|

بهرام توکلی و قیاس‌های ناگریز

بیگانه‌ای که هوس اتوبوس کرد

فریبا اشویی

امیر و سپیده، درگیر مشکلات زندگی مشترکشانند که نسرین- خواهر ناتنی سپیده- میهمان ناخوانده خانه کوچکشان می‌شود. او مربی نقاشی یک آموزشگاه آزاد است و به نیت دیداری تازه با سپیده، قدم به خانه خواهر کوچکش می‌گذارد. نسرین در بدو ورودش امیر را مردی بسیار خشن و زمخت یافته و تلاش می‌کند تا نظر مثبت او را نسبت به خود جلب کند. از سویی دیگر امیر هم که به‌تازگی شغل خود را از دست داده، درباره ارث و میراث به‌جامانده از مادر همسرش اطلاعاتی جمع‌آوری کرده و از سپیده می‌خواهد که دلخوری‌های گذشته را فراموش کرده و سهم خود را از ارثیه مادری‌اش از نسرین طلب کند. امیر بر این باور است که اساسا هرچیزی که متعلق به خانواده همسرش باشد به او نیز تعلق دارد. ته این کشمکش چیزی عاید امیر نمی‌شود به‌غیر از شماری اوراق پاره و درهم‌وبرهم که ارزش ریالی هم ندارند. این خلاصه‌ای از داستان «بیگانه»؛ تازه‌ترین فیلم بهرام توکلی است؛ فیلمی که توکلی به‌زعم خودش آن را اقتباسی آزاد از نمایشنامه «اتوبوسی به نام هوس» اثر تنسی ویلیامز می‌داند. «بیگانه» را شاید بتوان اقتباسی آزاد از یک نمایشنامه مطرح و معروف دانست، اما قیاس ناخودآگاه ذهن بیننده با فیلمی مشابه و اقتباسی از همین نمایشنامه به کارگردانی الیا کازان گریز‌ناپذیر است؛ قیاسی که نقبی به «بیگانه» بهرام توکلی داشته و به‌نفع این فیلم عمل نمی‌کند.
«بلانش» در فیلم «اتوبوسی...» که در «بیگانه» پانته‌آ بهرام (نسرین) ایفاگر نقش آن است، زنی است با کوهی از مشکلات که به‌دنبال آن دچار پریشانی روح و ناتوانی در انجام کار شده است؛ ناتوانی‌ای که منجر به اخراج او از مدرسه‌ شده و از ناتوانی و بی‌کسی به خواهرش «استلا» یا سپیده- مهناز افشار- در «بیگانه» و شوهرخواهرش استنلی کووالسکی- که همان امیر جعفری «بیگانه» است- پناه می‌آورد. استنلی مشهور به قماربازی است اما امیر یک سنگ‌تراش بیکار. نقطه اشتراک این دو شخصیت، نامهربانی و دشمنی‌شان با میهمان تازه‌وارد است. اما استیل شخصیتی استنلی (مارلون براندو) جسور و هوشمند و امیر (امیر جعفری) کله‌شق و منفعل طراحی شده است. «بیگانه» در چیدن شخصیت‌ها و موقعیت تا حدودی به نسخه اصلی نمایشنامه وفادار مانده است. توکلی برای اقتباس آزادش به تعبیری نسخه اصلی نمایشنامه را ترجمه و ساده‌نویسی کرده است. شخصیت‌ها را در قالب فیلمنامه، ایرانی‌سازی و تلاش کرده تا در لوکیشنی کوچک (آپارتمان محقر در پایین‌شهر)، میزانسن‌های فیلمش را طراحی کند و برای ثبت سکانس‌هایش هم قاب‌های ساده‌ای ببندد. اما نکته مهم و قابل‌تامل این است که تا زمانی‌که نگاه فیلمساز اقتباسی، انفعالی عمل کند و تکیه‌گاه اصلی‌اش در آرایش این نگاه و پرداخت آن اثر، صرفا متن ادبی باشد، نمی‌تواند از ملزومات بصری شایسته متن و حال‌وهوای سوژه بهره کافی ببرد و سعی می‌کند تا در فضاسازی، موبه‌مو از نسخه مرجع پیروی کند؛ فرآیندی که متاسفانه منجر به فقدان خلاقیت تصویری و روشنگری در اثر فیلمساز می‌شود.تو گویی مخاطب شنونده یک اثر رادیویی باشی تا بیننده یک فیلم تاثیرگذار. البته توکلی تلاش کرده در بخش ثبت تصاویر و میزانسن با بازی با رنگ و نور، همچنین شماری از حرکات دوربین در لوکیشن بسته خانه، تجربیات جدیدی به دست آورد و به‌نوعی در راستای همان فرار از تکرار و رخوت که اشاره شد
قدم بردارد و برای ایجاد ریتم و ضرباهنگ از آن استفاده بهینه کند اما باز این تجارب و تلاش‌ها هم برای دستیابی به ساختار بصری مناسب در فیلم موثر واقع نشده و به نتیجه‌ای مطلوب منتهی نمی‌شود.
