|

مروری بر جغرافیای مکان‌ها در سینمای این‌روزهای ایران

از مصر تا پاریز

ابراهیم جمشیدی: در تاریخ سینما، لوکیشن فیلم‌ها بیانگر روح فیلم، شخصیت‌ها و علایق کارگردانان بوده است. جان‌فورد از پیشگامان فیلمبرداری خارج از استودیو و نماهای باز بود که شخصیت‌های فیلم‌هایش در یک محیط طبیعی بسیار بزرگ قرار می‌گرفتند. محبوب‌ترین لوکیشن فورد برای ساخت فیلم‌هایش دره مانیومنت (Monument valley) در جنوب ایالت یوتا بود و بارها آنجا را به عنوان محل ساخت فیلم‌هایش انتخاب کرد. نیویورک، زادگاه محبوب وودی آلن نیز که بعد از سال‌ها با «یاسمین غمگین» بازگشتی دوباره به آن داشت، بارها در فیلم‌هایی چون «منهتن»، «آنی هال» و...، جلوه‌گری کرده است. یا استودیو فیلمسازی افسانه‌ای «چینه چیتا» در رُم که شکوه نامش مترادف با فیلم‌هایی همچون «بن هور»، «دار و دسته نیویورکی»، «مصائب مسیح» یا اسم‌هایی چون روبرتو روسلینی، ویتوریو دسیکا و لوچینو ویسکونتی و البته سردمدار آنها فلینی است که از چینه‌چیتا برای ساخت بزرگ‌ترین فیلم‌هایش از جمله «زندگی شیرین» (۱۹۶۰) «ساتیریکون» (۱۹۶۹) و «آمار کورد» (۱۹۷۲) بهره جست.
در سینمای ایران نیز لوکیشن نزد برخی کارگردانان جایگاه ویژه‌ای داشته است مثلا تصویر شهر تهران از زاویه نگاه سه‌کارگردانی که دوسال پیش، عزیز ساعتی- عکاس و فیلمبردار باسابقه سینمای ایران- در سه‌مجموعه با عنوان «با حاتمی در طهران»، «با بیضایی در طهران» و «با کیمیایی در تهران» به‌طور جداگانه به‌نمایش درآورد؛ کارگردانانی که هرسه در فیلم‌هایشان به شکلی تهران را مطرح کرده‌اند؛ حاتمی اغلب با پرداختن به تهران قاجاری و با دکورهایی که می‌ساخت، بیضایی با تهران بدون رنگ، خاکستری و اندوهگین و در نهایت مسعود کیمیایی کارگردانی که نگاه ویژه‌ای به تهران دارد و فیلم‌هایش در آینده سندی روایی از تحولات کالبدی شهر تهران طی دهه‌های اخیر خواهد بود. شهرک سینمایی غزالی نیز که از سال1358به یادگار مانده و در نوع خود یک اثر بدیع است، به بهانه سریال هزاردستان ساخته شد، اما بعدها محل فیلمبرداری فیلم‌ها و سریال‌هایی نظیر امام‌علی(ع)، هزاردستان، شیخ مفید، سربداران، هشت‌بهشت، کارآگاه‌علوی، کفش‌های میرزانوروز و... شد. به غیر از تهران به‌‌دلیل موقعیت ویژه سیاسی -اجتماعی‌اش از یک‌سو و وجود امکانات فیلمسازی فراوان در آن، دیگر شهرهای کشور نیز فرصتی برای حضور در قاب سینما داشته‌اند. برای سال‌ها شمال کشور لوکیشن فیلمسازان مختلف بوده؛ از واقعه زلزله منجیل و رودبار و حاشیه‌هایش در چندفیلم عباس کیارستمی تا طبیعت و جنگل‌های سرسبزش در فیلم‌های خسرو معصومی و بسیاری از دیگر کارگردانان. گاه نیز انتخاب لوکیشن به‌خاطر بومی‌بودن کارگردانان بوده است؛ مثلا کردستان در فیلم‌های اولیه قبادی، اما به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، شاهد