مباحث پسامدرن را برای مخاطب ایرانی فراهم میکند.»
علیا نقد خود را از اصرار رشیدیان بر مقدمهننوشتن بر آثارش و خصوصا این کتاب شروع کرد: «جای بخش مهمی در این کتاب خالی است که اگر میبود این کتاب را پربارتر از این میکرد و آن فقدان مقدمهای مفصل است. انتظار میرفت مفهوم پسامدرن که برای ما همیشه با هالهای از ابهام و کلیشه و عدم تعین قرین بوده در مقدمه این کتاب از منظر خود رشیدیان بیشتر توضیح داده میشد. توضیح درباره انتخاب مدخلها و مفهوم پستمدرن و پستمدرنیسم در مقدمهای مفصل کمک میکرد جغرافیای مفهومی این کتاب برای مخاطب روشنتر شود. چون در عین اینکه تکتک مدخلهای این کتاب بصیرتبخش است، این سوال مطرح است که چرا جای برخی مدخلها خالی است.» علیا با اشاره به اینکه هر فرهنگی حدودی دارد و نمیتوان از فرهنگها انتظار طرح همه مدخلها را داشت، افزود: «رویکردی که خود رشیدیان برای نگارش این فرهنگ در پیش گرفته، مخاطب را در انتظار برخی مدخلها میگذارد که البته در ادامه کار مطرح نمیشود. بهعنوان مثال به نظرم در فرهنگ پسامدرن جای مدخلهای «بدن» و «روایت» و همچنین مدخلی درباره هایدگر خالی است. چرا مثلا مدخل جان دیویی در این کتاب حضور دارد اما نیچه یا هایدگر نه؟
شاید مقدمهای مفصلتر از آنچه در این کتاب وجود دارد، میتوانست به این پرسشهای ما کمک کند.» علیا در ادامه درباره اهمیت مفاهیم بدن یا روایت گفت: «مفهوم بدن و در ادامه مفاهیم و واژگان وابسته به آن در اندیشه پسامدرن اهمیت بسیاری دارد. همچنین مفهوم روایت به عنوان یکی از کلیدواژههای اصلی فلسفههای پستمدرن مطرح است. اگرچه رشیدیان در این فرهنگ مدخلی با عنوان کلانروایت مطرح کرده، اما به گمانم باید روایت به صورت یک مدخل جداگانه نوشته میشد. البته او در مقدمه اشاره کرده نیاز مخاطب ایرانی را مدنظر داشته ولی شاید بهتر بود این انتخابها بیشتر توضیح داده میشد.» علیا نسبت به شکل ارتباط مدخلها با امر پسامدرن نیز نکتهای وارد دانست: «در بسیاری از مدخلها چه ناظر به متفکر و چه مفهوم، نسبت آنها با امر پستمدرن شرح داده شده اما این وحدت رویه در کل مدخلها دیده نمیشود.» او نسبت به ارجاعات درونمتنی نیز پیشنهادی داشت: «در مدخلهایی از این دست بهویژه در حوزه پستمدرن با توجه به بحث بینامتنیت که یکی از ویژگیهای امر پسامدرن است، جا داشت در انتهای هر یک از مدخلها ارجاعات درونمتنی نیز صورت گیرد.» او همچنین در ادامه نسبت به
شیوه ذکر منابع در این کتاب انتقاد کرد: «رشیدیان برای نگارش این فرهنگ تقریبا همه منابع مربوط به پستمدرنیسم در همه زبانها را مطالعه کرده. شاید دستکم بهتر بود به عمده فرهنگهایی که مبنای کار ایشان بوده اشاره میشد. چون در بعضی مدخلها روشن نیست، سخن خود رشیدیان است یا اقتباسی از نظرات دیگران. همچنین ذکر منابع و فرهنگها به درک خاستگاه و مواجهه با بسیاری از این مفاهیم کمک میکند.» علیا به معادل برخی مفاهیم در این کتاب نیز نقد داشت. بهعنوان مثال او به community و society اشاره میکند که برای هر دو معادل «جامعه» در نظر گرفته شده است اما: «بیشتر از این منظر به این نکات اشاره کردم که بتوان به این کتاب باارزش به چشم موجود زنده به آن نگاه کرد. تمام مواردی که عنوان شد، تنها در اصل پیشنهاداتی برای ویراستهای بعدی بود، اگرچه همین نسخهای که امروز در دست ماست، بسیار باارزش است.»
