|

روایت محمدمهدی دادگو از «دهه 60»

سینما را مزاحم می‌دانستند

فرانک آرتا

محمدمهدی دادگو، تهیه‌کننده و کارشناس سینمای ایران، در دهه 60هجری‌خورشیدی، از یاران فخرالدین انوار و سیدمهدی بهشتی بود. آن دوران را از نزدیک لمس کرد و در جریان بسیاری از امور قرار داشت. ضمن اینکه تهیه‌کننده سریال به‌یادماندنی «هزاردستان» زنده‌یاد علی حاتمی هم بود. در دهه موسوم به «دهه 60» از تلویزیون به سینما کوچ کرد تا در کنار همکارانش به شکل‌گیری سینمای نوین ایران با دستورالعمل جدید کمک کند. ‌یکی از مباحث مهم امروز سینمای ایران، کوچک و چابک‌سازی بنیاد سینمایی فارابی است که به مناسبت این رخداد با آقای دادگو به گفت‌وگو نشستیم و درباره گذشته سینمای بعد از انقلاب صحبت کردیم. از دیگر فعالیت‌های دادگو می‌توان به مدیریت تولید بنیاد سینمایی فارابی (64-1362)، عضویت در نخستین هیات‌مدیره خانه سینما و عضویت در شورای‌مرکزی اتحادیه تهیه‌کنندگان سینمای ایران اشاره کرد.

حتما‌ در جریان اتفاقاتی که این‌روزها در سینما می‌افتد، هستید. یکی از تصمیماتی که مدیران فعلی گرفتند این است که «بنیاد سینمایی فارابی» که اوایل دهه60 پایه‌ریزی شد را کوچک کنند یا ماموریت آن را تغییر دهند. تحلیلتان درباره این تصمیم چیست؟
بهتر است آن چیزی که در تاریخ اتفاق افتاده را با مختصات زمانی و مکانی آن بررسی کنیم تا به تحلیل واقعی دست یابیم. تفکر نوزایی سینمای ایران در سال 1362 شکل گرفت و سینمای جدیدی وابسته به شرایط اجتماعی متولد شد. به‌موازات آن هم از نظر سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در ایران تغییراتی به وقوع پیوست. حالا بر اساس این مختصات باید مسایل را ارزیابی کنیم، نه‌اینکه با وضعیت کنونی بسنجیم. چون در این صورت تحلیلمان کاملا غلط است. مانند این است از تصادفی حرف می‌زنیم که در سال‌های جنگ جهانی دوم رخ داده و بگوییم کسی که می‌خواست خبر این حادثه را بدهد چرا به اورژانس تلفن نکرده تا کمک بطلبد. بنابراین ارزیابی تاریخی یک مقوله، باید با دانستن شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن دوره مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد. حتما ‌می‌دانید سینمای ایران پیش از وقوع انقلاب اسلامی تقریبا مرده بود.
اصلا سال 1356 سینمای ایران ورشکسته بود.
چیزی که وجود داشت، سالن سینما و نمایش فیلم‌های خارجی بود. در مقطع پیروزی انقلاب اسلامی سینما به‌عنوان مقوله‌ای ضدفرهنگی مورد شناسایی قرار می‌گرفت. در دو، سه‌سال اول بعد از انقلاب سرگیجه ناشی از مدیریت فرهنگی بر موضوعی که موضوع نامعلومی است مدنظر بود. تا زمانی که این پرسش مطرح شد که آیا سینما داشته باشیم یا نداشته باشیم؟ و راهنمای اصلی داشتن سینما جمله معروف امام (ره) بود که «ما با سینما مخالف نیستیم، با فحشا مخالفیم» و با تمجیدی که از فیلم «گاو» کردند، بنیان زایش سینمای جدید ایران نضج گرفت.
در پی این فرمان، فرآیند زایش چگونه شکل گرفت؟ ‌
همین فرمان، اراده راه‌اندازی سینما را به وجود آورد. این مورداستفاده عده‌ای قرار گرفت که تازه بر مسند سینمای ایران از طریق وزیر فرهنگ و ارشاد وقت-
آقای خاتمی- برگمارده شده بودند. آقای انوار، ‌معاونت سینمایی را برعهده گرفت. بنده و آقای بهشتی هم از صداوسیما مامور شدیم. مهم‌ترین نکته‌ای که در این مرحله اتفاق افتاد، این بود که این مجموعه وارد کارهای جاری نشد. درها را بست و موجودی که پیش از این مرده بود را مورد مطالعه قرار داد.
یعنی ایدئولوژی تبیین کردید؟ ‌
من اسمش را ایدئولوژی نمی‌گذارم، ‌بلکه می‌گویم نگرش و طراحی کلان. از دیدگاه فرهنگی - هنری، داشتن سینمای ملی و چگونه‌داشتن آن کار سختی بود. وقتی از دهه60 به‌عنوان دهه بزرگ و تاثیر‌گذار یاد می‌کنیم به همین دلیل است. هرچند که از نظر برخی اصلا کار بزرگی نبوده. خوشبختانه همه‌چیز مستند است و این مستند‌ها به‌تدریج در قالب کتاب منتشر می‌شود. اولین نمونه آن کتاب مجموعه مصاحبه‌های آقای بهشتی است و کتاب‌های بعدی مذاکرات کارشناسی کارشناسان طراح سیاست‌های کلان و همچنین گفتارهای آقای فخرالدین انوار، ‌معاون وقت سینمایی کشور ‌است که در نوبت چاپ هستند و در آن مشخص می‌شود این طراحی بر چه اصولی مبتنی بود و بنیان صنعت جدید سینمای ایران به‌صورت گام‌به‌گام در جزییات چگونه طراحی و به قوانین اجرایی تبدیل شد.
تعریف سینمای ملی از همان زمان مطرح شد؟
اصل اولیه بر این بود که ما بتوانیم سینمای ملی را تعریف کنیم و بگوییم مختصات سینمای ملی چیست و این مستلزم این بود که گذشته سینمای ایران را مورد مطالعه قرار دهیم؛ از ابراهیم‌خان عکاس‌باشی تا رسیدن به مقطع پیروزی انقلاب اسلامی و مرگ سینما در قبل از آن. یعنی نقاط قوت‌ و ضعفش را بفهمیم.
سینمای ملی چگونه محقق می‌شد؟ ‌
اصل را بر تولید ملی فیلم گذاشتیم. تولید فیلم ایرانی را بر هر اتفاقی مقدم دانستیم. برای اینکه تولید اتفاق بیفتد، باید تسهیلات ایجاد می‌کردیم. این تسهیلات ایجاد منابع بود و در فیلمسازی به سرمایه، نیروی انسانی، تجهیزات، ‌مواد اولیه، خدمات و مقرراتی که بسترسازی می‌کند تقسیم می‌شد. سپس این منابع را یک‌به‌یک از شکل کلان به ریز تعریف کردیم. توجه کنید که در مقطع انقلاب از نظر صنعتی، بالای 97درصد فیلم‌های ایرانی سیاه‌وسفید بود. از انقلاب به‌بعد صددرصد سینمای ایران رنگی شد. جالب است بگویم ایران همیشه به تحولات تکنولوژی سینمایی نزدیک بوده و هست. ما ایرانیان تنها ملتی هستیم که هر پدیده جدیدی در جهان را سریعا دریافت می‌کنیم و آن پدیده را با ترکیب فرهنگ خودی «مالِ خود» می‌کنیم. «سینما» به‌عنوان یک پدیده غربی خیلی زود به ایران وارد و تبدیل به مالِ خود شد، ‌ولی چندان دوام فرهنگی نیاورد.