تغییر جغرافیای لوکیشن فیلمسازی به سمت جنوب کشور باشیم؛ یعنی دوری از مرکز و شمال‌گریزی و در عوض توجه به استفاده از طبیعت و فرهنگ بومی این مناطق چه به‌منظور استفاده صرف از آن برای پیشبرد داستان فیلم همچون آرایش غلیظ یا فراهم‌آوردن عرصه‌ای برای حضور و ظهور شخصیت‌های بومی روایت مثل تنهای‌تنهای تنها. در این میان استان کرمان به‌ویژه در سال‌های اخیر، جایگاه منحصربه‌فردی داشته است. از سال‌ها پیش تاکنون کارگردانان بسیاری به کرمان رفته‌اند و فیلم‌های متعددی ساخته‌اند که موضوع فیلم‌های آنان به کرمان مربوط نمی‌شده و فقط از این استان پهناور و زیبا به عنوان لوکیشن استفاده کرده‌اند؛ همچون در فیلم‌های محمد(ص) ساخته مجید مجیدی، رستاخیز ساخته احمدرضا درویش و... حتی اکثر لوکیشن‌های فیلم باباعزیز ساخته محمدناصر خمیر، کارگردان تونسی. از دیگرسو شاهد حضور فیلم‌هایی با موضوع نمایش فرهنگ و مردمان کرمان در قاب سینما بوده‌ایم. همچنان که سید‌رضا میرکریمی بعد از تجربه فیلم خیلی دور خیلی نزدیک و از روستای مصر در دل کویر اصفهان به‌عنوان تهیه‌کننده فیلم خسته نباشید؛ با محسن قرایی و افشین هاشمی در کلوت‌های کرمان همراه شد، تا بازی یکتا ناصر در نقش زنی کرمانی در «یکی می‌خواد باهات حرف بزنه» که جایزه بهترین بازیگر زن مکمل را برایش به ارمغان آورد یا بازی یدالله شادمانی بازیگر کرمانی به‌عنوان یکی از شخصیت‌های فیلم آذر، پرویز شهدخت و دیگران و تا الُفت شیار143 در روستای پاریز و دردسرهای شیرین، آخرین فیلم سینمایی هنوز اکران‌نشده کمال تبریزی.
از این‌رو مروری داریم بر تاریخچه تصویری شهرهای مختلف در قاب سینمای ایران اولین‌بار روح‌‌انگیز سامی‌‌نژاد، نخستین بازیگر زن سینمای ناطق ایران در فیلم «دختر لر» نخستین فیلم ناطق سینمای ایران در نقش گلنار و البته با لهجه غلیظ کرمانی‌اش در فیلمی که بنا بود در لوای روایت داستان خود، گواهی بر تحسین پیشرفت و آبادنی ایران در مسیر مدرانیزاسیون پهلوی‌اول باشد، رو به جعفر، زبان به شکوه گشود و گفت: «تهران؟! تهران، تهران که میگن جای قشنگیه، اما...!» و از اینجا کرمان با سینمای ایران پیوند خورد! سامی‌نژاد که خود اهل بم کرمان بود، به‌عنوان نخستین بازیگر زن، با جسارتی ستودنی به صحنه سینما آمد، هرچند چراغ تازه افروخته‌شده فیلم و سینما را فروزان کرد، اما زندگی خودش را تا پایان عمر در تاریکی بی‌مهری‌ها، تنهایی و طعنه‌ها فروبرد، طبق پژوهش‌های دکترمجید فدایی در کتاب پژوهش سینما در کرمان از آغاز تا امروز/ و با افزودن موارد تکمیلی زیر می‌توان تا حدودی تاریخ فیلمسازی در کرمان را به این‌ترتیب بیان کرد:
- براساس اسناد به‌دست‌آمده در 16دی‌ماه سال1310 اولین تصاویر متحرک در پرورشگاه مرحوم‌صنعتی برای عموم به نمایش درآمد، بر این اساس می‌توان این سال را مبنای تاریخ سینما در کرمان قلمداد کرد.