حسینعلی نوذری: آثار رشیدیان اعتبار گفتمان پسامدرن در ایران است
حسینعلی نوذری حوزه تفکر و نظریه پسامدرن را حوزهای پیچیده و پرچالش و سراسر مناقشهبرانگیز دانست؛ چه نزد منتقدان و چه نزد نظریهپردازان و شارحان این حوزه. به همین دلیل در نظر او، پستمدرنها نیز همچون هر جریان نوپای دیگری بهدنبال استقلال و اعتبار به معنای دقیق کلمه برای حوزه خود بودهاند. او ضمن اشاره به ماهیت پستمدرنیسم که در بطن خود مفاهیم بنیانبراندازانه دارد، تاکید داشت «مخاطبان حق دارند دچار چالشهایی درونی با تفکر پسامدرن شوند و نسبت به آن شک و تردید داشته باشند. با این اوصاف حضور متفکران برجسته پستمدرن باعث اعتبار گفتمان نظری پسامدرن و برطرفشدن نگاه تردیدآمیز مخاطبان به آن شده است.» نوذری در ادامه به ورود تفکر پسامدرن در ایران اشاره کرد و گفت: «ورود گفتمان پسامدرن به جوامع فلسفی ایران نیز با شکوتردیدهای بسیاری روبهرو شد، اما حضور افرادی همچون عبدالکریم رشیدیان باعث اعتبار این گفتمان شد و به تبیین این مساله در ایران بسیار کمک کرد. رشیدیان با ترجمه کتاب «متنهای برگزیده از مدرنیسم تا پستمدرنیسم» لارنس کهون و «پدیدهشناسی» ژان لیوتار، باعث شد پستمدرنیسم در ایران به صورت کاملا جدی مطرح شود.» او
جایگاه رشیدیان را در مباحث پستمدرن ایرانی مهم خواند: «در حوزه تفکر پستمدرن تلاش بسیاری شد تا اندیشمندانی که مدارج عالی آکادمیک دارند، به این مبحث جذب و باعث اعتبار آن شوند.» نوذری حضور افرادی همچون رشیدیان در فضای فکری ایران را دال بر این معنا دانست که آنها نه از سر تفنن یا کسب اعتبار یا بازارپسندی بلکه از سر دغدغه حقیقی تفکر به ما نشان دادند حوزه پسامدرن بهمثابه یک گفتمان یا جریان فکری یا یک وضعیت برای ما نیز مسایل درخور تامل دارد و اهمیت کتاب «فرهنگ پسامدرن» را نیز باید در همین راستا دانست. نوذری در ادامه نقد خود را بر مدخلهای مطرحشده در این کتاب مطرح کرد: «مدخلهای این کتاب دو دسته هستند؛ اسامی و مفاهیم. اگر مدخلها بر اساس ردهبندیهای موضوعی طبقهبندی میشد به نظرم کار مخاطب در ارجاعات درونمتنی راحتتر میشد. همچنین نسبت تعداد مدخلهای اسامی به مدخلهای مفاهیم، نسبت متعادلی نیست و مدخلهای اسامی بیشتر است. در فلسفه پستمدرن نیز مفاهیم اهمیت بیشتری نسبت به اسامی نظریهپردازان دارد. مخاطبان کتاب نیز تا مفاهیم را درنیابند، به مطالعه مدخلهای مربوط به شخصیتها نمیپردازند. هرچند بهنظرم، اسامی برخی
شخصیتهای مهم چون هایدگر و نیچه نیز در این فرهنگ جا افتاده است.» بر این اساس، نوذری نقد خود را چنین طرح کرد: «جای برخی مفاهیم ترکیبی در حوزه تفکر پسامدرن، از جمله مدخلهایی که به «پستمدرنیسم و...» اختصاص دارد، نیز در این فرهنگ خالی است. به عنوان مثال اگر مدخلهایی همچون «پستمدرنیسم و سیاست»، «پستمدرنیسم و نقاشی»، «پستمدرنیسم و سینما» و... در این فرهنگ میآمد، کتاب کاملتر میشد.» نوذری همچنین به فقدان مدخل مربوط به ادبیات پستمدرن در «فرهنگ پسامدرن» اشاره کرد و گفت: «مفهوم شعر پستمدرن بسیار جنجالی و تاملبرانگیز است. همانطور که میدانید نخستین خاستگاه پستمدرنیسم هنرها و ادبیات بوده است.» او ضمن اشاره به «جان اشبری» به عنوان یکی از تاثیرگذارترین شاعران بر شعر پستمدرن جای مدخلی به نام او و شعر پستمدرن را نیز خالی دانست. همچنین به فقدان مدخلهایی درباره رماننویسان و شاعران و حتی سینماگران پستمدرن اشاره کرد و نیز نبود مدخلهای مربوط به حوزه فرهنگ: «مفهوم فرهنگ یکی از بسترهای ظهور تفکر پسامدرن است. در این کتاب مدخلهای ترکیبی با فرهنگ کار شده، اما به خود واژه و مفهوم فرهنگ توجهی نشده است.» نوذری در
آخر ضمن گلایه از ناشر، نبود نمایههای موضوعی در این کتاب را ایرادی مهم دانست: «فرهنگنامهها، text book نیستند. مخاطبان معمولا برای ارجاع به تحقیقات و مکتوبات خود سراغ این کتابها میروند و دلیلی ندارد که همه کتاب را مطالعه کنند. فرهنگ پسامدرن متاسفانه نمایه ندارد و ممکن است مخاطبان برای جستوجوی مدخلها با مشکل مواجه شوند. البته این مساله اشکال نویسنده نیست، بلکه اشکال ناشر است. امیدوارم در چاپ دوم کتاب این نقص برطرف شود.»
