|

رد پای برنج در تولید گاز‌های گلخانه‌ای

فاطمه پاسبان . کارشناس کشاورزی

یکی دیگر از فعالیت‌های بخش کشاورزی که گازهای گلخانه‌ای ایجاد می‌کند، کشت برنج است. برنج از خانواده گندمیان و یکی از غلات اساسی مورد مصرف انسان است. در بین غلات موجود در دنیا، برنج تنها غله‌ای است که به‌عنوان غذای انسان تولید می‌شود. به همین دلیل سازمان خواربار جهانی بنا به اهمیت برنج، سال2004 را سال برنج نامگذاری کرد تا به اهمیت این محصول درسبد تغذیه‌ای خانوار اشاره کند. مطابق آمار فائو سطح زیرکشت برنج از 152میلیون‌هکتار در سال2001 به 163میلیون‌هکتار در سال2012 بالغ شده که طی این دوره سالانه حدود 0/6درصد افزایش یافته است. از سوی دیگر آمار تولید هم حاکی از افزایش میزان تولید برنج جهان از رقم 598تن در سال2001 به رقم 720میلیون‌تن در سال2012 است که سالانه حدود 1/7درصد افزایش نشان می‌دهد. یعنی هم سطح زیرکشت و هم تولید در طول زمان افزایش داشته است. نگاهی به آمار مصرف سرانه برنج در جهان نشان می‌دهد؛ مصرف سرانه برنج از رقم 52/8کیلوگرم در سال2001 به رقم 54کیلوگرم در سال2012 بالغ شده که سالانه حدود 0/2درصد افزایش داشته است. مشاهده آمار مصرف برنج نشان از اهمیت این ماده غذایی در سبد خانوار است. به عبارتی ارقام حاکی از آن است که برای تغذیه انسانی رشد تولید برنج لازم است اما از سوی دیگر کشت برنج خود موجب تولید و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شود. شالیزارهای برنج یکی از منابع بزرگ تولید متان محسوب می‌شوند. برنج در آب است و باعث می‌شود در بلندمدت میزان اکسیژن در خاک کاهش یافته و فرآیند گردشی اکسیژن کاسته شود و موجب فساد مواد آلی در طول فصول مرطوب در درون خاک شود؛ در نتیجه گیاه برنج قادر نخواهد بود که کربن را در شرایط بدون‌هوازی نگهداری کند. متان به‌وسیله باکتری‌های متانوژنیک و از تجزیه بی‌هوازی شلتوک‌های برنج شناور در آب تولید می‌شود. این گاز پس از تولید به‌صورت حباب‌هایی از درون آب بالا می‌آید و در هوا پراکنده می‌شود. لازم به ذکر است در بین گیاهان هم‌خانواده برنج تنها شلتوک برنج است که توانایی انجام چنین فرآیندی را دارد که آن هم به‌دلیل شرایط خاص زراعی آن است. ارقام منتشر شده توسط فائو نشان می‌دهد در سال2011 مجموع تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج برابر 522تن معادل دی‌اکسیدکربن بوده که در این سال حدود 10درصد از کل تولید گازهای گلخانه‌ای از کشاورزی همان سال را به خود اختصاص داده است. این رقم حاکی از سهم بالای کشت برنج در تولید گاز گلخانه‌ای بخش کشاورزی است. نکته دیگر آمار منتشر شده این است که 95درصد گاز گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج در این سال متعلق به کشورهای غیرمتعهد در ضمیمه I است. در طول دوره 2011-2001، انتشار گاز گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج در جهان سالانه هشت‌‌درصد افزایش یافته است یعنی از 483 به 522تن معادل دی‌اکسیدکربن بالغ شده است. این رشد عموما ناشی از کشورهای غیرمتعهد ضمیمه I است، به‌طوری که برای این کشورها رقم تولید گاز گلخانه‌ای کشت برنج از رقم 459 به 500تن طی دوره رسیده که حدود 9درصد سالانه رشد داشته است. برای کشورهای متعهد از سال 1990 تا 2011، تولید گازهای گلخانه‌ای کشت برنج حدود 15درصد کاهش یافته