اما این سوال همچنان وجود دارد که چرا تا امروز در تبیین مختصات سینمای ملی دچار مشکل هستیم؟ ‌
بله. در تاریخ سینمای ایران، قبل از انقلاب به دلایلی چند موفق نبودیم، هرچند شعباتی از سینمای روشنفکری و منتقد را شاهد بوده‌ایم. پس از طراحی برای نوزایی سینمای ملی، نارسایی‌های تاریخی را مورد شناسایی قرار دادیم و به همین سبب «تولید ملی فیلم ایرانی» را مرکز توجهات سیاست‌ها قرار دادیم. وقتی تولید را در مرکز قرار دادیم، توجه به حمایت و صنعت مطرح شد. پیش‌فرض ما این بود که در برنامه‌ای دوساله، از تولید یکی، دو فیلم به 30 فیلم سینمایی در سال برسیم. همین اشتغال، گردش سرمایه را موجب می‌شود، یعنی سالن‌ها فیلم دارند. پس می‌توان سینما را به‌عنوان شغل اول انتخاب کرد. چون بسیاری از افراد فعالیت در سینما شغل دومشان بود. در نتیجه «حرفه» تشکیل می‌شود و بعد از آن سراغ تفاوت کمیت و کیفیت رفتیم.
شما از واژه «صنعت» استفاده کردید. به‌راستی آن زمان صنعت سینما وجود داشت؟ منظورتان از «صنعت سینما» چیست؟ ‌
واژه صنعت، واژه‌ای کمی است و تعریفی دارد و به آن نیز اشاره کردم. مثلا فیلم‌ها رنگی شد یا صدابرداری سر صحنه مورد توجه قرار گرفت، درحالی که پیش از آن فیلم‌ها دوبله می‌شد. یعنی وارد موقعیتی شدیم که اسمش را «صنعت ابزارها» گذاشتیم. ابزارها تغییر کرد. نیروهای متخصص جدید وارد خط تولید شدند. مناسبات صنعتی و حرفه‌ای در جریان افزونی کمیت تولیدات شکل گرفت. اشتغال در حرفه‌های مختلف، خطوط تولید سینمایی، کنارهم‌قرارگیری تخصص‌های سینمایی ‌در مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یعنی «صنعت». تفاوت آن با دیگر «صنایع» این است که در دیگر صنایع اول طراحی می‌کنید، ‌بعد خط تولید راه می‌اندازید. ‌نیروی متخصص ثابت برای خط یا خطوط تولید انتخاب می‌کنید، خطوط تولید به‌طور ثابت فعالیت می‌کند و محصول مصرفی متنوع و متعدد می‌سازد. در صنعت سینما، یک محصول از خط تولید زاده می‌شود. «فیلم‌سینمایی» این محصول خط تولیدش را می‌بلعد و دیگر آن خط تولید به کار نمی‌آید. سیاستگذاری‌های کلان، تشکیل اندام «صنعت سینمای ملی» را هدف قرار داد و تسهیلات لازم برای تولید فیلم ایرانی و افزونی «کمیت» را میسر کرد. این تسهیلات در تمام منابع فیلمسازی مطالعه شد. از «سرمایه» تا «تجهیزات جدید»، ‌از «نیروی انسانی متخصص و هنرمند» تا وضع «قوانین و مقررات» تشویق‌کننده و ‌از «معافیت‌های قانونی» تا محدودکردن قدرت اکران. «فیلم خارجی» که مزاحم اصلی «تولیدملی» بود، ‌برای اجرای این مجموعه هدف‌گذاری شده نظام «وزارتخانه‌ای» توان و تحرک لازم را نداشت. نوزایی سینمای ملی جز از طریق تاسیس موسسه‌ای سرزنده و فعال میسر نبود؛ موسسه‌ای که بتواند حمایت‌ها و باروری را راحت‌تر انجام دهد. چنین شد که «بنیاد سینمایی فارابی» تاسیس شد.
پس فارابی بنابر ضرورت زمانی تاسیس شد؟ ‌
بله. در اولین مصاحبه‌ای که بعد از تشکیل فارابی انجام شد، بنده و آقای بهشتی حضور داشتیم. آقای بهشتی در سال 1364 در گفت‌وگو با روزنامه کیهان عنوان کرد «به امید روزی که سینمای ایران به فارابی نیازی نداشته باشد.» این بنیاد جزو سیاستگذاری‌های کلان جمهوری اسلامی بود و هدفش این بود که انشاءالله به‌گونه‌ای رفتار کند که سینمای ایران روی پای خودش بایستد و به هیچ‌کس نیاز نداشته باشد. از نظارت عام هم که وظیفه دولت است، ‌برخوردار بود. وقتی اینها را می‌گویم که کشور در شرایط جنگ تحمیلی بود. جامعه ملتهب بود. اما دولت به این نتیجه رسیده بود در چنین جامعه‌ای ملزومات اصلی، فعالیت‌های فرهنگی - هنری است. دنیا هم باید چهره فرهنگی و مقتدری از ایران ببیند که حتی تحت فشار جنگ تحمیلی آرام است. از آن زمان بود که به کمیت‌های موردنظر رسیدیم. حالا در این کمیت، کیفیت را تفاوت‌گذاری کنیم. حالا مدرسه‌ای داریم که در آن کلاس درس وجود دارد و شاگردان بااشتیاق درس می‌خوانند. ولی میان آنها از نقطه‌نظر استعداد و کوشایی و... تفاوت هست. همین‌جا مطرح شد حمایت‌های عام از همه تولیدات سینمایی می‌کنیم. ولی حمایت‌های خاص هم از فیلم‌های برتر و بهتر هم انجام می‌شود. حالا این فیلم‌ها با چه مترومعیاری شناسایی می‌شوند؟
به همین دلیل به مدل درجه‌بندی فیلم‌ها - الف، ‌ب و ج - رسیدید؟
بله. معیارهای سنجش برای درجه‌بندی کیفی محصولات سینمایی که حالا به انبوهی نسبی رسیده بود، طراحی شد. یکی از این معیارها تکنیک است. ما باید خودمان را از نقطه‌نظر تکنیک و فناوری به جهان نزدیک می‌کردیم. صدابرداری سر صحنه، فیلمبرداری مبتنی‌بر استانداردهای بین‌المللی، موسیقی اورجینال، بازی‌ها و کارگردانی مبتنی‌بر زیبایی‌شناسی و دستور زبان سینما و... در فیلم‌ها قابل ارزیابی و نمره‌گذاری بود. وجه دیگر و اصطلاحی که آقای بهشتی به کار می‌برد، نزدیکی به موضوعات و مضامین ملتهب جامعه بود که در فیلم‌ها نشان داده می‌شد.
یعنی فرهنگ ایرانی را نشان دهد؟
بله. مضامینی که از دل فرهنگ جامعه ایرانی بیرون می‌آمد. این هم در درجه‌بندی و کیفیت فیلم‌ها دخیل بود و درنهایت به «شخصیت سینمای ایران» تبدیل شد. با این دیدگاه «هرم منزلتی» تشکیل شد و افرادی که فعالیتشان منجر به محصول بهتر می‌شد از امکانات بهتری استفاده می‌کردند.
