|

بازبینی یک تجربه

حمید خواجه‌پور- کارشناس و تحلیلگر حوزه سلامت


با وجود مسایل متعدد روزمره و استرس‌های محیطی و گاه خودساخته‌ای که هریک از ما با آنها مواجه هستیم، واضح است که در نظر اول با این سخن ریاست محترم شورای شهر تهران که فرموده‌اند: «اطلاع‌رسانی به مردم در مورد آلودگی‌های موجود در مواد غذایی، جز ایجاد دردسر و ناراحتی برای آنها سودی ندارد» (روزنامه شرق، سه‌شنبه 9دی 1393) موافق و هم‌رای خواهیم بود، اما با نگاهی به گذشته، خواهیم دید که بی‌خبری از اینگونه مسایل، چندان هم با آینده‌ای خالی از دردسر و ناراحتی نخواهد بود. کافی است مثالی صددرصد مشابه، یعنی موضوع روغن پالم را که چگونگی به‌شهرت‌رسیدن یک شبه آن، هنوز در اذهان عموم تازه است، در نظر بگیریم. البته شاید کمی زود باشد که بتوانیم نتایج عملی و تاثیرات مثبت ناشی از تصمیمات اتخاذشده در ارتباط با کاهش مصرف روغن پالم در حیطه‌های گوناگون را بررسی کنیم اما به نظر می‌رسد روند کارهای صورت‌پذیرفته توسط نهادهای مختلف، حاکی از مثمرثمربودن اقدام متهورانه و سلامت‌محور وزیر محترم بهداشت و درمان در این زمینه بوده است. با توجه به اقدامات انجام‌شده در ماه‌های اخیر، همچون محدودکردن مجوز واردات روغن پالم توسط وزارت بهداشت، تعریف دوباره استانداردهای موجود از نظر میزان و نحوه استفاده روغن پالم در مواد غذایی مختلف و به‌طور خاص در لبنیات از طریق سازمان استاندارد و از همه مهم‌تر، موج به راه افتاده در رسانه‌های گوناگون برای آگاهی‌رسانی همه‌جانبه و گسترده به مردم با تمرکز بر لزوم دقت در انتخاب نوع روغن مصرفی، همه و همه نشانگر موثربودن اعلام وجود روغن پالم در محصولات لبنی توسط بالاترین مقام‌مسوول در سلامت مردم است. مسلم است اگر ایشان به‌دلیل جلوگیری از ناراحت‌شدن مردم یا به واسطه احتراز از ایجاد دردسر برای آنها، این موضوع را رسانه‌ای نمی‌کرد، هم‌اکنون نیز به مانند چند سال گذشته همه خوش و خرم در حال مصرف این روغن نامناسب به اشکال گوناگون بودیم! اما آیا آرامش کاذب حاصل از بی‌خبری به دردسرها و گرفتاری‌های بعدی ناشی از ابتلا به بیماری می‌ارزد؟ شما کدام‌یک را ترجیح می‌دهید؟ این‌بار، جامعه و تمام ارکان آن از قبیل رسانه‌ها، مردم کوچه و بازار، اربابان صنعت و مسوولان امر با یک شایعه یا حدس و گمان روبه‌رو نبودند. منبع خبر، قطعیت و حتمیت آن را تضمین کرده بود بنابراین اولین بازخورد آن، بنا بر تایید تولیدکنندگان، کاهش شدید و ناگهانی مصرف لبنیات بود، به‌ویژه انواع پرچرب آن. به مرور بعد از تبری‌جستن‌های اولیه و محول‌کردن پی‌درپی مسوولیت بین ارگان‌های مسوول، اقدامات یادشده بر اثر فشار افکار عمومی و رسانه‌ها به مرحله اجرا درآمد و برایند مسایل به سمت اصلاح و حذف این معضل پیش رفت.