رشیدیان: آدم محتاطی هستم و نیاز مخاطب ایرانی را در نظر گرفتم
عبدالکریم رشیدیان در بخش پاسخ به نقدها و پیشنهادات مطرحشده، نخست از نقدی که بر فقدان مقدمه مفصل در این کتاب شده بود، آغاز کرد: «من خیلی نمیتوانم مقدمه بنویسم. سعی میکنم مقدمهای کوتاه از خود کتاب بنویسم. شاید بعدها عقیدهام در اینباره تغییر کند، اما تا امروز تلاشم بر آن بوده اگر کاری باید انجام دهم در خود کتاب منعکس شود.» او ضمن اینکه پذیرفت جای بسیاری مدخلها در این کتاب خالی است، افزود: «نگارش فرهنگهایی همچون فرهنگ پسامدرن کار یک نفر نیست و باید به صورت تیمی آنها را تهیه و تدوین کرد، چراکه یک نفر همه دانشها را ندارد. بنابراین شاید جای خالی بسیاری از مداخل در این فرهنگ به چشم بیاید. در 10سالی که صرف نگارش این کتاب کردم همین تعداد مدخل را توانستم در این کتاب جمعآوری کنم.» او در ادامه ضمن تکرار تعبیر مسعود علیا افزود: «فرهنگ پسامدرن برای من کتابی در فرآیند است؛ یعنی بههیچ عنوان این کتاب را تمامشده نمیدانم و تمام تلاشم را میکنم تا در چاپهای بعدی مدخلهای آن بهروز شود. عجالتا من بیش از این فرصت نداشتم، یعنی بهتر است بگویم توانش را نداشتم. پس از اتمام و انتشار کتاب هم به مفاهیمی دیگر در حوزه تفکر
پسامدرن برخوردهام و همچنان مشغول جمعآوری مدخل هستم.» رشیدیان با اشاره به مدت زمانی که صرف نگارش و جمعآوری «فرهنگ پسامدرن» کرده، گفت: «تدوین و نگارش این فرهنگ از سال82 آغاز شد و تا امروز طول کشید. مقوله پستمدرنیسم آنقدر گسترده است که واقعا نمیتوان به همه مدخلهای آن پرداخت. همچنین باید اشاره کنم که کار روی این کتاب برای من یک دوره آموزشی بزرگ بود و بسیاری از مفاهیم را ابتدا آموزش دیده و سپس مدخلش را نوشتم.» اما رشیدیان ضمن پذیرش کافینبودن برخی مدخلهای این کتاب، تاکید داشت از نگارش برخی مدخلهای مربوط به فیلسوفان، آگاهانه اجتناب کرده است: «به دلیل محدودیتهایی که در کلینشدن مدخلهای کتاب داشتم، ناچار شدم به گزینشی حداقلی دست بزنم و از نگارش مداخلی درباره فیلسوفانی که در ایران زیاد تکرار شدهاند، آگاهانه اجتناب کردم تا بتوانم به طرح نام فیلسوفانی بپردازم که تاکنون کمتر در ایران مطرح شدهاند و همچنین ربط مستقیمی به مسایل پستمدرن دارند. بهعنوان مثال در این فرهنگ شما نامی از هایدگر و نیچه نمیبینید که تاثیر بسیاری بر منظومه فکری پستمدرنیستها و همینطور فلسفه پسامدرن داشتند.» او در ادامه همین دلیل را
برای فقدان مدخل برخی مفاهیم نیز به کار برد: «به همین دلیل از مدخلهای کلی نظیر مدخل «روایت» آگاهانه اجتناب کردم. این محدودیتها باعث شد تا من از طرح برخی مفاهیم کلی اجتناب و سعی کردم آنها را در خاستگاه و بستر اصلی خودشان مطرح کنم. از اینرو، شما در این کتاب مدخلهای کلی چه در اسامی و چه در مفاهیم کمتر میبینید.»