برخورداری از امکانات صرفا‌ مادی بود؟
خیر. غیر از آن «منزلتی» بود. مثلا‌ در دوره‌ای گفته شد، کسانی که فیلم‌های ممتاز می‌سازند، ‌دیگر نیاز نیست که کل فیلمنامه آنها تصویب شود، ‌بلکه طرحشان در حد دوصفحه‌ای کفایت می‌کند. چون مقررات را می‌دانند و می‌توانند با آزادی کارشان را انجام دهند که اتفاقا ‌محصولات شاخص این دوره توسط این‌دست از فیلمسازان ساخته شد.
البته در آن زمان برخی‌ها به این مساله معترض بودند. تحلیلتان چیست؟
البته این تفاوت‌گذاری‌ها مورد نقدوانتقاد کسانی بود که در تفاوت‌گذاری‌ها درجه کمتری می‌گرفتند. باید هم انجام می‌شد و طبیعی بود. ولی به‌هرحال این دوره ‌گذار بود. چون در حال شکل‌گیری سینمای ملی بودیم و به ارتقای فرهنگ بصری مخاطبان اهمیت می‌دادیم. حتی اگر نگاه آماری داشته باشید، تعداد مخاطبان فیلم‌های ایرانی با کیفیت بالا در سال‌های 67، 68 و 69 را نسبت به جمعیت کشور در آن سال‌ها بسنجید. رکوردی که وجود دارد هرگز در سال‌های بعد تکرار نشد. سیاست‌های ارتقای کیفی سینمای ملی در رابطه با ارتقای جمعیت مخاطب سینمای ملی پاسخ مثبت داده بود.
صحبت‌ها و عملکرد گروه مدیران دهه60 با توجه به مختصات آن دوره قابل درک است. حتی آقای عبدالله اسفندیاری در جایی مطرح کردند که ما «دیکتاتورهای دلسوز» بودیم اما در این مسیر چند نکته مطرح می‌شود. در آن زمان برخی‌ها احساس می‌کردند در این مسیر بحث خودی - ناخودی مطرح می‌شود. ضمن اینکه تفکیک سینمای گیشه و اندیشه باعث شد به دلیل خاستگاه فکری آقای انوار اینطوری تلقی می‌شود که برای مسوولان مناسبات سینمای ستاره‌محور خیلی مهم نیست. نظرتان چیست؟
«ستاره‌محوری» سینما، ‌اصل اساسی گیشه است. ممارست سینمای قبل از انقلاب برای ادامه حیات اقتصادی، ستاره‌محوری هم بود. «مولف‌محوری» یا «هنرمندسالاری» محور اصلی سینمای اندیشه است. در یک دوره برای تغییر ذایقه و سلیقه فرهنگی مخاطب باید این ریاضت فراهم می‌آمد. چشم‌انداز کلی سیاستگذاران، داشتن سینمایی با مختصات فرهنگ خودی بود. البته خواص سینمای پرمخاطب را نیز باید فراموش می‌کردیم.
برخی‌ها نحوه مدیریت آن دوره سینما را با سینمای شوروی سابق مقایسه می‌کنند. چقدر این مقایسه را مبتنی‌بر واقعیت می‌دانید؟ ‌
مقایسه نامربوطی است. سینمای اتحاد جماهیر شوروی سابق، سینمایی با تفکر«حزبی» بود. نقطه سفارش آن سینما، ‌مرکزیت حزب بود. یعنی «سینما» در آن نظام وسیله‌ای برای تبیین ایدئولوژی و سیاست‌های حاکم بود. تاریخ 10ساله سینمای ایران (73-1362) گزارش کتبی با شرح انشایی نیست! نام فیلم‌ها و سازندگان آن را مرور کنید، ‌تنوع مضامین و ژانرهای مختلف را مشاهده کنید. آن‌گاه داوری کنید و دیدن دوباره این فیلم‌ها را توصیه می‌کنم. به‌طور مثال در همین 10سال در برخورد فیلم‌های با مضامین جنگ و دفاع مقدس بیش از 120فیلم سینمایی توسط 75 کارگردان ساخته شد که نگاه جاری در آن، تنوع نگرش‌ها، نه از جنس خشونت و ادبار بلکه از جنس دل و سلحشوری بود، ‌مقایسه کنید نگاه و نگرش سینمای اتحاد شوروی سابق و همچنین عرصه و فیلم‌های سفارشی ساخته‌شده آن دوران را.
درآن زمان، جدول اکران سینماها مثل کنداکتور تلویزیون بسته می‌شد. عده‌ای می‌گفتند وقتی وضعیت تولید را مشخص و جدول اکران بسته می‌شود، پس تکلیف چیست؟
در سینمای قبل انقلاب، ‌سالن‌های ممتاز و مناسب، تماما‌ به نمایش فیلم‌های خارجی اختصاص داشت. فیلم‌های ایرانی در سالن‌های درجه 2و 3 نمایش داده می‌شد. نوزایی سینمای ملی از «مضمون» تا «فیلمنامه»، از «تولید» تا «نمایش» باید مورد حمایت مستقیم قرار می‌گرفت. محدودکردن فیلم‌های خارجی، حذف دلالان و سوداگران آن عرصه، سالن‌های سینمایی بهتری -هرچند معدود و محدود - برای نمایش فیلم «ایرانی» مهیا کرد. تکلیف این بود که این قاعده شکسته شود و از تولید تا نمایش نگاه حمایتی، هدایتی و نظارتی باشد تا اطمینان حاصل شود که مجموعه سینمای ملی، فضا و فرصت برای اندیشه‌ورزی، داشته باشد و متنوع و آزاد شود. اما در بخشی از سوال قبلی‌تان به مساله بازیگرسالاری اشاره کردید. همان‌طور که گفتم تعمدا‌ در این دوره هرم معکوس منزلتی طراحی شد تا فیلمساز سازنده اندیشه باشد و تهیه‌کننده هم مفهوم تولید‌کننده داشته باشد؛ نه سرمایه و پول.
در حقیقت سیاستگذاران دهه60، نقطه سفارش فیلمسازی را از گیشه به اندیشه آوردند. من شخصا‌ به آقای فردین احترام می‌گذارم و دوستش دارم؛ چون منش پهلوانی داشت. در زندگی شخصی میان مردم هم محبوبیت داشت. اما درمورد فیلم‌های او صحبت نمی‌کنیم. مردم در شهرستان و تهران می‌گفتند فیلمی از فردین آمده است و برویم ببینیم. می‌خواستند فیلم فردین را ببینند؛ در صورتی که منظور سینما، این نبود. الان دوباره بازیگر سالاری اتفاق افتاده است. بازیگرانی هستند که وقتی هرم برعکس شود، این می‌شود. ما به کارگردان‌سالاری اعتقاد داشتیم. آرزوی ما این بود که مردم برای اندیشه به سینما بروند و گیشه هم تقویت شود؛ اما یک غفلت کوچک کردیم و آن این بود که باید به همان نسبت که به تولید توجه می‌کردیم، به توزیع و نمایش هم توجه می‌کردیم.
همچنان یکی از معضلات سینمای ایران، نظام توزیع و پخش است.
بله. ما باید میادین فرهنگی را که فاقد سالن سینما بودند، واجد آن می‌کردیم.
