چارچوب عقل یا نگارگری ایرانی
پریس تنظیفی
علی فرامرزی را بیشتر با مجموعه طراحیهایش میشناسند؛ طرحهایی که خاطرات ازلی او از زندگی ازدسترفته ایرانی را بازگو میکند. از این جهت میگویم زندگی از دسترفته ایرانی، زیرا طراحیهای فرامرزی اشارهای نزدیک و مستقیم به گذشتهای است که زمان زیادی از آن نگذشته است. او به همین چندی پیش اشاره دارد؛ زمانی که خاطره ما به یاد میآورد ولی اکنون تنها در خاطره ما زندگی رو به مرگ خود را تجربه میکند.
حقیقت تلخی که بهخوبی با سطوح سیاه و سفید و بافتهای خشن بر صفحههای کاغذ ترسیم شده است؛ اما فرامرزی در نگارخانه سیحون افزون بر مجموعه طراحیها، مجموعهای از نقاشیهایش را نیز به نمایش گذاشت. نقاشیهای فرامرزی، هر چند همان شیوه ترسیمی طراحیها را دنبال میکنند، اما خواستگاهی دیرینهتر را نشان میدهند. پیش از هرچیز در خوانش آثار فرامرزی باید بخشهایی از ماهیت فرهنگ ایرانی را کالبدشکافی کرد. فرهنگ ایرانی در طول تاریخ، دورههای سامان و نابسامان متعددی را پشتسر گذاشته است، اما در تمام این دوران چارچوبی مطمئن قوام آن بوده است، هرچند اکنون این قوام به شکلی روزافزون سست میشود و هشدار همین امر محرکی در طرحهای فرامرزی است، با این وجود واسطه همین چارچوب است که استمرار فرهنگی ایرانی میسر شده است.
در عرصه هنرهای تجسمی، رجوع به نگارههای هنرمندان ایرانی در طول تاریخ میتواند زمینه خوانش چارچوب فرهنگی آنها را فراهم کرده و نحوه عمل و بازخورد عمل را نزد آنان مشخص کند. اصولی که ما به عنوان اصول نگارگری ایرانی میشناسیم، درواقع چارچوب فرهنگی است که عمل و بازخورد عمل این هنرمندان را شکل داده است.
قاب در قابشدن تصویر در نگارگری ایرانی بهجای ترسیم عمقنمایی با استفاده از سایهپردازی که در نقاشی اروپا رواج داشته، دال بر گرایش بیبدیل خالق اثر به خردگرایی است. هنرمندی که هندسه را بر آثارش حاکم میکند، نگرشی خردگرایانه دارد و شیوه تفکرش منطقی است که در تضاد با بازخوردهای احساسی رمانتیسیسم قرار میگیرد.
درک این مساله کلید مهمی برای خوانش صحیح آثار فرامرزی است، زیرا نقاشیهای فرامرزی نزدیکی زیادی با نگارگری ایرانی دارد. هرگاه در نگارگری ایرانی پرداخت دقیق جزییات را نادیده بگیریم، میتوانیم خصوصیات آن را صرفنظر از موضوع در همنشینی رنگهای گرم، قاب در قاببودن تصاویر و استفاده از رنگهای طلا و نقره بیان کرد.
در آثار فرامرزی نیز با وجود تخلیص بسیار طبیعت، شاهد همنشینی رنگهای گرم، قاب در قاببودن تصاویر و استفاده از رنگهای طلایی و نقرهای هستیم. حتی موضوع آثار فرامرزی نیز تحتتاثیر بسیاری از آثار نگارگری است و نمایش دشت و دمن ایران در آن دیده میشود.
درواقع میتوان اینجا یک قیاس منطقی ارایه داد و به این ترتیب گفت که آثار فرامرزی مانند نگارگری ایرانی بازنمای تمایل خردگرایی هنرمند است. اما نکته اینجاست که فرامرزی در میان نسلی از هنرمندان جا دارد که به شکل عام گرایش به بیان ناشی از خلجانهای حسی و عاطفی دارند. این نسل بیش از هر چیز به بیان هیجانی آبستره اکسپرسیونیستی اهمیت میداد. فیگوراتیسم را ممدوح میشمرد (هرچند اکنون بسیاری از هنرمندان همین نسل نیز به فیگوراتیسم به شیوهای افراطی روی آوردهاند) و بهدنبال لحظه ناب الهام هنری بود (که البته لحظهای چندان خردورزانه نیست).
همین مساله موجب شده است تا هنرمند از جریان اصلی نسل خود به سمت کناره رانده شود اما این مساله دخالتی در ارزش کار هنری او ندارد.
رشد جریان خردورزانه و احساسگرایانه در بطن مدرنیسم، زایش نبرد دایمی در مسیر مدرنیته را رقم زد که سرانجام هنر را به پستمدرنیسم رهنمون شد. هنرمند بر حسب شیوه تفکر خود متمایل به یکی از این میدانهای فکری میشود و فرامرزی به دلیل رشد در بستر فرهنگی که با چارچوبهای سنتی ایرانی تنیده شده بوده، به سمت خردگرایی متمایل شده است. آثار فرامرزی، تصویر بازگویی احساس از دریچه عقل است، به همین دلیل نیز رو به نگارگری ایرانی دارد.