رشیدیان در پاسخ به نبود وحدت رویه در ارتباط برخی مدخلها با امر پستمدرن گفت: «من آدم محتاطی هستم. تنها در مدخلهایی که مطمئن بودم، ارتباط مستقیم آنها را با امر پستمدرن نشان دادهام. اگر در برخی مدخلها این کاستی را میبینید، به حساب احتیاط من بگذارید.» او در پاسخ به شیوه ذکر منابع در این کتاب با اشاره به نمونههای مشابه خارجی تاکید کرد در تمام فرهنگنامهها این مساله وجود دارد: «من در این کار چندان حضور فیزیکی ندارم. تقریبا هیچ چیز بیمدخلی در این کتاب وجود ندارد. بنابراین خیالتان راحت باشد اگر خطایی هم وجود داشته باشد، چندان دلبخواه نیست.» رشیدیان همچنین در پاسخ به ابهام در برخی معادلها گفت: «انتخاب برخی از معادلها را باز به حساب احتیاط من بگذارید. مثلا معادلی که من برای community انتخاب میکنم، جماعت است. با توجه به زمینه کار مثلا در متن یک فیلسوف خاص، انتخاب معادلها قطعی و مشخص است اما در یک چنین کاری تفکیکها به این شدت وجود ندارد و انتخابها بسیار دشوار میشوند.» رشیدیان در ادامه درباره طبقهبندی و ردهبندی موضوعی مدخلها تاکید کرد؛ در هیچ فرهنگ لغت دیگری چنین تفکیکی صورت نگرفته و اگر من این کار
را انجام میدادم، نوعی بدعتگذاری بود: «آنچه در نگارش و تدوین این مدخلها در نظر گرفتم، در گام نخست نیاز مخاطب ایرانی و حفظ تنوع در کار بود. با بسیاری از نقدهایی که مطرح شد، موافقم. اما در نظر بگیرید فرهنگنامه مشابهی نظیر «راتلج» توسط 150نفر متخصص نوشته شده که شورای ویراستاری آن 20نفرند.»
سهند ستاری: کتاب تازه منتشرشده «فرهنگ پسامدرن» روز چهارشنبه، 17دیماه با حضور مولف کتاب عبدالکریم رشیدیان در اندیشگاه فرهنگی کتابخانه ملی رونمایی شد. در این جلسه حسینعلی نوذری و مسعود علیا پس از توضیحات مفصل ناصر مهدوی درباره نشستهای کتابخانه ملی و مسایل مختلف و البته پس از تعارفات مرسوم و بازنمایی جایگاه علمی استاد رشیدیان، پیشنهادهای دقیقی درباره کتاب مطرح کردند. برخلاف انتظاری که از این دست جلسات میرود، سخنرانان جلسه صمیمانه نقدهای جدی خود را مطرح کردند و رشیدیان نیز در آخر جلسه با همان احتیاط همیشگیاش به عمده این نقدها و پیشنهادها پاسخ داد. سخنان رشیدیان در آغاز جلسه برخلاف پرگویی مرسوم آکادمیسینها و اهالی علومانسانی از چند جمله فراتر نرفت: «من حرف زیادی برای گفتن ندارم و تمام گفتنیها را گفتهام. بسیار مشتاقم نقد و بررسیها را بشنوم و اگر سوالی از بنده بود، پاسخ دهم. بیش از این وقت حاضران را نمیگیرم.» بعد از توضیحات مفصل و البته آشفته و نادقیق مدیر جلسه که گویی باید در این دست جلسات از هر دری سخن گفت، این توضیح بسیار کوتاه، حاضران را به برگزاری جلسهای دقیق درباره کتاب «فرهنگ
پسامدرن» تاحدودی امیدوار کرد.
مسعود علیا: رشیدیان همواره نیازهای فضای عمومی را رصد میکند