که در مقابل در همین دوره تولید گازهای گلخانه‌ای کشت برنج برای کشورهای غیرمتعهد 14درصد افزایش نشان می‌دهد. در طول دوره 2001 تا 2011 آسیا بزرگ‌ترین تولید‌کننده گازهای گلخانه‌ای ناشی از کشت برنج با 89درصد سهم و پس از آن آفریقا با پنج‌درصد، آمریکا پنج‌درصد و اروپا یک درصد سهم است. میانگین رشد سالانه انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج طی دوره 2001 تا 2011 برای قاره آفریقا 3/1درصد که بیشترین نرخ رشد در تولید گازهای گلخانه‌ای کشت برنج را داشته است و بعد از آن قاره اروپا با دو درصد، قاره آسیا با 9/0درصد، قاره آمریکا ثابت و اقیانوسیه با منهای3/18درصد است که در اقیانوسیه به‌شدت کاهش یافته است. پیش‌بینی می‌شود انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از کشت برنج در سال‌های2030 و 2050 به ترتیب هفت و شش‌درصد افزایش یافته و به بیش از 500تن معادل دی‌اکسیدکربن در سال2050 برسد. یعنی در طول زمان به‌دلیل افزایش کشت برنج انتظار افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای از این منبع است. این در شرایطی است که با افزایش جمعیت جهان، میزان تقاضا برای برنج نیز افزایش یافته و لاجرم انتشار متان هم افزایش می‌یابد. طبیعتا بدون اتخاذ اقدام‌های کارآمد، انتشار متان از شالیزارهای برنج رشد چشمگیری خواهد داشت. در این میان راهکارهای متفاوتی توسط محققان همچون بهره‌گیری از شیوه‌های مدیریتی مناسب مانند زهکشی میان فصلی، استفاده از کودهای جایگزین، کشت ارقامی از برنج که مقاومت بالاتری در برابر گرما داشته و تنظیم تاریخ کشت تا حد زیادی می‌تواند از انتشار متان به ازای هرکیلوگرم برنج جلوگیری کند.

یکی دیگر از فعالیت‌های بخش کشاورزی که گازهای گلخانه‌ای ایجاد می‌کند، کشت برنج است. برنج از خانواده گندمیان و یکی از غلات اساسی مورد مصرف انسان است. در بین غلات موجود در دنیا، برنج تنها غله‌ای است که به‌عنوان غذای انسان تولید می‌شود. به همین دلیل سازمان خواربار جهانی بنا به اهمیت برنج، سال2004 را سال برنج نامگذاری کرد تا به اهمیت این محصول درسبد تغذیه‌ای خانوار اشاره کند. مطابق آمار فائو سطح زیرکشت برنج از 152میلیون‌هکتار در سال2001 به 163میلیون‌هکتار در سال2012 بالغ شده که طی این دوره سالانه حدود 0/6درصد افزایش یافته است. از سوی دیگر آمار تولید هم حاکی از افزایش میزان تولید برنج جهان از رقم 598تن در سال2001 به رقم 720میلیون‌تن در سال2012 است که سالانه حدود 1/7درصد افزایش نشان می‌دهد. یعنی هم سطح زیرکشت و هم تولید در طول زمان افزایش داشته است. نگاهی به آمار مصرف سرانه برنج در جهان نشان می‌دهد؛ مصرف سرانه برنج از رقم 52/8کیلوگرم در سال2001 به رقم 54کیلوگرم در سال2012 بالغ شده که سالانه حدود 0/2درصد افزایش داشته است. مشاهده آمار مصرف برنج نشان از اهمیت این ماده غذایی در سبد خانوار است. به عبارتی ارقام حاکی از آن است که برای تغذیه انسانی رشد تولید برنج لازم است اما از سوی دیگر کشت برنج خود موجب تولید و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شود. شالیزارهای برنج یکی از منابع بزرگ تولید متان محسوب می‌شوند. برنج در آب است و باعث می‌شود در بلندمدت میزان اکسیژن در خاک کاهش یافته و فرآیند گردشی اکسیژن کاسته شود و موجب فساد مواد آلی در طول فصول مرطوب در درون خاک