علی فرامرزی را بیشتر با مجموعه طراحیهایش میشناسند؛ طرحهایی که خاطرات ازلی او از زندگی ازدسترفته ایرانی را بازگو میکند. از این جهت میگویم زندگی از دسترفته ایرانی، زیرا طراحیهای فرامرزی اشارهای نزدیک و مستقیم به گذشتهای است که زمان زیادی از آن نگذشته است. او به همین چندی پیش اشاره دارد؛ زمانی که خاطره ما به یاد میآورد ولی اکنون تنها در خاطره ما زندگی رو به مرگ خود را تجربه میکند.
حقیقت تلخی که بهخوبی با سطوح سیاه و سفید و بافتهای خشن بر صفحههای کاغذ ترسیم شده است؛ اما فرامرزی در نگارخانه سیحون افزون بر مجموعه طراحیها، مجموعهای از نقاشیهایش را نیز به نمایش گذاشت. نقاشیهای فرامرزی، هر چند همان شیوه ترسیمی طراحیها را دنبال میکنند، اما خواستگاهی دیرینهتر را نشان میدهند. پیش از هرچیز در خوانش آثار فرامرزی باید بخشهایی از ماهیت فرهنگ ایرانی را کالبدشکافی کرد. فرهنگ ایرانی در طول تاریخ، دورههای سامان و نابسامان متعددی را پشتسر گذاشته است، اما در تمام این دوران چارچوبی مطمئن قوام آن بوده است، هرچند اکنون این قوام به شکلی روزافزون سست میشود و هشدار همین امر محرکی در طرحهای فرامرزی است، با این وجود واسطه همین چارچوب است که استمرار فرهنگی ایرانی میسر شده است.
در عرصه هنرهای تجسمی، رجوع به نگارههای هنرمندان ایرانی در طول تاریخ میتواند زمینه خوانش چارچوب فرهنگی آنها را فراهم کرده و نحوه عمل و بازخورد عمل را نزد آنان مشخص کند. اصولی که ما به عنوان اصول نگارگری ایرانی میشناسیم، درواقع چارچوب فرهنگی است که عمل و بازخورد عمل این هنرمندان را شکل داده است.
قاب در قابشدن تصویر در نگارگری ایرانی بهجای ترسیم عمقنمایی با استفاده از سایهپردازی که در نقاشی اروپا رواج داشته، دال بر گرایش بیبدیل خالق اثر به خردگرایی است. هنرمندی که هندسه را بر آثارش حاکم میکند، نگرشی خردگرایانه دارد و شیوه تفکرش منطقی است که در تضاد با بازخوردهای احساسی رمانتیسیسم قرار میگیرد.
درک این مساله کلید مهمی برای خوانش صحیح آثار فرامرزی است، زیرا نقاشیهای فرامرزی نزدیکی زیادی با نگارگری ایرانی دارد. هرگاه در نگارگری ایرانی پرداخت دقیق جزییات را نادیده بگیریم، میتوانیم خصوصیات آن را صرفنظر از موضوع در همنشینی رنگهای گرم، قاب در قاببودن تصاویر و استفاده از رنگهای طلا و نقره بیان کرد.
در آثار فرامرزی نیز با وجود تخلیص بسیار طبیعت، شاهد همنشینی رنگهای گرم، قاب در قاببودن تصاویر و استفاده از رنگهای طلایی و نقرهای هستیم. حتی موضوع آثار فرامرزی نیز تحتتاثیر بسیاری از آثار نگارگری است و نمایش دشت و دمن ایران در آن دیده میشود.
درواقع میتوان اینجا یک قیاس منطقی ارایه داد و به این ترتیب گفت که آثار فرامرزی مانند نگارگری ایرانی بازنمای تمایل خردگرایی هنرمند است. اما نکته اینجاست که فرامرزی در میان نسلی از هنرمندان جا دارد که به شکل عام گرایش به بیان ناشی از خلجانهای حسی و عاطفی دارند. این نسل بیش از هر چیز به بیان هیجانی آبستره اکسپرسیونیستی اهمیت میداد. فیگوراتیسم را ممدوح میشمرد (هرچند اکنون بسیاری از هنرمندان همین نسل نیز به فیگوراتیسم به شیوهای افراطی روی آوردهاند) و بهدنبال لحظه ناب الهام هنری بود (که البته لحظهای چندان خردورزانه نیست).
همین مساله موجب شده است تا هنرمند از جریان اصلی نسل خود به سمت کناره رانده شود اما این مساله دخالتی در ارزش کار هنری او ندارد.
رشد جریان خردورزانه و احساسگرایانه در بطن مدرنیسم، زایش نبرد دایمی در مسیر مدرنیته را رقم زد که سرانجام هنر را به پستمدرنیسم رهنمون شد. هنرمند بر حسب شیوه تفکر خود متمایل به یکی از این میدانهای فکری میشود و فرامرزی به دلیل رشد در بستر فرهنگی که با چارچوبهای سنتی ایرانی تنیده شده بوده، به سمت خردگرایی متمایل شده است. آثار فرامرزی، تصویر بازگویی احساس از دریچه عقل است، به همین دلیل نیز رو به نگارگری ایرانی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.