مسعود علیا پیش از آنکه به خود کتاب بپردازد نخست درباره عبدالکریم رشیدیان و نقش و جایگاه او در زیست-جهان ما گفت: «در کارنامه رشیدیان، چه آثار تالیفی و چه ترجمه، ویژگی بارزی وجود دارد. او در انتخاب آثاری که برای ترجمه برگزیده به متن خود فیلسوفان بسیار نظر داشته.» علیا در ادامه تلویحا رشیدیان را آستانهنشین (outsider) آکادمی معرفی کرد و کوشید این امر را در متن آثارش نشان دهد: «رشیدیان اگرچه فضای اصلی کار خود را آکادمی انتخاب کرده و ایبسا ایشان را در پیشزمینه فضای عمومی نبینیم، شخصیتی است که در عین ضرورت کار آکادمیک جدی، همیشه به فضای عمومی نظر داشته است. این مساله را حتی در نوع آثار او هم میتوان دید که چگونه و با دقت نیازهای عرصه عمومی را رصد کرده است.» علیا با اشاره به ترجمه آثاری از کیبر کگور، لایبنیتس، کانت، هوسرل، هایدگر، جیمز و... معتقد بود؛ رشیدیان همواره در ترجمه متون کوشیده مواجهه مخاطبان را با فیلسوفان در متن آثارشان ممکن کند و او را در حوزه پدیدارشناسی برای مخاطبان ایرانی یگانه توصیف کرد: «رشیدیان در سه زاویه، پدیدارشناسی را به مخاطبان فارسیزبان معرفی کرده: نخست، برگردان متون مهم و جدی از
جمله کتابهای تاملات دکارتی هوسرل، پدیدهشناسی لیوتار، ایده پدیدهشناسی هوسرل و کتاب تالیفی هوسرل در متن آثارش. دوم، برنامهای جدی برای تربیت دانشجویانی در این زمینه که میتوان بازتاب این مساله را در ارایه پایاننامههایی که در اینباره نوشته شده، دید و سوم، تلاش برای شکلگیری سنت پدیدارشناسی در ایران.» مسعود علیا در ادامه، این کتاب را اثری بزرگ و ماندگار توصیف کرد و تاکید داشت باید سر تعظیم در برابر چنین اثری فرود آورد. به باور او «نگارش چنین متنی با حدود 400مدخل، همت و دانش عظیمی میطلبد و رشیدیان یکتنه با تعهد و مسوولیتشناسی عمیق نسبت به فرهنگ سراغ چنین موضوعی رفته است.» علیا این کتاب را با نمونههای مشابه خارجی مقایسه کرد: «اغلب فرهنگها در نظام آکادمیک غربی به دست گروهی از محققان و اندیشمندان نوشته شده و توسط گروهی دیگر بارها مورد ویرایش و تصحیح قرار میگیرد و در نهایت بهصورت یک کار جمعی ارایه میشود. رشیدیان با تعهدی مثالزدنی در این موقعیت بغرنج مادی و معنوی به کار نگارش این فرهنگ پرداخته است.» او در ادامه تاکید داشت نباید کار این کتاب را با چاپ و عرضهاش تمامشده دانست: «آثاری از این دست
بهویژه در قالب فرهنگ، آثاری نیستند که یکبار برای همیشه انجام شود. ما باید چنین کتابی را کتابی در فرآیند بدانیم.» علیا در ادامه با اشاره به حضور تفکر پسامدرن در فضای فلسفی ایران گفت: «برای مخاطبان ایرانی رشیدیان نخستین مطرحکننده برخی جنبشها و مفاهیم است. ما در ایران درست یا نادرست، بههنگام یا نابهنگام، با مقوله پستمدرنیسم برخوردهایی داشتهایم، اما معمولا این برخوردها درست و اصولی نبوده است. بخشی از این برداشتها به ترجمه نادرست متون و برخی نیز به فضای مدزدگی در عرصه فلسفه بر میگردد.» او این کتاب را مهم دانست چون «رشیدیان با نگاه به مجموعه این فضا تصمیم به نوشتن متنی گرفته که پاسخگوی این نیاز باشد. در کتاب حاضر به دلیل طرح درست و علمی فلسفه پستمدرن و مفاهیم وابسته به آن، نسبت فضاهای فکری و فلسفی ایران با پستمدرنیسم مشخص میشود. رشیدیان با این کتاب برای ما زمین را آماده و هموار میکند تا بتوانیم عمارت خود را روی آن بنا کنیم یا حداقل در آن تکاپو داشته باشیم.» علیا در ادامه ضمن اشاره به برخی مدخلهایی که برای عموم میتواند مهم و در عین حال جدید باشد به مدخلهایی از جمله «مسالهشناسی» و نظایر آن اشاره
کرد: «رشیدیان در این فرهنگ، چیدمان مبحث پسامدرن را به درستی عرضه میکند و جغرافیای مباحث پسامدرن را برای مخاطب ایرانی فراهم میکند.»