- در سال1313 فیلم «دختر لر» به‌وسیله عبدالحسین سپنتا در کرمان به نمایش گذاشته می‌شود، طبق اسناد به‌جامانده، استقبال از این فیلم بی‌نظیر بوده است.
- در سال1348 اولین فیلم‌های آماتور سینمای کرمان توسط مسعود خالقی یک شهروند کرمانی همزمان با ساخت فیلم مرداب سیاه توسط علی‌اصغر موسوی و علی‌اکبر رشیدی در کرمان ساخته می‌شود.
- در سال1351 سینمای آزاد کرمان توسط محمدامین عدالتی راه‌اندازی می‌شود و در همین سال «فیلم جهنم به اضافه من» به کارگردانی محمد‌علی فردین در کرمان جلو دوربین می‌رود.
- در سال1354 قسمت‌هایی از مجموعه تلویزیونی «مثنوی معنوی» توسط علی حاتمی در ماهان کرمان جلو دوربین می‌رود.
- در سال1355 فیلم صحرای تاتارها بر اساس رمانی از دینو بوتزاتی، نویسنده سرشناس ایتالیایی در ارگ بم ساخته می‌شود.
- در سال1355 پرویز کیمیاوی باغ سنگی را در استان کرمان ساخت. این فیلم در سال1976 خرس نقره‌ای جشنواره برلین را کسب کرد.
- در سال1377 پرویز کیمیاوی «ایران سرای من است» را برای دومین‌بار در کرمان جلو دوربین برد.
- در سال1379 سعید ابراهیمی‌فر، فیلم «تک‌درخت‌ها» را به‌عنوان دومین فیلم بلند خود بر اساس داستانی از مجموعه داستان «لبخند انار» هوشنگ مرادی‌کرمانی در کرمان جلو دوربین برد. هرچند فیلم بعدها نیمه‌کاره رها شد تا بالاخره سال1385 در بخش رقابتی جشنواره‌بیست‌وپنجم حضور یافت.
- در سال1382 محمدناصر خمیر، کارگردان تونسی فیلم «باباعزیز» را به‌عنوان آخرین فیلمی که قبل از زلزله در ارگ بم فیلمبرداری شده است در کرمان ساخت.
- در سال1383 سعید ابراهیمی‌فر سومین فیلم بلند خود با نام «مواجهه» را نیز بر اساس داستانی از خورخه لوییس‌بورخس در کرمان جلو دوربین برد.
- در سال1383 کیانوش عیاری «بیدارشو آرزو» را درباره زلزله دلخراش بم در شهر بم جلو دوربین برد. این فیلم اگرچه در جشنواره بیست‌وسوم فیلم فجر شرکت کرد و برخی از تحسین‌های هیات‌های مختلف داوری از جمله عنوان بهترین اثر هنر و تجربه و جایزه ویژه داوران و عنوان بهترین دستاورد هنری- فنی در بخش مسابقه بین‌الملل را به خود جلب کرد، اما هنوز فرصت اکران عمومی نیافته است.
- در سال1384 رضا سبحانی فیلم «خاک سرد» را درباره یک خانواده زلزله‌زده در دل برهوت کویر، در بم جلو دوربین برد.
- در سال1385 امیرشهاب رضویان «مینای شهر خاموش» را در شهرستان بم ساخت. این فیلم موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی از بیست‌وپنجمین جشنواره فیلم فجر شد.
- از بهمن۱۳۸۸ همزمان با اربعین‌حسینی فیلمبرداری فیلم «روز رستاخیز» در شهرستان بم آغاز شد و پس از پشت‌سرگذاشتن بیش از ۲۵۰جلسه فیلمبرداری در شهرهایی چون بم و شهداد کرمان و دیگر شهرهای ایران در تاریخ دی‌ماه۱۳۸۹ فیلمبرداری آن به پایان رسید. این فیلم در سی‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر، صاحب جوایز متعددی از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد.
- در سال1390 منوچهر هادی، بخشی از فیلم «یکی میخواد باهات حرف بزنه» را در کرمان جلو دوربین برد. این فیلم در سی‌امین دوره جشنواره فیلم فجر سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن را برای یکتا ناصر به‌همراه داشت.