فیلمنامه، کارگردانی، بازیگری، فیلمبرداری، تدوین و موسیقی فیلم بالاتر از اندازه متوسط است، اما تا زمانی‌که عنوان اقتباس آزاد را در این اثر نادیده بگیریم. چراکه وقتی نام یک نمایشنامه ‌مطرحی چون «اتوبوسی به نام هوس» از نمایشنامه‌نویسی بزرگ چون تنسی ویلیامز در تیتراژ فیلم یادآوری می‌شود، ناگزیر اقتباس سینمایی درخشانی مانند فیلم الیا کازان (با بازی‌های فوق‌العاده براندو، لی، مالدن و هانتر) در ذهن مخاطب متبادر می‌شود. آن وقت است که دیگر تعابیر دگرگون شده و عناصر فیلم با نمونه مشابه و مستندش قیاس می‌شوند؛ قیاسی غیرعادلانه اما گریز‌ناپذیر. اما طرح یک پرسش؟ دلیل اقتباس از نمایشنامه‌‌ تنسی ویلیامز چه بوده است؟! آیا شرایط فیلمسازی در کشور با توجه به رویکرد‌های عرفی و اجتماعی جاری پاسخگوی این فیلمنامه اقتباسی خواهد بود؟ یقینا که پاسخ منفی است و ایرانی‌سازی این نمایشنامه اگرچه غیرممکن نخواهد بود، اما در فیلمنامه «بیگانه» ناموفق و ناممکن شده است و فیلمنامه‌نویس نتوانسته نسخه‌ای کامل و ایرانی از آن استخراج کند.
شخصیت‌های مرد در «بیگانه» منفعلند، آویزان و سردرگم بین گذشته و آینده. نه از دیروز پند و توشه مادی یا معنوی در انبان دارند و نه نسخه‌ای معقول برای حال و آینده‌شان در دست. آنها نمی‌توانند از نسخه اصلی الگو‌برداری شوند، چراکه در اندازه‌ها و خط‌کشی‌های عرفی و اجتماعی مورد اشاره ترسیم شده‌اند و عکس‌العمل‌هایشان هم در همین شرایط خاص چندان متفاوت از شرایط عادی نخواهد بود. «بیگانه» بهرام توکلی در محتوا اما قابل ارزش است. جدای از نگاه اقتباسی اثر، یک درام اجتماعی است که داستان آن از مشکلات آدم‌هایی می‌گوید که به هیچ، زندگی‌های خود را باخته‌اند و باز برای همان هیچ هم، تاوان‌های سختی داده‌اند. ارتباط انسان‌هایی مهجور و درمانده که از حال پریشان خود، به یکدیگر پناه می‌برند، یکدیگر را محکوم می‌کنند و باز ته این بازی، به سرنوشت خود گردن نهاده و یکدیگر را بخشیده و ساده از کنار هم عبور می‌کنند.