علیا نقد خود را از اصرار رشیدیان بر مقدمهننوشتن بر آثارش و خصوصا این کتاب شروع کرد: «جای بخش مهمی در این کتاب خالی است که اگر میبود این کتاب را پربارتر از این میکرد و آن فقدان مقدمهای مفصل است. انتظار میرفت مفهوم پسامدرن که برای ما همیشه با هالهای از ابهام و کلیشه و عدم تعین قرین بوده در مقدمه این کتاب از منظر خود رشیدیان بیشتر توضیح داده میشد. توضیح درباره انتخاب مدخلها و مفهوم پستمدرن و پستمدرنیسم در مقدمهای مفصل کمک میکرد جغرافیای مفهومی این کتاب برای مخاطب روشنتر شود. چون در عین اینکه تکتک مدخلهای این کتاب بصیرتبخش است، این سوال مطرح است که چرا جای برخی مدخلها خالی است.» علیا با اشاره به اینکه هر فرهنگی حدودی دارد و نمیتوان از فرهنگها انتظار طرح همه مدخلها را داشت، افزود: «رویکردی که خود رشیدیان برای نگارش این فرهنگ در پیش گرفته، مخاطب را در انتظار برخی مدخلها میگذارد که البته در ادامه کار مطرح نمیشود. بهعنوان مثال به نظرم در فرهنگ پسامدرن جای مدخلهای «بدن» و «روایت» و همچنین مدخلی درباره هایدگر خالی است. چرا مثلا مدخل جان دیویی در این کتاب حضور دارد اما نیچه یا هایدگر نه؟
شاید مقدمهای مفصلتر از آنچه در این کتاب وجود دارد، میتوانست به این پرسشهای ما کمک کند.» علیا در ادامه درباره اهمیت مفاهیم بدن یا روایت گفت: «مفهوم بدن و در ادامه مفاهیم و واژگان وابسته به آن در اندیشه پسامدرن اهمیت بسیاری دارد. همچنین مفهوم روایت به عنوان یکی از کلیدواژههای اصلی فلسفههای پستمدرن مطرح است. اگرچه رشیدیان در این فرهنگ مدخلی با عنوان کلانروایت مطرح کرده، اما به گمانم باید روایت به صورت یک مدخل جداگانه نوشته میشد. البته او در مقدمه اشاره کرده نیاز مخاطب ایرانی را مدنظر داشته ولی شاید بهتر بود این انتخابها بیشتر توضیح داده میشد.» علیا نسبت به شکل ارتباط مدخلها با امر پسامدرن نیز نکتهای وارد دانست: «در بسیاری از مدخلها چه ناظر به متفکر و چه مفهوم، نسبت آنها با امر پستمدرن شرح داده شده اما این وحدت رویه در کل مدخلها دیده نمیشود.» او نسبت به ارجاعات درونمتنی نیز پیشنهادی داشت: «در مدخلهایی از این دست بهویژه در حوزه پستمدرن با توجه به بحث بینامتنیت که یکی از ویژگیهای امر پسامدرن است، جا داشت در انتهای هر یک از مدخلها ارجاعات درونمتنی نیز صورت گیرد.» او همچنین در ادامه نسبت به
شیوه ذکر منابع در این کتاب انتقاد کرد: «رشیدیان برای نگارش این فرهنگ تقریبا همه منابع مربوط به پستمدرنیسم در همه زبانها را مطالعه کرده. شاید دستکم بهتر بود به عمده فرهنگهایی که مبنای کار ایشان بوده اشاره میشد. چون در بعضی مدخلها روشن نیست، سخن خود رشیدیان است یا اقتباسی از نظرات دیگران. همچنین ذکر منابع و فرهنگها به درک خاستگاه و مواجهه با بسیاری از این مفاهیم کمک میکند.» علیا به معادل برخی مفاهیم در این کتاب نیز نقد داشت. بهعنوان مثال او به community و society اشاره میکند که برای هر دو معادل «جامعه» در نظر گرفته شده است اما: «بیشتر از این منظر به این نکات اشاره کردم که بتوان به این کتاب باارزش به چشم موجود زنده به آن نگاه کرد. تمام مواردی که عنوان شد، تنها در اصل پیشنهاداتی برای ویراستهای بعدی بود، اگرچه همین نسخهای که امروز در دست ماست، بسیار باارزش است.»
حسینعلی نوذری: آثار رشیدیان اعتبار گفتمان پسامدرن در ایران است