- در سال1391 افشین هاشمی و محسن قرایی فیلم «خسته نباشید» را به تهیه‌کنندگی سیدرضا میرکریمی در کرمان، ماهان و شهداد جلو دوربین بردند. این فیلم تندیس بهترین فیلم اول و بهترین کارگردانی فیلم اول را از شانزدهمین جشن سینمای ایران دریافت کرد.
- در سال1392 فیلمبرداری بخش‌هایی از صحنه‌های مربوط به حمله ابرهه، بخش‌هایی از مدینه و حرکت کاروانیان بین مکه و مدینه فیلم سینمایی «محمد(ص)» به کارگردانی مجید مجیدی در نقاط مختلف استان کرمان انجام شد.
- در سال1392 احسان عبدی‌پور که قبلا فیلم «تنهای تنهای تنها» را در شهر بوشهر ساخته بود، این‌بار فیلم توریست روایتگر داستان «مجتبو» پسربچه 10ساله‌ کرمانی را در لوکیشن‌های ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، مسجدجامع، بازار کرمان و کویر لوت کارگردانی کرد. این فیلم در بیست‌وپنجمین جشنواره کودک و نوجوان سه‌پروانه زرین بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر کودک و همچنین دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر کودک و نوجوان را ازآن خود کرده است.
- در سال1392 نرگس آبیار فیلم شیار143 را در شهر مس‌سرچشمه کرمان و روستاهای اطرافش کارگردانی کرد. این فیلم در سی‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت جایزه ویژه هیات داوران بهترین فیلم، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر زن و سیمرغ بلورین فیلم برگزیده تماشاگران شد.
- در سال1392 کمال تبریزی به همراه عوامل تولید راهی کرمان شد تا فیلمبرداری «دردسرهای شیرین» را در این شهر آغاز کند. این فیلم هنوز به اکران عمومی نرسیده است و بنا بر گفته تهیه‌کننده آن، فیلم را می‌توان یکی از تولیدات سینمایی با لوکیشن‌های پرشمار به‌حساب آورد که در آن فضاهای متنوع شهری و روستایی، کویری و ییلاقی کرمان به تصویر کشیده شده است.
- در سال1393 فیلم سینمایی«مزارشریف» بعد از یک‌دوره فیلمبرداری در کمالشهر کرج طبق برنامه در بیابان‌های کرمان فیلمبرداری ‌شد. در واقع تنها بازمانده از حادثه حمله به کنسولگری ایران، الله‌داد شاهسون در مسیر فرار خود به ایران از بیابان‌هایی رد شده که شباهت زیادی به بخشی از بیابان‌های کرمان دارد.
روزی روزگاری کرمان
پرویز کیمیاوی از کارگردانان بزرگ موج نوی سینمای ایران در مصاحبه‌ای با اسماعیل ملک‌محمدی از روزنامه‌نگاران باسابقه کرمان در شماره413 نشریه استقامت کرمان، خواندن داستان‌های هوشنگ مرادی‌کرمانی و صحبت‌ها و خاطرات دوستان را باعث سفر به کرمان، شیفتگی‌اش به ماهان و باغ شاهزاده و در نتیجه فیلمسازی در کرمان بیان کرده است. به گفته ملک‌محمدی، وی در مجموع سه‌فیلم در کرمان ساخته است. «باغ سنگی» اولین فیلمی است که پرویز کیمیاوی در کرمان ساخته است. این فیلم در سال1355 در دهستان بلورد روستای میاندوآب، ۴۰کیلومتری جنوب شرقی سیرجان فیلمبرداری شده که تلفیقی نظرگیر از واقعیت و رویاست و داستان زندگی درویش‌خان اسفندیارپور (پیرمردی کر و لال که باغ سنگی را بنا کرد) را نشان می‌دهد. فیلم باغ سنگی سال1976 خرس نقره‌ای جشنواره برلین را کسب کرد. ایران سرای من است، دومین فیلمی است که وی در سال1377در کرمان جلو دوربین برد... . داستان این