امیر و سپیده، درگیر مشکلات زندگی مشترکشانند که نسرین- خواهر ناتنی سپیده- میهمان ناخوانده خانه کوچکشان می‌شود. او مربی نقاشی یک آموزشگاه آزاد است و به نیت دیداری تازه با سپیده، قدم به خانه خواهر کوچکش می‌گذارد. نسرین در بدو ورودش امیر را مردی بسیار خشن و زمخت یافته و تلاش می‌کند تا نظر مثبت او را نسبت به خود جلب کند. از سویی دیگر امیر هم که به‌تازگی شغل خود را از دست داده، درباره ارث و میراث به‌جامانده از مادر همسرش اطلاعاتی جمع‌آوری کرده و از سپیده می‌خواهد که دلخوری‌های گذشته را فراموش کرده و سهم خود را از ارثیه مادری‌اش از نسرین طلب کند. امیر بر این باور است که اساسا هرچیزی که متعلق به خانواده همسرش باشد به او نیز تعلق دارد. ته این کشمکش چیزی عاید امیر نمی‌شود به‌غیر از شماری اوراق پاره و درهم‌وبرهم که ارزش ریالی هم ندارند. این خلاصه‌ای از داستان «بیگانه»؛ تازه‌ترین فیلم بهرام توکلی است؛ فیلمی که توکلی به‌زعم خودش آن را اقتباسی آزاد از نمایشنامه «اتوبوسی به نام هوس» اثر تنسی ویلیامز می‌داند. «بیگانه» را شاید بتوان اقتباسی آزاد از یک نمایشنامه مطرح و معروف دانست، اما قیاس ناخودآگاه ذهن بیننده با فیلمی مشابه و اقتباسی از همین نمایشنامه به کارگردانی الیا کازان گریز‌ناپذیر است؛ قیاسی که نقبی به «بیگانه» بهرام توکلی داشته و به‌نفع این فیلم عمل نمی‌کند.
«بلانش» در فیلم «اتوبوسی...» که در «بیگانه» پانته‌آ بهرام (نسرین) ایفاگر نقش آن است، زنی است با کوهی از مشکلات که به‌دنبال آن دچار پریشانی روح و ناتوانی در انجام کار شده است؛ ناتوانی‌ای که منجر به اخراج او از مدرسه‌ شده و از ناتوانی و بی‌کسی به خواهرش «استلا» یا سپیده- مهناز افشار- در «بیگانه» و شوهرخواهرش استنلی کووالسکی- که همان امیر جعفری «بیگانه» است- پناه می‌آورد. استنلی مشهور به قماربازی است اما امیر یک سنگ‌تراش بیکار. نقطه اشتراک این دو شخصیت، نامهربانی و دشمنی‌شان با میهمان تازه‌وارد است. اما استیل شخصیتی استنلی (مارلون براندو) جسور و هوشمند و امیر (امیر جعفری) کله‌شق و منفعل طراحی شده است. «بیگانه» در چیدن شخصیت‌ها و موقعیت تا حدودی به نسخه اصلی نمایشنامه وفادار مانده است. توکلی برای اقتباس آزادش به تعبیری نسخه اصلی نمایشنامه را ترجمه و ساده‌نویسی کرده است. شخصیت‌ها را در قالب فیلمنامه، ایرانی‌سازی و تلاش کرده تا در لوکیشنی کوچک (آپارتمان محقر در پایین‌شهر)، میزانسن‌های فیلمش را طراحی کند و برای ثبت سکانس‌هایش هم قاب‌های ساده‌ای ببندد. اما نکته مهم و قابل‌تامل این است که تا زمانی‌که نگاه فیلمساز اقتباسی، انفعالی عمل کند و تکیه‌گاه اصلی‌اش در آرایش این نگاه و پرداخت آن اثر، صرفا متن ادبی باشد، نمی‌تواند از ملزومات بصری شایسته متن و حال‌وهوای سوژه بهره کافی ببرد و سعی می‌کند تا در فضاسازی، موبه‌مو از نسخه مرجع پیروی کند؛ فرآیندی که متاسفانه منجر به فقدان خلاقیت تصویری و روشنگری در اثر فیلمساز می‌شود.تو گویی مخاطب شنونده یک اثر رادیویی باشی تا بیننده یک فیلم تاثیرگذار. البته توکلی تلاش کرده در بخش ثبت تصاویر و میزانسن با بازی با رنگ و نور، همچنین شماری از حرکات دوربین در لوکیشن بسته خانه، تجربیات جدیدی به دست آورد و به‌نوعی در راستای همان فرار از تکرار و رخوت که اشاره شد
قدم بردارد و برای ایجاد ریتم و ضرباهنگ از آن استفاده بهینه کند اما باز این تجارب و تلاش‌ها هم برای دستیابی به ساختار بصری مناسب در فیلم موثر واقع نشده و به نتیجه‌ای مطلوب منتهی نمی‌شود.