شود؛ در نتیجه گیاه برنج قادر نخواهد بود که کربن را در شرایط بدون‌هوازی نگهداری کند. متان به‌وسیله باکتری‌های متانوژنیک و از تجزیه بی‌هوازی شلتوک‌های برنج شناور در آب تولید می‌شود. این گاز پس از تولید به‌صورت حباب‌هایی از درون آب بالا می‌آید و در هوا پراکنده می‌شود. لازم به ذکر است در بین گیاهان هم‌خانواده برنج تنها شلتوک برنج است که توانایی انجام چنین فرآیندی را دارد که آن هم به‌دلیل شرایط خاص زراعی آن است. ارقام منتشر شده توسط فائو نشان می‌دهد در سال2011 مجموع تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج برابر 522تن معادل دی‌اکسیدکربن بوده که در این سال حدود 10درصد از کل تولید گازهای گلخانه‌ای از کشاورزی همان سال را به خود اختصاص داده است. این رقم حاکی از سهم بالای کشت برنج در تولید گاز گلخانه‌ای بخش کشاورزی است. نکته دیگر آمار منتشر شده این است که 95درصد گاز گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج در این سال متعلق به کشورهای غیرمتعهد در ضمیمه I است. در طول دوره 2011-2001، انتشار گاز گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج در جهان سالانه هشت‌‌درصد افزایش یافته است یعنی از 483 به 522تن معادل دی‌اکسیدکربن بالغ شده است. این رشد عموما ناشی از کشورهای غیرمتعهد ضمیمه I است، به‌طوری که برای این کشورها رقم تولید گاز گلخانه‌ای کشت برنج از رقم 459 به 500تن طی دوره رسیده که حدود 9درصد سالانه رشد داشته است. برای کشورهای متعهد از سال 1990 تا 2011، تولید گازهای گلخانه‌ای کشت برنج حدود 15درصد کاهش یافته که در مقابل در همین دوره تولید گازهای گلخانه‌ای کشت برنج برای کشورهای غیرمتعهد 14درصد افزایش نشان می‌دهد. در طول دوره 2001 تا 2011 آسیا بزرگ‌ترین تولید‌کننده گازهای گلخانه‌ای ناشی از کشت برنج با 89درصد سهم و پس از آن آفریقا با پنج‌درصد، آمریکا پنج‌درصد و اروپا یک درصد سهم است. میانگین رشد سالانه انتشار گازهای گلخانه‌ای حاصل از کشت برنج طی دوره 2001 تا 2011 برای قاره آفریقا 3/1درصد که بیشترین نرخ رشد در تولید گازهای گلخانه‌ای کشت برنج را داشته است و بعد از آن قاره اروپا با دو درصد، قاره آسیا با 9/0درصد، قاره آمریکا ثابت و اقیانوسیه با منهای3/18درصد است که در اقیانوسیه به‌شدت کاهش یافته است. پیش‌بینی می‌شود انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از کشت برنج در سال‌های2030 و 2050 به ترتیب هفت و شش‌درصد افزایش یافته و به بیش از 500تن معادل دی‌اکسیدکربن در سال2050 برسد. یعنی در طول زمان به‌دلیل افزایش کشت برنج انتظار افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای از این منبع است. این در شرایطی است که با افزایش جمعیت جهان، میزان تقاضا برای برنج نیز افزایش یافته و لاجرم انتشار متان هم افزایش می‌یابد. طبیعتا بدون اتخاذ اقدام‌های کارآمد، انتشار متان از شالیزارهای برنج رشد چشمگیری خواهد داشت. در این میان راهکارهای متفاوتی توسط محققان همچون بهره‌گیری از شیوه‌های مدیریتی مناسب مانند زهکشی میان فصلی، استفاده از کودهای جایگزین، کشت ارقامی از برنج که مقاومت بالاتری در برابر گرما داشته و تنظیم تاریخ کشت تا حد زیادی می‌تواند از انتشار متان به ازای هرکیلوگرم برنج جلوگیری کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.