فیلم درباره سهراب، نویسنده جوان کرمانی است که در تدارک تالیف کتابی که انتشارش با مشکل مواجه شده، برای دریافت مجوز به تهران می‌رود. در راه تهران در کویر اتومبیل قدیمی که راننده و سایر مسافران آن از شعرای قدیمی ایران هستند، خراب و این خرابی منجر به گم‌شدن سهراب در کویر می‌شود. همراهی او با شاعران قدیمی ایران در کویر منجر به تغییر دیدگاه‌هایش و یافتن اندیشه‌هایی نو می‌شود. این فیلم در سال77 بعد از یک اکران در حاشیه هفدهمین جشنواره فیلم فجر توقیف می‌شود. کیمیاوی بعد از ساخت ایران سرای من است به فرانسه رفته و در پاریس ساکن شد. وی بعد از گذشت 30سال از ساخت فیلم ارزشمند باغ سنگی، در سال82 به ایران بازگشت و دوباره به باغ سنگی رفت تا از احوال درویش‌خان و باغ سنگی مطلع شود. حاصل این سفر، ساخت فیلم پیرمرد و باغ سنگی‌اش است. در این فیلم کیمیاوی به شرح زندگی پیرمرد 90ساله‌ای می‌پردازد که بعد از گذشت 40سال از ساخت باغ سنگی همچنان به آن عشق می‌ورزد و با درخت‌ها و سنگ‌های آویزانش که هرکدام نمادی از یک شخص یا خاطرات تلخ و شیرین است، زندگی می‌کند.
سعید ابراهیمی‌‌فر که در سال1383 برای فیلمبرداری سومین فیلمش، مواجهه همانند تک‌درخت‌ها، به کرمان سفر کرده، درباره این شهر گفته بود: «کرمان برای من همانند یک استودیو بزرگ است‌ که می‌توانم در فاصله‌ای نه‌چندان دور همه لوکیشن‌های معاصر و تاریخی را در کنار هم داشته باشم.»
کمال تبریزی کارگردان فیلم دردسرهای شیرین هم در گفت‌وگویی دلایل حضور در شهری دیگر را چنین بیان کرده بود: «راندمان کار ما در تهران به‌خاطر آلودگی هوا و ترافیک، خیلی پایین است. اما در کرمان محیط جمع‌وجورتر است، هوا تمیز است و این باعث چندبرابرشدن انرژی‌مان می‌شود. یکی از تجربه‌های مهم، تفاوت اقلیم است؛ یعنی ما از کرمان به سمت شهداد از یک منطقه کوهستانی رد می‌شدیم که برفی بود بعد وارد فضایی می‌شدیم که دشت بود و کاملا گرم. ابرهایی که سایه و روشن ایجاد می‌کردند، باعث شد ما تصاویر زیبایی اینجا بگیریم. زمانی هم که در کویر شهداد کار می‌کردیم. اواخر اسفندماه بود و هوا فوق‌العاده عالی.»

ابراهیم جمشیدی: در تاریخ سینما، لوکیشن فیلم‌ها بیانگر روح فیلم، شخصیت‌ها و علایق کارگردانان بوده است. جان‌فورد از پیشگامان فیلمبرداری خارج از استودیو و نماهای باز بود که شخصیت‌های فیلم‌هایش در یک محیط طبیعی بسیار بزرگ قرار می‌گرفتند. محبوب‌ترین لوکیشن فورد برای ساخت فیلم‌هایش دره مانیومنت (Monument valley) در جنوب ایالت یوتا بود و بارها آنجا را به عنوان محل ساخت فیلم‌هایش انتخاب کرد. نیویورک، زادگاه محبوب وودی آلن نیز که بعد از سال‌ها با «یاسمین غمگین» بازگشتی دوباره به آن داشت، بارها در فیلم‌هایی چون «منهتن»، «آنی هال» و...، جلوه‌گری کرده است. یا استودیو فیلمسازی افسانه‌ای «چینه چیتا» در رُم که شکوه نامش مترادف با فیلم‌هایی همچون «بن هور»، «دار و دسته نیویورکی»، «مصائب مسیح» یا اسم‌هایی چون روبرتو روسلینی، ویتوریو دسیکا و لوچینو ویسکونتی و البته سردمدار آنها فلینی است که از چینه‌چیتا برای ساخت بزرگ‌ترین فیلم‌هایش از جمله «زندگی شیرین» (۱۹۶۰) «ساتیریکون» (۱۹۶۹) و «آمار کورد» (۱۹۷۲) بهره جست.