فیلمنامه، کارگردانی، بازیگری، فیلمبرداری، تدوین و موسیقی فیلم بالاتر از اندازه متوسط است، اما تا زمانی‌که عنوان اقتباس آزاد را در این اثر نادیده بگیریم. چراکه وقتی نام یک نمایشنامه ‌مطرحی چون «اتوبوسی به نام هوس» از نمایشنامه‌نویسی بزرگ چون تنسی ویلیامز در تیتراژ فیلم یادآوری می‌شود، ناگزیر اقتباس سینمایی درخشانی مانند فیلم الیا کازان (با بازی‌های فوق‌العاده براندو، لی، مالدن و هانتر) در ذهن مخاطب متبادر می‌شود. آن وقت است که دیگر تعابیر دگرگون شده و عناصر فیلم با نمونه مشابه و مستندش قیاس می‌شوند؛ قیاسی غیرعادلانه اما گریز‌ناپذیر. اما طرح یک پرسش؟ دلیل اقتباس از نمایشنامه‌‌ تنسی ویلیامز چه بوده است؟! آیا شرایط فیلمسازی در کشور با توجه به رویکرد‌های عرفی و اجتماعی جاری پاسخگوی این فیلمنامه اقتباسی خواهد بود؟ یقینا که پاسخ منفی است و ایرانی‌سازی این نمایشنامه اگرچه غیرممکن نخواهد بود، اما در فیلمنامه «بیگانه» ناموفق و ناممکن شده است و فیلمنامه‌نویس نتوانسته نسخه‌ای کامل و ایرانی از آن استخراج کند.
شخصیت‌های مرد در «بیگانه» منفعلند، آویزان و سردرگم بین گذشته و آینده. نه از دیروز پند و توشه مادی یا معنوی در انبان دارند و نه نسخه‌ای معقول برای حال و آینده‌شان در دست. آنها نمی‌توانند از نسخه اصلی الگو‌برداری شوند، چراکه در اندازه‌ها و خط‌کشی‌های عرفی و اجتماعی مورد اشاره ترسیم شده‌اند و عکس‌العمل‌هایشان هم در همین شرایط خاص چندان متفاوت از شرایط عادی نخواهد بود. «بیگانه» بهرام توکلی در محتوا اما قابل ارزش است. جدای از نگاه اقتباسی اثر، یک درام اجتماعی است که داستان آن از مشکلات آدم‌هایی می‌گوید که به هیچ، زندگی‌های خود را باخته‌اند و باز برای همان هیچ هم، تاوان‌های سختی داده‌اند. ارتباط انسان‌هایی مهجور و درمانده که از حال پریشان خود، به یکدیگر پناه می‌برند، یکدیگر را محکوم می‌کنند و باز ته این بازی، به سرنوشت خود گردن نهاده و یکدیگر را بخشیده و ساده از کنار هم عبور می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.