الان به پاشنه آشیل تبدیل شده است؟
بعد از طی این دوره 10ساله، مسوولان بعدی سینمای کشور باید وجوه دیگر سینمای ملی را مدنظر قرار می‌دادند. متاسفانه یا راه رفته را طی کردند یا با آن مخالفت ورزیدند، بدون آنکه توجه کنند که تمامی این سیاستگذاری‌ها برای «تولد» سینمای ملی بود و بدیهی بود که ادامه حیات و برنایی «سینما» فقط تولید فیلم نیست. تولید، ‌عرصه نمایش می‌خواهد، ‌چه درسطح ملی (سالن سینما و...) و چه در سطح جهانی (انواع شبکه‌های تلویزیونی خریدار و...) و اینها همه به معنای بازگشت سرمایه و سودآوری و ارتقای چرخه اقتصادی و صنعتی سینمای ملی بود که از این موضوع غفلت کردند و نیروی خود را صرف انتقاد از سیاست‌ها و سیاستگذاران دوران «کودکی» سینمای ملی برنهادند.
هنوز درمورد ستاره‌سازی قانع نشدم؟ ‌
جلوی بازیگرسالاری گرفته نشد، اما از مولف حمایت شد. کوشش شد که بگوییم مولف و اندیشه، سینما را می‌سازد. بقیه ابزار، امکانات و ‌نیروی انسانی عواملی هستند که در خدمت این اندیشه‌اند. معنای فیلمسازی این است که علی حاتمی، کارگردان و نویسنده‌اش باشد. اما در فیلم‌های او بازیگران بزرگی هم حضور دارند. ضمنا در شرایط آن زمان خیلی‌ها سینما را مزاحم می‌دانستند. کسانی که می‌خواستند به سینما کمک کنند یکی از افتخاراتشان این بود که اصلا فیلم ندیدند. قبل از انقلاب چون سینما، بازیگرمحور بود، بازیگران بیشتر متهم می‌شدند؛ در صورتی که اگر همان موقع فیلم بدی ساخته می‌شد باید به کارگردان نسبت می‌دادند و بازیگر فقط یکی از عوامل اجرایی فیلم بود؛ چون نگاه به سینما همواره عوامانه بود.
به همین دلیل اوایل انقلاب، برخی از بازیگران معروف سینمای قبل از انقلاب به دادگاه فراخوانده شدند؟ ‌
سیاستگذاران و به نمایندگی آنها آقای انوار باید میان دو امکان، یکی را انتخاب می‌کرد. یا باید درها را باز می‌کرد و همگان در درون جریان فیلمسازی قرار می‌گرفتند یا اینکه نوزایی سینمای نوین ایران طراحی می‌شد. در شکل اول صدمات ناشی از ورود همگان مبتنی بر تصوری که از «نقش بازیگران معروف» در تصور مسوولان وجود داشت، ‌سینما را در معرض دشواری‌ها و مشکلاتی قرار می‌داد که اساسا‌ نوزایی آن را منتفی می‌کرد. سیاستگذاران، راه دوم را که چرخه تولید سینمای ملی بدون حضور مظاهر بیرونی سینمای پیشین در این مسیر بود را انتخاب کردند. فشار بسیاری وارد آمد ولی به هرحال سرنوشت «سینمای ایران» مطرح بود. یادم است شخص فخرالدین انوار، ‌شخصیت محکمی داشت و به جهد، براین اصل پای می‌فشرد ولی در خلوت بارها دیدم که به حال برخی از بازیگران اشک به چشم می‌آورد. جهد و سعی سختی بود ولی به هر صورت نتیجه مطلوب به بار آورد.
نگاهتان به جشنواره فجر چه بود. البته یک دوره جشنواره تحت عنوان «میلاد» در سال 1361 برگزار شد و بعد پایه‌های جشنواره فیلم فجر ریخته شد؟
جشنواره فجر، زاده حضور سینما در جشن‌های پیروزی انقلاب اسلامی بود. آن زمان سینمای ایران چهار تا فیلم قابل‌قبول بیشتر نداشت. در دوره اول جشنواره فیلم فجر، چهار فیلم «حاجی واشنگتن»، «خط قرمز»، «اشباح» و «مرگ یزدگرد» بود. تنها فیلم متعلق به بخش خصوصی فیلم «خط قرمز» بود و سه فیلم، محصول تلویزیون بود. این چهار فیلم به نمایش درآمد و جنجالی به پا شد مبنی بر اینکه سینما که تعطیل است، این فیلم‌ها از کجا پیدا شدند؟ چون با این فیلم‌ها مشکل داشتند و تنها فیلمی که با آن مشکل نداشتند «اشباح» بود. آن دوره جشنواره‌ای بود که کسی جایزه نگرفت و دوستان حوزه هنری آمدند و جشنواره را به هم زدند. از بهمن‌ماه 1362نخستین جشنواره تحت مدیریت سیاستگذاران جدید سینمای ایران برگزار شد. از این زمان، جشنواره فجر شخصیت تازه‌ای یافت. این جشنواره شد ویترین سینمای ایران در هر سال و این سنت، ‌همواره و همیشه باقی ماند. جشنواره‌ای منحصربه‌فرد با تعریف و مختصات خودش. البته به نظر من، جشنواره فیلم فجر کمی باید بازنگری می‌شد و از این شکل «دولت‌خواسته» درآید و با تعریف جدید و ساختار مناسب‌تری دراختیار سینمای ایران قرار می‌گرفت. به هر حال این هم، ازجمله جریان‌هایی است که «اصل» آن حفظ شد و در مدیریت‌های بعدی «نقش ایوان» را راسا عوض کردند.
شما کوچک‌سازی فارابی را چطور تحلیل می‌کنید؟ به نظر شما به اندازه‌ای رسیده که دیگر به فارابی نیازی نباشد؟
به نظرم فارابی از 15سال پیش باید ماموریتش را عوض می‌کرد. در واقع باید بنیاد سینمایی سالن‌سازی می‌شد. مردم نیاز به مراجعه به جای فرهنگی دارند و باید در یک جامعه مدنی کنار هم زندگی فرهنگی داشته باشند. به همین دلیل معتقدم اگر آقای‌ایوبی تجربه این یک‌سال را داشتند، ‌آقای‌جعفری‌جلوه را که فرد فرهنگی قابلی هستند را انتخاب نمی‌کردند، بلکه با تعریف ماموریت‌های جدید فارابی که کوچک‌سازی و چابک‌سازی یکی از مختصات آن است و نقش جدیدی را در ساختار کل سینما برعهده می‌گیرد، ‌مدیریتی مناسب این نقش و ماموریت را برمی‌گماردند.
نظرتان درباره بخش بین‌الملل فارابی چیست؟ چون به برندی تبدیل شده که در دنیا شناخته‌شده است؟ ‌
بخش بین‌الملل باید از بین‌الملل سینمای حرفه‌ای بزرگ‌تر شود و کل فعالیت‌های سینمایی، ‌سمعی و بصری، ‌مستند و تجربی، ‌کوتاه و انیمیشن و... را دربر گیرد. و فقط به عرصه جشنواره‌ای بسنده نکند. بهره‌گیری از این «برند» شناخته‌شده سی‌و‌اندی‌ساله، ‌فرصت مناسبی است که جایگاه تجاری و اقتصادی ما را در همه بازارهای جهانی بگیرد. در کنداکتور هزاران‌شبکه تلویزیونی، ‌ما جای بالقوه‌ای داریم. نام آشنای سینمای ملی ایران سرمایه مهمی است که باید در کنار سایر محصولات سمعی و بصری، ‌حضور فرهنگی توام با منافع اقتصادی داشته باشد.