در سینمای ایران نیز لوکیشن نزد برخی کارگردانان جایگاه ویژه‌ای داشته است مثلا تصویر شهر تهران از زاویه نگاه سه‌کارگردانی که دوسال پیش، عزیز ساعتی- عکاس و فیلمبردار باسابقه سینمای ایران- در سه‌مجموعه با عنوان «با حاتمی در طهران»، «با بیضایی در طهران» و «با کیمیایی در تهران» به‌طور جداگانه به‌نمایش درآورد؛ کارگردانانی که هرسه در فیلم‌هایشان به شکلی تهران را مطرح کرده‌اند؛ حاتمی اغلب با پرداختن به تهران قاجاری و با دکورهایی که می‌ساخت، بیضایی با تهران بدون رنگ، خاکستری و اندوهگین و در نهایت مسعود کیمیایی کارگردانی که نگاه ویژه‌ای به تهران دارد و فیلم‌هایش در آینده سندی روایی از تحولات کالبدی شهر تهران طی دهه‌های اخیر خواهد بود. شهرک سینمایی غزالی نیز که از سال1358به یادگار مانده و در نوع خود یک اثر بدیع است، به بهانه سریال هزاردستان ساخته شد، اما بعدها محل فیلمبرداری فیلم‌ها و سریال‌هایی نظیر امام‌علی(ع)، هزاردستان، شیخ مفید، سربداران، هشت‌بهشت، کارآگاه‌علوی، کفش‌های میرزانوروز و... شد. به غیر از تهران به‌‌دلیل موقعیت ویژه سیاسی -اجتماعی‌اش از یک‌سو و وجود امکانات فیلمسازی فراوان در آن، دیگر شهرهای کشور نیز فرصتی برای حضور در قاب سینما داشته‌اند. برای سال‌ها شمال کشور لوکیشن فیلمسازان مختلف بوده؛ از واقعه زلزله منجیل و رودبار و حاشیه‌هایش در چندفیلم عباس کیارستمی تا طبیعت و جنگل‌های سرسبزش در فیلم‌های خسرو معصومی و بسیاری از دیگر کارگردانان. گاه نیز انتخاب لوکیشن به‌خاطر بومی‌بودن کارگردانان بوده است؛ مثلا کردستان در فیلم‌های اولیه قبادی، اما به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، شاهد تغییر جغرافیای لوکیشن فیلمسازی به سمت جنوب کشور باشیم؛ یعنی دوری از مرکز و شمال‌گریزی و در عوض توجه به استفاده از طبیعت و فرهنگ بومی این مناطق چه به‌منظور استفاده صرف از آن برای پیشبرد داستان فیلم همچون آرایش غلیظ یا فراهم‌آوردن عرصه‌ای برای حضور و ظهور شخصیت‌های بومی روایت مثل تنهای‌تنهای تنها. در این میان استان کرمان به‌ویژه در سال‌های اخیر، جایگاه منحصربه‌فردی داشته است. از سال‌ها پیش تاکنون کارگردانان بسیاری به کرمان رفته‌اند و فیلم‌های متعددی ساخته‌اند که موضوع فیلم‌های آنان به کرمان مربوط نمی‌شده و فقط از این استان پهناور و زیبا به عنوان لوکیشن استفاده کرده‌اند؛ همچون در فیلم‌های محمد(ص) ساخته مجید مجیدی، رستاخیز ساخته احمدرضا درویش و... حتی اکثر لوکیشن‌های فیلم باباعزیز ساخته محمدناصر خمیر، کارگردان تونسی. از دیگرسو شاهد حضور فیلم‌هایی با موضوع نمایش فرهنگ و مردمان کرمان در قاب سینما بوده‌ایم. همچنان که سید‌رضا میرکریمی بعد از تجربه فیلم خیلی دور خیلی نزدیک و از روستای مصر در دل کویر اصفهان به‌عنوان تهیه‌کننده فیلم خسته نباشید؛ با محسن قرایی و افشین هاشمی در کلوت‌های کرمان همراه شد، تا بازی یکتا ناصر در نقش زنی کرمانی در «یکی می‌خواد باهات حرف بزنه» که جایزه بهترین بازیگر زن مکمل را برایش به ارمغان آورد یا بازی یدالله شادمانی بازیگر کرمانی به‌عنوان یکی از شخصیت‌های فیلم آذر، پرویز شهدخت و دیگران و تا الُفت شیار143 در روستای پاریز و دردسرهای شیرین، آخرین فیلم سینمایی هنوز اکران‌نشده کمال تبریزی.