مسیری که شاید بتوان آن را در مورد برخی موارد دیگر موجود در سطح جامعه نیز عملی کرد؛ رویه‌ای که همواره با یک شوک عمومی در ابتدای امر آغاز می‌شود، اما درنهایت به نفع جامعه خواهد بود. صدالبته تمامی موارد خطرساز اینگونه نیستند و مسوولیت کنترل یا دفع بسیاری از آنها به طور شفاف در قانون پیش‌بینی و تعریف شده است؛ مانند کنترل صحت و سلامت داروهای عرضه‌شده در سطح جامعه که برعهده سازمان غذا و داروست، بنابراین در این حیطه مردم با خیال راحت به تهیه داروهای مورد نیاز خود اقدام می‌کنند و اگر هم مشکلی وجود داشته باشد می‌توانیم تا حدی بپذیریم که اگر عموم مردم از آن خبردار نشوند شاید بهتر باشد و وارد کردن استرس بیهوده به توده مردم نیازی نیست و مسوولان امر در جهت رفع آن خواهند کوشید. اما در مواردی که تنها یک سازمان یا ارگان به تنهایی خود را مسوول نبیند یا توان مهار خطر را نداشته باشد، مخصوصا در شرایطی که همکاری‌های بین سازمانی بیشتر به تعارف شبیه‌اند، اعلام خبر می‌تواند ایجاد هماهنگی‌های بین‌سازمانی را سرعت بخشد و نظارت سازمان‌های مسوول را به جریان اندازد. استفاده از اهرم رسانه و خبررسانی فراگیر پیرامون خطراتی که سلامت جامعه را به خطر می‌اندازند، سال‌هاست که به‌عنوان یک وسیله مهارکننده و بازدارنده پرقدرت در برابر قانون‌شکنی‌های نامحسوس ولی گسترده یا در مواقعی که قانون کامل نیست، در کشورهای دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ روش امتحان‌شده‌ای که می‌توان آن را در برخی موارد به یک رویه تبدیل کرد. البته گاهی اوقات اطلاع صرف از یک ناهنجاری در کوتاه‌مدت به درمان آن ختم نخواهد شد (همانطور که در مورد آلودگی هوا هنوز ره به جایی نبرده است) اما در اکثر مواقع، بی‌خبرنگاه‌داشتن مردم از وجود یک خطر بالفعل که به‌دلیل عدم تصریح قانون در معرفی متولی آن، سلامت آنها را تهدید می‌کند، جز دامن‌زدن به ادامه وضعیت سودی نخواهد داشت و بی‌خبری به خوش‌خبری منتهی نخواهد شد.


با وجود مسایل متعدد روزمره و استرس‌های محیطی و گاه خودساخته‌ای که هریک از ما با آنها مواجه هستیم، واضح است که در نظر اول با این سخن ریاست محترم شورای شهر تهران که فرموده‌اند: «اطلاع‌رسانی به مردم در مورد آلودگی‌های موجود در مواد غذایی، جز ایجاد دردسر و ناراحتی برای آنها سودی ندارد» (روزنامه شرق، سه‌شنبه 9دی 1393) موافق و هم‌رای خواهیم بود، اما با نگاهی به گذشته، خواهیم دید که بی‌خبری از اینگونه مسایل، چندان هم با آینده‌ای خالی از دردسر و ناراحتی نخواهد بود. کافی است مثالی صددرصد مشابه، یعنی موضوع روغن پالم را که چگونگی به‌شهرت‌رسیدن یک شبه آن، هنوز در اذهان عموم تازه است، در نظر بگیریم. البته شاید کمی زود باشد که بتوانیم نتایج عملی و تاثیرات مثبت ناشی از تصمیمات اتخاذشده در ارتباط با کاهش مصرف روغن پالم در حیطه‌های گوناگون را بررسی کنیم اما به نظر می‌رسد روند کارهای صورت‌پذیرفته توسط نهادهای مختلف، حاکی از مثمرثمربودن اقدام متهورانه و سلامت‌محور وزیر محترم بهداشت و درمان در این زمینه بوده است. با توجه به اقدامات انجام‌شده در ماه‌های اخیر، همچون محدودکردن مجوز واردات روغن پالم توسط وزارت بهداشت، تعریف دوباره استانداردهای موجود از نظر میزان و نحوه استفاده روغن پالم در مواد غذایی مختلف و به‌طور خاص در لبنیات از طریق سازمان استاندارد و از همه مهم‌تر، موج به راه افتاده در رسانه‌های گوناگون برای آگاهی‌رسانی همه‌جانبه و گسترده به مردم با تمرکز بر لزوم دقت در انتخاب نوع روغن مصرفی، همه و همه نشانگر موثربودن اعلام وجود روغن پالم در محصولات لبنی توسط بالاترین مقام‌مسوول در سلامت مردم است. مسلم است اگر ایشان به‌دلیل جلوگیری از ناراحت‌شدن مردم یا به واسطه احتراز از ایجاد دردسر برای آنها، این موضوع را رسانه‌ای نمی‌کرد، هم‌اکنون نیز به مانند چند سال گذشته همه خوش و خرم در حال مصرف این روغن نامناسب به اشکال گوناگون بودیم! اما آیا آرامش کاذب حاصل از بی‌خبری به دردسرها و گرفتاری‌های بعدی ناشی از ابتلا به بیماری می‌ارزد؟ شما کدام‌یک را ترجیح می‌دهید؟ این‌بار، جامعه و تمام ارکان آن از قبیل رسانه‌ها، مردم کوچه و بازار، اربابان صنعت و مسوولان امر با یک شایعه یا حدس و گمان روبه‌رو نبودند. منبع خبر، قطعیت و حتمیت آن را تضمین کرده بود بنابراین اولین بازخورد آن، بنا بر تایید تولیدکنندگان، کاهش شدید و ناگهانی مصرف لبنیات بود، به‌ویژه انواع پرچرب آن. به مرور بعد از تبری‌جستن‌های اولیه و محول‌کردن پی‌درپی مسوولیت بین ارگان‌های مسوول، اقدامات یادشده بر اثر فشار افکار عمومی و رسانه‌ها به مرحله اجرا درآمد و برایند مسایل به سمت اصلاح و حذف این معضل پیش رفت.