محمدمهدی دادگو، تهیه‌کننده و کارشناس سینمای ایران، در دهه 60هجری‌خورشیدی، از یاران فخرالدین انوار و سیدمهدی بهشتی بود. آن دوران را از نزدیک لمس کرد و در جریان بسیاری از امور قرار داشت. ضمن اینکه تهیه‌کننده سریال به‌یادماندنی «هزاردستان» زنده‌یاد علی حاتمی هم بود. در دهه موسوم به «دهه 60» از تلویزیون به سینما کوچ کرد تا در کنار همکارانش به شکل‌گیری سینمای نوین ایران با دستورالعمل جدید کمک کند. ‌یکی از مباحث مهم امروز سینمای ایران، کوچک و چابک‌سازی بنیاد سینمایی فارابی است که به مناسبت این رخداد با آقای دادگو به گفت‌وگو نشستیم و درباره گذشته سینمای بعد از انقلاب صحبت کردیم. از دیگر فعالیت‌های دادگو می‌توان به مدیریت تولید بنیاد سینمایی فارابی (64-1362)، عضویت در نخستین هیات‌مدیره خانه سینما و عضویت در شورای‌مرکزی اتحادیه تهیه‌کنندگان سینمای ایران اشاره کرد.

حتما‌ در جریان اتفاقاتی که این‌روزها در سینما می‌افتد، هستید. یکی از تصمیماتی که مدیران فعلی گرفتند این است که «بنیاد سینمایی فارابی» که اوایل دهه60 پایه‌ریزی شد را کوچک کنند یا ماموریت آن را تغییر دهند. تحلیلتان درباره این تصمیم چیست؟
بهتر است آن چیزی که در تاریخ اتفاق افتاده را با مختصات زمانی و مکانی آن بررسی کنیم تا به تحلیل واقعی دست یابیم. تفکر نوزایی سینمای ایران در سال 1362 شکل گرفت و سینمای جدیدی وابسته به شرایط اجتماعی متولد شد. به‌موازات آن هم از نظر سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در ایران تغییراتی به وقوع پیوست. حالا بر اساس این مختصات باید مسایل را ارزیابی کنیم، نه‌اینکه با وضعیت کنونی بسنجیم. چون در این صورت تحلیلمان کاملا غلط است. مانند این است از تصادفی حرف می‌زنیم که در سال‌های جنگ جهانی دوم رخ داده و بگوییم کسی که می‌خواست خبر این حادثه را بدهد چرا به اورژانس تلفن نکرده تا کمک بطلبد. بنابراین ارزیابی تاریخی یک مقوله، باید با دانستن شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن دوره مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد. حتما ‌می‌دانید سینمای ایران پیش از وقوع انقلاب اسلامی تقریبا مرده بود.
اصلا سال 1356 سینمای ایران ورشکسته بود.
چیزی که وجود داشت، سالن سینما و نمایش فیلم‌های خارجی بود. در مقطع پیروزی انقلاب اسلامی سینما به‌عنوان مقوله‌ای ضدفرهنگی مورد شناسایی قرار می‌گرفت. در دو، سه‌سال اول بعد از انقلاب سرگیجه ناشی از مدیریت فرهنگی بر موضوعی که موضوع نامعلومی است مدنظر بود. تا زمانی که این پرسش مطرح شد که آیا سینما داشته باشیم یا نداشته باشیم؟ و راهنمای اصلی داشتن سینما جمله معروف امام (ره) بود که «ما با سینما مخالف نیستیم، با فحشا مخالفیم» و با تمجیدی که از فیلم «گاو» کردند، بنیان زایش سینمای جدید ایران نضج گرفت.
در پی این فرمان، فرآیند زایش چگونه شکل گرفت؟ ‌
همین فرمان، اراده راه‌اندازی سینما را به وجود آورد. این مورداستفاده عده‌ای قرار گرفت که تازه بر مسند سینمای ایران از طریق وزیر فرهنگ و ارشاد وقت-
آقای خاتمی- برگمارده شده بودند. آقای انوار، ‌معاونت سینمایی را برعهده گرفت. بنده و آقای بهشتی هم از صداوسیما مامور شدیم. مهم‌ترین نکته‌ای که در این مرحله اتفاق افتاد، این بود که این مجموعه وارد کارهای جاری نشد. درها را بست و موجودی که پیش از این مرده بود را مورد مطالعه قرار داد.
یعنی ایدئولوژی تبیین کردید؟ ‌
من اسمش را ایدئولوژی نمی‌گذارم، ‌بلکه می‌گویم نگرش و طراحی کلان. از دیدگاه فرهنگی - هنری، داشتن سینمای ملی و چگونه‌داشتن آن کار سختی بود. وقتی از دهه60 به‌عنوان دهه بزرگ و تاثیر‌گذار یاد می‌کنیم به همین دلیل است. هرچند که از نظر برخی اصلا کار بزرگی نبوده. خوشبختانه همه‌چیز مستند است و این مستند‌ها به‌تدریج در قالب کتاب منتشر می‌شود. اولین نمونه آن کتاب مجموعه مصاحبه‌های آقای بهشتی است و کتاب‌های بعدی مذاکرات کارشناسی کارشناسان طراح سیاست‌های کلان و همچنین گفتارهای آقای فخرالدین انوار، ‌معاون وقت سینمایی کشور ‌است که در نوبت چاپ هستند و در آن مشخص می‌شود این طراحی بر چه اصولی مبتنی بود و بنیان صنعت جدید سینمای ایران به‌صورت گام‌به‌گام در جزییات چگونه طراحی و به قوانین اجرایی تبدیل شد.
تعریف سینمای ملی از همان زمان مطرح شد؟
اصل اولیه بر این بود که ما بتوانیم سینمای ملی را تعریف کنیم و بگوییم مختصات سینمای ملی چیست و این مستلزم این بود که گذشته سینمای ایران را مورد مطالعه قرار دهیم؛ از ابراهیم‌خان عکاس‌باشی تا رسیدن به مقطع پیروزی انقلاب اسلامی و مرگ سینما در قبل از آن. یعنی نقاط قوت‌ و ضعفش را بفهمیم.
سینمای ملی چگونه محقق می‌شد؟ ‌
اصل را بر تولید ملی فیلم گذاشتیم. تولید فیلم ایرانی را بر هر اتفاقی مقدم دانستیم. برای اینکه تولید اتفاق بیفتد، باید تسهیلات ایجاد می‌کردیم. این تسهیلات ایجاد منابع بود و در فیلمسازی به سرمایه، نیروی انسانی، تجهیزات، ‌مواد اولیه، خدمات و مقرراتی که بسترسازی می‌کند تقسیم می‌شد. سپس این منابع را یک‌به‌یک از شکل کلان به ریز تعریف کردیم. توجه کنید که در مقطع انقلاب از نظر صنعتی، بالای 97درصد فیلم‌های ایرانی سیاه‌وسفید بود. از انقلاب به‌بعد صددرصد سینمای ایران رنگی شد. جالب است بگویم ایران همیشه به تحولات تکنولوژی سینمایی نزدیک بوده و هست. ما ایرانیان تنها ملتی هستیم که هر پدیده جدیدی در جهان را سریعا دریافت می‌کنیم و آن پدیده را با ترکیب فرهنگ خودی «مالِ خود» می‌کنیم. «سینما» به‌عنوان یک پدیده غربی خیلی زود به ایران وارد و تبدیل به مالِ خود شد، ‌ولی چندان دوام فرهنگی نیاورد.