از این‌رو مروری داریم بر تاریخچه تصویری شهرهای مختلف در قاب سینمای ایران اولین‌بار روح‌‌انگیز سامی‌‌نژاد، نخستین بازیگر زن سینمای ناطق ایران در فیلم «دختر لر» نخستین فیلم ناطق سینمای ایران در نقش گلنار و البته با لهجه غلیظ کرمانی‌اش در فیلمی که بنا بود در لوای روایت داستان خود، گواهی بر تحسین پیشرفت و آبادنی ایران در مسیر مدرانیزاسیون پهلوی‌اول باشد، رو به جعفر، زبان به شکوه گشود و گفت: «تهران؟! تهران، تهران که میگن جای قشنگیه، اما...!» و از اینجا کرمان با سینمای ایران پیوند خورد! سامی‌نژاد که خود اهل بم کرمان بود، به‌عنوان نخستین بازیگر زن، با جسارتی ستودنی به صحنه سینما آمد، هرچند چراغ تازه افروخته‌شده فیلم و سینما را فروزان کرد، اما زندگی خودش را تا پایان عمر در تاریکی بی‌مهری‌ها، تنهایی و طعنه‌ها فروبرد، طبق پژوهش‌های دکترمجید فدایی در کتاب پژوهش سینما در کرمان از آغاز تا امروز/ و با افزودن موارد تکمیلی زیر می‌توان تا حدودی تاریخ فیلمسازی در کرمان را به این‌ترتیب بیان کرد:
- براساس اسناد به‌دست‌آمده در 16دی‌ماه سال1310 اولین تصاویر متحرک در پرورشگاه مرحوم‌صنعتی برای عموم به نمایش درآمد، بر این اساس می‌توان این سال را مبنای تاریخ سینما در کرمان قلمداد کرد.
- در سال1313 فیلم «دختر لر» به‌وسیله عبدالحسین سپنتا در کرمان به نمایش گذاشته می‌شود، طبق اسناد به‌جامانده، استقبال از این فیلم بی‌نظیر بوده است.
- در سال1348 اولین فیلم‌های آماتور سینمای کرمان توسط مسعود خالقی یک شهروند کرمانی همزمان با ساخت فیلم مرداب سیاه توسط علی‌اصغر موسوی و علی‌اکبر رشیدی در کرمان ساخته می‌شود.
- در سال1351 سینمای آزاد کرمان توسط محمدامین عدالتی راه‌اندازی می‌شود و در همین سال «فیلم جهنم به اضافه من» به کارگردانی محمد‌علی فردین در کرمان جلو دوربین می‌رود.
- در سال1354 قسمت‌هایی از مجموعه تلویزیونی «مثنوی معنوی» توسط علی حاتمی در ماهان کرمان جلو دوربین می‌رود.
- در سال1355 فیلم صحرای تاتارها بر اساس رمانی از دینو بوتزاتی، نویسنده سرشناس ایتالیایی در ارگ بم ساخته می‌شود.
- در سال1355 پرویز کیمیاوی باغ سنگی را در استان کرمان ساخت. این فیلم در سال1976 خرس نقره‌ای جشنواره برلین را کسب کرد.