حسینعلی نوذری حوزه تفکر و نظریه پسامدرن را حوزهای پیچیده و پرچالش و سراسر مناقشهبرانگیز دانست؛ چه نزد منتقدان و چه نزد نظریهپردازان و شارحان این حوزه. به همین دلیل در نظر او، پستمدرنها نیز همچون هر جریان نوپای دیگری بهدنبال استقلال و اعتبار به معنای دقیق کلمه برای حوزه خود بودهاند. او ضمن اشاره به ماهیت پستمدرنیسم که در بطن خود مفاهیم بنیانبراندازانه دارد، تاکید داشت «مخاطبان حق دارند دچار چالشهایی درونی با تفکر پسامدرن شوند و نسبت به آن شک و تردید داشته باشند. با این اوصاف حضور متفکران برجسته پستمدرن باعث اعتبار گفتمان نظری پسامدرن و برطرفشدن نگاه تردیدآمیز مخاطبان به آن شده است.» نوذری در ادامه به ورود تفکر پسامدرن در ایران اشاره کرد و گفت: «ورود گفتمان پسامدرن به جوامع فلسفی ایران نیز با شکوتردیدهای بسیاری روبهرو شد، اما حضور افرادی همچون عبدالکریم رشیدیان باعث اعتبار این گفتمان شد و به تبیین این مساله در ایران بسیار کمک کرد. رشیدیان با ترجمه کتاب «متنهای برگزیده از مدرنیسم تا پستمدرنیسم» لارنس کهون و «پدیدهشناسی» ژان لیوتار، باعث شد پستمدرنیسم در ایران به صورت کاملا جدی مطرح شود.» او
جایگاه رشیدیان را در مباحث پستمدرن ایرانی مهم خواند: «در حوزه تفکر پستمدرن تلاش بسیاری شد تا اندیشمندانی که مدارج عالی آکادمیک دارند، به این مبحث جذب و باعث اعتبار آن شوند.» نوذری حضور افرادی همچون رشیدیان در فضای فکری ایران را دال بر این معنا دانست که آنها نه از سر تفنن یا کسب اعتبار یا بازارپسندی بلکه از سر دغدغه حقیقی تفکر به ما نشان دادند حوزه پسامدرن بهمثابه یک گفتمان یا جریان فکری یا یک وضعیت برای ما نیز مسایل درخور تامل دارد و اهمیت کتاب «فرهنگ پسامدرن» را نیز باید در همین راستا دانست. نوذری در ادامه نقد خود را بر مدخلهای مطرحشده در این کتاب مطرح کرد: «مدخلهای این کتاب دو دسته هستند؛ اسامی و مفاهیم. اگر مدخلها بر اساس ردهبندیهای موضوعی طبقهبندی میشد به نظرم کار مخاطب در ارجاعات درونمتنی راحتتر میشد. همچنین نسبت تعداد مدخلهای اسامی به مدخلهای مفاهیم، نسبت متعادلی نیست و مدخلهای اسامی بیشتر است. در فلسفه پستمدرن نیز مفاهیم اهمیت بیشتری نسبت به اسامی نظریهپردازان دارد. مخاطبان کتاب نیز تا مفاهیم را درنیابند، به مطالعه مدخلهای مربوط به شخصیتها نمیپردازند. هرچند بهنظرم، اسامی برخی
شخصیتهای مهم چون هایدگر و نیچه نیز در این فرهنگ جا افتاده است.» بر این اساس، نوذری نقد خود را چنین طرح کرد: «جای برخی مفاهیم ترکیبی در حوزه تفکر پسامدرن، از جمله مدخلهایی که به «پستمدرنیسم و...» اختصاص دارد، نیز در این فرهنگ خالی است. به عنوان مثال اگر مدخلهایی همچون «پستمدرنیسم و سیاست»، «پستمدرنیسم و نقاشی»، «پستمدرنیسم و سینما» و... در این فرهنگ میآمد، کتاب کاملتر میشد.» نوذری همچنین به فقدان مدخل مربوط به ادبیات پستمدرن در «فرهنگ پسامدرن» اشاره کرد و گفت: «مفهوم شعر پستمدرن بسیار جنجالی و تاملبرانگیز است. همانطور که میدانید نخستین خاستگاه پستمدرنیسم هنرها و ادبیات بوده است.» او ضمن اشاره به «جان اشبری» به عنوان یکی از تاثیرگذارترین شاعران بر شعر پستمدرن جای مدخلی به نام او و شعر پستمدرن را نیز خالی دانست. همچنین به فقدان مدخلهایی درباره رماننویسان و شاعران و حتی سینماگران پستمدرن اشاره کرد و نیز نبود مدخلهای مربوط به حوزه فرهنگ: «مفهوم فرهنگ یکی از بسترهای ظهور تفکر پسامدرن است. در این کتاب مدخلهای ترکیبی با فرهنگ کار شده، اما به خود واژه و مفهوم فرهنگ توجهی نشده است.» نوذری در
آخر ضمن گلایه از ناشر، نبود نمایههای موضوعی در این کتاب را ایرادی مهم دانست: «فرهنگنامهها، text book نیستند. مخاطبان معمولا برای ارجاع به تحقیقات و مکتوبات خود سراغ این کتابها میروند و دلیلی ندارد که همه کتاب را مطالعه کنند. فرهنگ پسامدرن متاسفانه نمایه ندارد و ممکن است مخاطبان برای جستوجوی مدخلها با مشکل مواجه شوند. البته این مساله اشکال نویسنده نیست، بلکه اشکال ناشر است. امیدوارم در چاپ دوم کتاب این نقص برطرف شود.»