مسیری که شاید بتوان آن را در مورد برخی موارد دیگر موجود در سطح جامعه نیز عملی کرد؛ رویه‌ای که همواره با یک شوک عمومی در ابتدای امر آغاز می‌شود، اما درنهایت به نفع جامعه خواهد بود. صدالبته تمامی موارد خطرساز اینگونه نیستند و مسوولیت کنترل یا دفع بسیاری از آنها به طور شفاف در قانون پیش‌بینی و تعریف شده است؛ مانند کنترل صحت و سلامت داروهای عرضه‌شده در سطح جامعه که برعهده سازمان غذا و داروست، بنابراین در این حیطه مردم با خیال راحت به تهیه داروهای مورد نیاز خود اقدام می‌کنند و اگر هم مشکلی وجود داشته باشد می‌توانیم تا حدی بپذیریم که اگر عموم مردم از آن خبردار نشوند شاید بهتر باشد و وارد کردن استرس بیهوده به توده مردم نیازی نیست و مسوولان امر در جهت رفع آن خواهند کوشید. اما در مواردی که تنها یک سازمان یا ارگان به تنهایی خود را مسوول نبیند یا توان مهار خطر را نداشته باشد، مخصوصا در شرایطی که همکاری‌های بین سازمانی بیشتر به تعارف شبیه‌اند، اعلام خبر می‌تواند ایجاد هماهنگی‌های بین‌سازمانی را سرعت بخشد و نظارت سازمان‌های مسوول را به جریان اندازد. استفاده از اهرم رسانه و خبررسانی فراگیر پیرامون خطراتی که سلامت جامعه را به خطر می‌اندازند، سال‌هاست که به‌عنوان یک وسیله مهارکننده و بازدارنده پرقدرت در برابر قانون‌شکنی‌های نامحسوس ولی گسترده یا در مواقعی که قانون کامل نیست، در کشورهای دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ روش امتحان‌شده‌ای که می‌توان آن را در برخی موارد به یک رویه تبدیل کرد. البته گاهی اوقات اطلاع صرف از یک ناهنجاری در کوتاه‌مدت به درمان آن ختم نخواهد شد (همانطور که در مورد آلودگی هوا هنوز ره به جایی نبرده است) اما در اکثر مواقع، بی‌خبرنگاه‌داشتن مردم از وجود یک خطر بالفعل که به‌دلیل عدم تصریح قانون در معرفی متولی آن، سلامت آنها را تهدید می‌کند، جز دامن‌زدن به ادامه وضعیت سودی نخواهد داشت و بی‌خبری به خوش‌خبری منتهی نخواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.