اما این سوال همچنان وجود دارد که چرا تا امروز در تبیین مختصات سینمای ملی دچار مشکل هستیم؟ ‌
بله. در تاریخ سینمای ایران، قبل از انقلاب به دلایلی چند موفق نبودیم، هرچند شعباتی از سینمای روشنفکری و منتقد را شاهد بوده‌ایم. پس از طراحی برای نوزایی سینمای ملی، نارسایی‌های تاریخی را مورد شناسایی قرار دادیم و به همین سبب «تولید ملی فیلم ایرانی» را مرکز توجهات سیاست‌ها قرار دادیم. وقتی تولید را در مرکز قرار دادیم، توجه به حمایت و صنعت مطرح شد. پیش‌فرض ما این بود که در برنامه‌ای دوساله، از تولید یکی، دو فیلم به 30 فیلم سینمایی در سال برسیم. همین اشتغال، گردش سرمایه را موجب می‌شود، یعنی سالن‌ها فیلم دارند. پس می‌توان سینما را به‌عنوان شغل اول انتخاب کرد. چون بسیاری از افراد فعالیت در سینما شغل دومشان بود. در نتیجه «حرفه» تشکیل می‌شود و بعد از آن سراغ تفاوت کمیت و کیفیت رفتیم.
شما از واژه «صنعت» استفاده کردید. به‌راستی آن زمان صنعت سینما وجود داشت؟ منظورتان از «صنعت سینما» چیست؟ ‌
واژه صنعت، واژه‌ای کمی است و تعریفی دارد و به آن نیز اشاره کردم. مثلا فیلم‌ها رنگی شد یا صدابرداری سر صحنه مورد توجه قرار گرفت، درحالی که پیش از آن فیلم‌ها دوبله می‌شد. یعنی وارد موقعیتی شدیم که اسمش را «صنعت ابزارها» گذاشتیم. ابزارها تغییر کرد. نیروهای متخصص جدید وارد خط تولید شدند. مناسبات صنعتی و حرفه‌ای در جریان افزونی کمیت تولیدات شکل گرفت. اشتغال در حرفه‌های مختلف، خطوط تولید سینمایی، کنارهم‌قرارگیری تخصص‌های سینمایی ‌در مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یعنی «صنعت». تفاوت آن با دیگر «صنایع» این است که در دیگر صنایع اول طراحی می‌کنید، ‌بعد خط تولید راه می‌اندازید. ‌نیروی متخصص ثابت برای خط یا خطوط تولید انتخاب می‌کنید، خطوط تولید به‌طور ثابت فعالیت می‌کند و محصول مصرفی متنوع و متعدد می‌سازد. در صنعت سینما، یک محصول از خط تولید زاده می‌شود. «فیلم‌سینمایی» این محصول خط تولیدش را می‌بلعد و دیگر آن خط تولید به کار نمی‌آید. سیاستگذاری‌های کلان، تشکیل اندام «صنعت سینمای ملی» را هدف قرار داد و تسهیلات لازم برای تولید فیلم ایرانی و افزونی «کمیت» را میسر کرد. این تسهیلات در تمام منابع فیلمسازی مطالعه شد. از «سرمایه» تا «تجهیزات جدید»، ‌از «نیروی انسانی متخصص و هنرمند» تا وضع «قوانین و مقررات» تشویق‌کننده و ‌از «معافیت‌های قانونی» تا محدودکردن قدرت اکران. «فیلم خارجی» که مزاحم اصلی «تولیدملی» بود، ‌برای اجرای این مجموعه هدف‌گذاری شده نظام «وزارتخانه‌ای» توان و تحرک لازم را نداشت. نوزایی سینمای ملی جز از طریق تاسیس موسسه‌ای سرزنده و فعال میسر نبود؛ موسسه‌ای که بتواند حمایت‌ها و باروری را راحت‌تر انجام دهد. چنین شد که «بنیاد سینمایی فارابی» تاسیس شد.
پس فارابی بنابر ضرورت زمانی تاسیس شد؟ ‌
بله. در اولین مصاحبه‌ای که بعد از تشکیل فارابی انجام شد، بنده و آقای بهشتی حضور داشتیم. آقای بهشتی در سال 1364 در گفت‌وگو با روزنامه کیهان عنوان کرد «به امید روزی که سینمای ایران به فارابی نیازی نداشته باشد.» این بنیاد جزو سیاستگذاری‌های کلان جمهوری اسلامی بود و هدفش این بود که انشاءالله به‌گونه‌ای رفتار کند که سینمای ایران روی پای خودش بایستد و به هیچ‌کس نیاز نداشته باشد. از نظارت عام هم که وظیفه دولت است، ‌برخوردار بود. وقتی اینها را می‌گویم که کشور در شرایط جنگ تحمیلی بود. جامعه ملتهب بود. اما دولت به این نتیجه رسیده بود در چنین جامعه‌ای ملزومات اصلی، فعالیت‌های فرهنگی - هنری است. دنیا هم باید چهره فرهنگی و مقتدری از ایران ببیند که حتی تحت فشار جنگ تحمیلی آرام است. از آن زمان بود که به کمیت‌های موردنظر رسیدیم. حالا در این کمیت، کیفیت را تفاوت‌گذاری کنیم. حالا مدرسه‌ای داریم که در آن کلاس درس وجود دارد و شاگردان بااشتیاق درس می‌خوانند. ولی میان آنها از نقطه‌نظر استعداد و کوشایی و... تفاوت هست. همین‌جا مطرح شد حمایت‌های عام از همه تولیدات سینمایی می‌کنیم. ولی حمایت‌های خاص هم از فیلم‌های برتر و بهتر هم انجام می‌شود. حالا این فیلم‌ها با چه مترومعیاری شناسایی می‌شوند؟
به همین دلیل به مدل درجه‌بندی فیلم‌ها - الف، ‌ب و ج - رسیدید؟
بله. معیارهای سنجش برای درجه‌بندی کیفی محصولات سینمایی که حالا به انبوهی نسبی رسیده بود، طراحی شد. یکی از این معیارها تکنیک است. ما باید خودمان را از نقطه‌نظر تکنیک و فناوری به جهان نزدیک می‌کردیم. صدابرداری سر صحنه، فیلمبرداری مبتنی‌بر استانداردهای بین‌المللی، موسیقی اورجینال، بازی‌ها و کارگردانی مبتنی‌بر زیبایی‌شناسی و دستور زبان سینما و... در فیلم‌ها قابل ارزیابی و نمره‌گذاری بود. وجه دیگر و اصطلاحی که آقای بهشتی به کار می‌برد، نزدیکی به موضوعات و مضامین ملتهب جامعه بود که در فیلم‌ها نشان داده می‌شد.
یعنی فرهنگ ایرانی را نشان دهد؟
بله. مضامینی که از دل فرهنگ جامعه ایرانی بیرون می‌آمد. این هم در درجه‌بندی و کیفیت فیلم‌ها دخیل بود و درنهایت به «شخصیت سینمای ایران» تبدیل شد. با این دیدگاه «هرم منزلتی» تشکیل شد و افرادی که فعالیتشان منجر به محصول بهتر می‌شد از امکانات بهتری استفاده می‌کردند.