رشیدیان: آدم محتاطی هستم و نیاز مخاطب ایرانی را در نظر گرفتم
عبدالکریم رشیدیان در بخش پاسخ به نقدها و پیشنهادات مطرحشده، نخست از نقدی که بر فقدان مقدمه مفصل در این کتاب شده بود، آغاز کرد: «من خیلی نمیتوانم مقدمه بنویسم. سعی میکنم مقدمهای کوتاه از خود کتاب بنویسم. شاید بعدها عقیدهام در اینباره تغییر کند، اما تا امروز تلاشم بر آن بوده اگر کاری باید انجام دهم در خود کتاب منعکس شود.» او ضمن اینکه پذیرفت جای بسیاری مدخلها در این کتاب خالی است، افزود: «نگارش فرهنگهایی همچون فرهنگ پسامدرن کار یک نفر نیست و باید به صورت تیمی آنها را تهیه و تدوین کرد، چراکه یک نفر همه دانشها را ندارد. بنابراین شاید جای خالی بسیاری از مداخل در این فرهنگ به چشم بیاید. در 10سالی که صرف نگارش این کتاب کردم همین تعداد مدخل را توانستم در این کتاب جمعآوری کنم.» او در ادامه ضمن تکرار تعبیر مسعود علیا افزود: «فرهنگ پسامدرن برای من کتابی در فرآیند است؛ یعنی بههیچ عنوان این کتاب را تمامشده نمیدانم و تمام تلاشم را میکنم تا در چاپهای بعدی مدخلهای آن بهروز شود. عجالتا من بیش از این فرصت نداشتم، یعنی بهتر است بگویم توانش را نداشتم. پس از اتمام و انتشار کتاب هم به مفاهیمی دیگر در حوزه تفکر
پسامدرن برخوردهام و همچنان مشغول جمعآوری مدخل هستم.» رشیدیان با اشاره به مدت زمانی که صرف نگارش و جمعآوری «فرهنگ پسامدرن» کرده، گفت: «تدوین و نگارش این فرهنگ از سال82 آغاز شد و تا امروز طول کشید. مقوله پستمدرنیسم آنقدر گسترده است که واقعا نمیتوان به همه مدخلهای آن پرداخت. همچنین باید اشاره کنم که کار روی این کتاب برای من یک دوره آموزشی بزرگ بود و بسیاری از مفاهیم را ابتدا آموزش دیده و سپس مدخلش را نوشتم.» اما رشیدیان ضمن پذیرش کافینبودن برخی مدخلهای این کتاب، تاکید داشت از نگارش برخی مدخلهای مربوط به فیلسوفان، آگاهانه اجتناب کرده است: «به دلیل محدودیتهایی که در کلینشدن مدخلهای کتاب داشتم، ناچار شدم به گزینشی حداقلی دست بزنم و از نگارش مداخلی درباره فیلسوفانی که در ایران زیاد تکرار شدهاند، آگاهانه اجتناب کردم تا بتوانم به طرح نام فیلسوفانی بپردازم که تاکنون کمتر در ایران مطرح شدهاند و همچنین ربط مستقیمی به مسایل پستمدرن دارند. بهعنوان مثال در این فرهنگ شما نامی از هایدگر و نیچه نمیبینید که تاثیر بسیاری بر منظومه فکری پستمدرنیستها و همینطور فلسفه پسامدرن داشتند.» او در ادامه همین دلیل را
برای فقدان مدخل برخی مفاهیم نیز به کار برد: «به همین دلیل از مدخلهای کلی نظیر مدخل «روایت» آگاهانه اجتناب کردم. این محدودیتها باعث شد تا من از طرح برخی مفاهیم کلی اجتناب و سعی کردم آنها را در خاستگاه و بستر اصلی خودشان مطرح کنم. از اینرو، شما در این کتاب مدخلهای کلی چه در اسامی و چه در مفاهیم کمتر میبینید.»
رشیدیان در پاسخ به نبود وحدت رویه در ارتباط برخی مدخلها با امر پستمدرن گفت: «من آدم محتاطی هستم. تنها در مدخلهایی که مطمئن بودم، ارتباط مستقیم آنها را با امر پستمدرن نشان دادهام. اگر در برخی مدخلها این کاستی را میبینید، به حساب احتیاط من بگذارید.» او در پاسخ به شیوه ذکر منابع در این کتاب با اشاره به نمونههای مشابه خارجی تاکید کرد در تمام فرهنگنامهها این مساله وجود دارد: «من در این کار چندان حضور فیزیکی ندارم. تقریبا هیچ چیز بیمدخلی در این کتاب وجود ندارد. بنابراین خیالتان راحت باشد اگر خطایی هم وجود داشته باشد، چندان دلبخواه نیست.» رشیدیان همچنین در پاسخ به ابهام در برخی معادلها گفت: «انتخاب برخی از معادلها را باز به حساب احتیاط من بگذارید. مثلا معادلی که من برای community انتخاب میکنم، جماعت است. با توجه به زمینه کار مثلا در متن یک فیلسوف خاص، انتخاب معادلها قطعی و مشخص است اما در یک چنین کاری تفکیکها به این شدت وجود ندارد و انتخابها بسیار دشوار میشوند.» رشیدیان در ادامه درباره طبقهبندی و ردهبندی موضوعی مدخلها تاکید کرد؛ در هیچ فرهنگ لغت دیگری چنین تفکیکی صورت نگرفته و اگر من این کار
را انجام میدادم، نوعی بدعتگذاری بود: «آنچه در نگارش و تدوین این مدخلها در نظر گرفتم، در گام نخست نیاز مخاطب ایرانی و حفظ تنوع در کار بود. با بسیاری از نقدهایی که مطرح شد، موافقم. اما در نظر بگیرید فرهنگنامه مشابهی نظیر «راتلج» توسط 150نفر متخصص نوشته شده که شورای ویراستاری آن 20نفرند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.