برخورداری از امکانات صرفا‌ مادی بود؟
خیر. غیر از آن «منزلتی» بود. مثلا‌ در دوره‌ای گفته شد، کسانی که فیلم‌های ممتاز می‌سازند، ‌دیگر نیاز نیست که کل فیلمنامه آنها تصویب شود، ‌بلکه طرحشان در حد دوصفحه‌ای کفایت می‌کند. چون مقررات را می‌دانند و می‌توانند با آزادی کارشان را انجام دهند که اتفاقا ‌محصولات شاخص این دوره توسط این‌دست از فیلمسازان ساخته شد.
البته در آن زمان برخی‌ها به این مساله معترض بودند. تحلیلتان چیست؟
البته این تفاوت‌گذاری‌ها مورد نقدوانتقاد کسانی بود که در تفاوت‌گذاری‌ها درجه کمتری می‌گرفتند. باید هم انجام می‌شد و طبیعی بود. ولی به‌هرحال این دوره ‌گذار بود. چون در حال شکل‌گیری سینمای ملی بودیم و به ارتقای فرهنگ بصری مخاطبان اهمیت می‌دادیم. حتی اگر نگاه آماری داشته باشید، تعداد مخاطبان فیلم‌های ایرانی با کیفیت بالا در سال‌های 67، 68 و 69 را نسبت به جمعیت کشور در آن سال‌ها بسنجید. رکوردی که وجود دارد هرگز در سال‌های بعد تکرار نشد. سیاست‌های ارتقای کیفی سینمای ملی در رابطه با ارتقای جمعیت مخاطب سینمای ملی پاسخ مثبت داده بود.
صحبت‌ها و عملکرد گروه مدیران دهه60 با توجه به مختصات آن دوره قابل درک است. حتی آقای عبدالله اسفندیاری در جایی مطرح کردند که ما «دیکتاتورهای دلسوز» بودیم اما در این مسیر چند نکته مطرح می‌شود. در آن زمان برخی‌ها احساس می‌کردند در این مسیر بحث خودی - ناخودی مطرح می‌شود. ضمن اینکه تفکیک سینمای گیشه و اندیشه باعث شد به دلیل خاستگاه فکری آقای انوار اینطوری تلقی می‌شود که برای مسوولان مناسبات سینمای ستاره‌محور خیلی مهم نیست. نظرتان چیست؟
«ستاره‌محوری» سینما، ‌اصل اساسی گیشه است. ممارست سینمای قبل از انقلاب برای ادامه حیات اقتصادی، ستاره‌محوری هم بود. «مولف‌محوری» یا «هنرمندسالاری» محور اصلی سینمای اندیشه است. در یک دوره برای تغییر ذایقه و سلیقه فرهنگی مخاطب باید این ریاضت فراهم می‌آمد. چشم‌انداز کلی سیاستگذاران، داشتن سینمایی با مختصات فرهنگ خودی بود. البته خواص سینمای پرمخاطب را نیز باید فراموش می‌کردیم.
برخی‌ها نحوه مدیریت آن دوره سینما را با سینمای شوروی سابق مقایسه می‌کنند. چقدر این مقایسه را مبتنی‌بر واقعیت می‌دانید؟ ‌
مقایسه نامربوطی است. سینمای اتحاد جماهیر شوروی سابق، سینمایی با تفکر«حزبی» بود. نقطه سفارش آن سینما، ‌مرکزیت حزب بود. یعنی «سینما» در آن نظام وسیله‌ای برای تبیین ایدئولوژی و سیاست‌های حاکم بود. تاریخ 10ساله سینمای ایران (73-1362) گزارش کتبی با شرح انشایی نیست! نام فیلم‌ها و سازندگان آن را مرور کنید، ‌تنوع مضامین و ژانرهای مختلف را مشاهده کنید. آن‌گاه داوری کنید و دیدن دوباره این فیلم‌ها را توصیه می‌کنم. به‌طور مثال در همین 10سال در برخورد فیلم‌های با مضامین جنگ و دفاع مقدس بیش از 120فیلم سینمایی توسط 75 کارگردان ساخته شد که نگاه جاری در آن، تنوع نگرش‌ها، نه از جنس خشونت و ادبار بلکه از جنس دل و سلحشوری بود، ‌مقایسه کنید نگاه و نگرش سینمای اتحاد شوروی سابق و همچنین عرصه و فیلم‌های سفارشی ساخته‌شده آن دوران را.
درآن زمان، جدول اکران سینماها مثل کنداکتور تلویزیون بسته می‌شد. عده‌ای می‌گفتند وقتی وضعیت تولید را مشخص و جدول اکران بسته می‌شود، پس تکلیف چیست؟
در سینمای قبل انقلاب، ‌سالن‌های ممتاز و مناسب، تماما‌ به نمایش فیلم‌های خارجی اختصاص داشت. فیلم‌های ایرانی در سالن‌های درجه 2و 3 نمایش داده می‌شد. نوزایی سینمای ملی از «مضمون» تا «فیلمنامه»، از «تولید» تا «نمایش» باید مورد حمایت مستقیم قرار می‌گرفت. محدودکردن فیلم‌های خارجی، حذف دلالان و سوداگران آن عرصه، سالن‌های سینمایی بهتری -هرچند معدود و محدود - برای نمایش فیلم «ایرانی» مهیا کرد. تکلیف این بود که این قاعده شکسته شود و از تولید تا نمایش نگاه حمایتی، هدایتی و نظارتی باشد تا اطمینان حاصل شود که مجموعه سینمای ملی، فضا و فرصت برای اندیشه‌ورزی، داشته باشد و متنوع و آزاد شود. اما در بخشی از سوال قبلی‌تان به مساله بازیگرسالاری اشاره کردید. همان‌طور که گفتم تعمدا‌ در این دوره هرم معکوس منزلتی طراحی شد تا فیلمساز سازنده اندیشه باشد و تهیه‌کننده هم مفهوم تولید‌کننده داشته باشد؛ نه سرمایه و پول.
در حقیقت سیاستگذاران دهه60، نقطه سفارش فیلمسازی را از گیشه به اندیشه آوردند. من شخصا‌ به آقای فردین احترام می‌گذارم و دوستش دارم؛ چون منش پهلوانی داشت. در زندگی شخصی میان مردم هم محبوبیت داشت. اما درمورد فیلم‌های او صحبت نمی‌کنیم. مردم در شهرستان و تهران می‌گفتند فیلمی از فردین آمده است و برویم ببینیم. می‌خواستند فیلم فردین را ببینند؛ در صورتی که منظور سینما، این نبود. الان دوباره بازیگر سالاری اتفاق افتاده است. بازیگرانی هستند که وقتی هرم برعکس شود، این می‌شود. ما به کارگردان‌سالاری اعتقاد داشتیم. آرزوی ما این بود که مردم برای اندیشه به سینما بروند و گیشه هم تقویت شود؛ اما یک غفلت کوچک کردیم و آن این بود که باید به همان نسبت که به تولید توجه می‌کردیم، به توزیع و نمایش هم توجه می‌کردیم.
همچنان یکی از معضلات سینمای ایران، نظام توزیع و پخش است.
بله. ما باید میادین فرهنگی را که فاقد سالن سینما بودند، واجد آن می‌کردیم.
الان به پاشنه آشیل تبدیل شده است؟
بعد از طی این دوره 10ساله، مسوولان بعدی سینمای کشور باید وجوه دیگر سینمای ملی را مدنظر قرار می‌دادند. متاسفانه یا راه رفته را طی کردند یا با آن مخالفت ورزیدند، بدون آنکه توجه کنند که تمامی این سیاستگذاری‌ها برای «تولد» سینمای ملی بود و بدیهی بود که ادامه حیات و برنایی «سینما» فقط تولید فیلم نیست. تولید، ‌عرصه نمایش می‌خواهد، ‌چه درسطح ملی (سالن سینما و...) و چه در سطح جهانی (انواع شبکه‌های تلویزیونی خریدار و...) و اینها همه به معنای بازگشت سرمایه و سودآوری و ارتقای چرخه اقتصادی و صنعتی سینمای ملی بود که از این موضوع غفلت کردند و نیروی خود را صرف انتقاد از سیاست‌ها و سیاستگذاران دوران «کودکی» سینمای ملی برنهادند.
هنوز درمورد ستاره‌سازی قانع نشدم؟ ‌
جلوی بازیگرسالاری گرفته نشد، اما از مولف حمایت شد. کوشش شد که بگوییم مولف و اندیشه، سینما را می‌سازد. بقیه ابزار، امکانات و ‌نیروی انسانی عواملی هستند که در خدمت این اندیشه‌اند. معنای فیلمسازی این است که علی حاتمی، کارگردان و نویسنده‌اش باشد. اما در فیلم‌های او بازیگران بزرگی هم حضور دارند. ضمنا در شرایط آن زمان خیلی‌ها سینما را مزاحم می‌دانستند. کسانی که می‌خواستند به سینما کمک کنند یکی از افتخاراتشان این بود که اصلا فیلم ندیدند. قبل از انقلاب چون سینما، بازیگرمحور بود، بازیگران بیشتر متهم می‌شدند؛ در صورتی که اگر همان موقع فیلم بدی ساخته می‌شد باید به کارگردان نسبت می‌دادند و بازیگر فقط یکی از عوامل اجرایی فیلم بود؛ چون نگاه به سینما همواره عوامانه بود.
به همین دلیل اوایل انقلاب، برخی از بازیگران معروف سینمای قبل از انقلاب به دادگاه فراخوانده شدند؟ ‌
سیاستگذاران و به نمایندگی آنها آقای انوار باید میان دو امکان، یکی را انتخاب می‌کرد. یا باید درها را باز می‌کرد و همگان در درون جریان فیلمسازی قرار می‌گرفتند یا اینکه نوزایی سینمای نوین ایران طراحی می‌شد. در شکل اول صدمات ناشی از ورود همگان مبتنی بر تصوری که از «نقش بازیگران معروف» در تصور مسوولان وجود داشت، ‌سینما را در معرض دشواری‌ها و مشکلاتی قرار می‌داد که اساسا‌ نوزایی آن را منتفی می‌کرد. سیاستگذاران، راه دوم را که چرخه تولید سینمای ملی بدون حضور مظاهر بیرونی سینمای پیشین در این مسیر بود را انتخاب کردند. فشار بسیاری وارد آمد ولی به هرحال سرنوشت «سینمای ایران» مطرح بود. یادم است شخص فخرالدین انوار، ‌شخصیت محکمی داشت و به جهد، براین اصل پای می‌فشرد ولی در خلوت بارها دیدم که به حال برخی از بازیگران اشک به چشم می‌آورد. جهد و سعی سختی بود ولی به هر صورت نتیجه مطلوب به بار آورد.
نگاهتان به جشنواره فجر چه بود. البته یک دوره جشنواره تحت عنوان «میلاد» در سال 1361 برگزار شد و بعد پایه‌های جشنواره فیلم فجر ریخته شد؟
جشنواره فجر، زاده حضور سینما در جشن‌های پیروزی انقلاب اسلامی بود. آن زمان سینمای ایران چهار تا فیلم قابل‌قبول بیشتر نداشت. در دوره اول جشنواره فیلم فجر، چهار فیلم «حاجی واشنگتن»، «خط قرمز»، «اشباح» و «مرگ یزدگرد» بود. تنها فیلم متعلق به بخش خصوصی فیلم «خط قرمز» بود و سه فیلم، محصول تلویزیون بود. این چهار فیلم به نمایش درآمد و جنجالی به پا شد مبنی بر اینکه سینما که تعطیل است، این فیلم‌ها از کجا پیدا شدند؟ چون با این فیلم‌ها مشکل داشتند و تنها فیلمی که با آن مشکل نداشتند «اشباح» بود. آن دوره جشنواره‌ای بود که کسی جایزه نگرفت و دوستان حوزه هنری آمدند و جشنواره را به هم زدند. از بهمن‌ماه 1362نخستین جشنواره تحت مدیریت سیاستگذاران جدید سینمای ایران برگزار شد. از این زمان، جشنواره فجر شخصیت تازه‌ای یافت. این جشنواره شد ویترین سینمای ایران در هر سال و این سنت، ‌همواره و همیشه باقی ماند. جشنواره‌ای منحصربه‌فرد با تعریف و مختصات خودش. البته به نظر من، جشنواره فیلم فجر کمی باید بازنگری می‌شد و از این شکل «دولت‌خواسته» درآید و با تعریف جدید و ساختار مناسب‌تری دراختیار سینمای ایران قرار می‌گرفت. به هر حال این هم، ازجمله جریان‌هایی است که «اصل» آن حفظ شد و در مدیریت‌های بعدی «نقش ایوان» را راسا عوض کردند.
شما کوچک‌سازی فارابی را چطور تحلیل می‌کنید؟ به نظر شما به اندازه‌ای رسیده که دیگر به فارابی نیازی نباشد؟
به نظرم فارابی از 15سال پیش باید ماموریتش را عوض می‌کرد. در واقع باید بنیاد سینمایی سالن‌سازی می‌شد. مردم نیاز به مراجعه به جای فرهنگی دارند و باید در یک جامعه مدنی کنار هم زندگی فرهنگی داشته باشند. به همین دلیل معتقدم اگر آقای‌ایوبی تجربه این یک‌سال را داشتند، ‌آقای‌جعفری‌جلوه را که فرد فرهنگی قابلی هستند را انتخاب نمی‌کردند، بلکه با تعریف ماموریت‌های جدید فارابی که کوچک‌سازی و چابک‌سازی یکی از مختصات آن است و نقش جدیدی را در ساختار کل سینما برعهده می‌گیرد، ‌مدیریتی مناسب این نقش و ماموریت را برمی‌گماردند.
نظرتان درباره بخش بین‌الملل فارابی چیست؟ چون به برندی تبدیل شده که در دنیا شناخته‌شده است؟ ‌
بخش بین‌الملل باید از بین‌الملل سینمای حرفه‌ای بزرگ‌تر شود و کل فعالیت‌های سینمایی، ‌سمعی و بصری، ‌مستند و تجربی، ‌کوتاه و انیمیشن و... را دربر گیرد. و فقط به عرصه جشنواره‌ای بسنده نکند. بهره‌گیری از این «برند» شناخته‌شده سی‌و‌اندی‌ساله، ‌فرصت مناسبی است که جایگاه تجاری و اقتصادی ما را در همه بازارهای جهانی بگیرد. در کنداکتور هزاران‌شبکه تلویزیونی، ‌ما جای بالقوه‌ای داریم. نام آشنای سینمای ملی ایران سرمایه مهمی است که باید در کنار سایر محصولات سمعی و بصری، ‌حضور فرهنگی توام با منافع اقتصادی داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.