- در سال1377 پرویز کیمیاوی «ایران سرای من است» را برای دومین‌بار در کرمان جلو دوربین برد.
- در سال1379 سعید ابراهیمی‌فر، فیلم «تک‌درخت‌ها» را به‌عنوان دومین فیلم بلند خود بر اساس داستانی از مجموعه داستان «لبخند انار» هوشنگ مرادی‌کرمانی در کرمان جلو دوربین برد. هرچند فیلم بعدها نیمه‌کاره رها شد تا بالاخره سال1385 در بخش رقابتی جشنواره‌بیست‌وپنجم حضور یافت.
- در سال1382 محمدناصر خمیر، کارگردان تونسی فیلم «باباعزیز» را به‌عنوان آخرین فیلمی که قبل از زلزله در ارگ بم فیلمبرداری شده است در کرمان ساخت.
- در سال1383 سعید ابراهیمی‌فر سومین فیلم بلند خود با نام «مواجهه» را نیز بر اساس داستانی از خورخه لوییس‌بورخس در کرمان جلو دوربین برد.
- در سال1383 کیانوش عیاری «بیدارشو آرزو» را درباره زلزله دلخراش بم در شهر بم جلو دوربین برد. این فیلم اگرچه در جشنواره بیست‌وسوم فیلم فجر شرکت کرد و برخی از تحسین‌های هیات‌های مختلف داوری از جمله عنوان بهترین اثر هنر و تجربه و جایزه ویژه داوران و عنوان بهترین دستاورد هنری- فنی در بخش مسابقه بین‌الملل را به خود جلب کرد، اما هنوز فرصت اکران عمومی نیافته است.
- در سال1384 رضا سبحانی فیلم «خاک سرد» را درباره یک خانواده زلزله‌زده در دل برهوت کویر، در بم جلو دوربین برد.
- در سال1385 امیرشهاب رضویان «مینای شهر خاموش» را در شهرستان بم ساخت. این فیلم موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی از بیست‌وپنجمین جشنواره فیلم فجر شد.
- از بهمن۱۳۸۸ همزمان با اربعین‌حسینی فیلمبرداری فیلم «روز رستاخیز» در شهرستان بم آغاز شد و پس از پشت‌سرگذاشتن بیش از ۲۵۰جلسه فیلمبرداری در شهرهایی چون بم و شهداد کرمان و دیگر شهرهای ایران در تاریخ دی‌ماه۱۳۸۹ فیلمبرداری آن به پایان رسید. این فیلم در سی‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر، صاحب جوایز متعددی از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد.
- در سال1390 منوچهر هادی، بخشی از فیلم «یکی میخواد باهات حرف بزنه» را در کرمان جلو دوربین برد. این فیلم در سی‌امین دوره جشنواره فیلم فجر سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن را برای یکتا ناصر به‌همراه داشت.
- در سال1391 افشین هاشمی و محسن قرایی فیلم «خسته نباشید» را به تهیه‌کنندگی سیدرضا میرکریمی در کرمان، ماهان و شهداد جلو دوربین بردند. این فیلم تندیس بهترین فیلم اول و بهترین کارگردانی فیلم اول را از شانزدهمین جشن سینمای ایران دریافت کرد.
- در سال1392 فیلمبرداری بخش‌هایی از صحنه‌های مربوط به حمله ابرهه، بخش‌هایی از مدینه و حرکت کاروانیان بین مکه و مدینه فیلم سینمایی «محمد(ص)» به کارگردانی مجید مجیدی در نقاط مختلف استان کرمان انجام شد.
- در سال1392 احسان عبدی‌پور که قبلا فیلم «تنهای تنهای تنها» را در شهر بوشهر ساخته بود، این‌بار فیلم توریست روایتگر داستان «مجتبو» پسربچه 10ساله‌ کرمانی را در لوکیشن‌های ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، مسجدجامع، بازار کرمان و کویر لوت کارگردانی کرد. این فیلم در بیست‌وپنجمین جشنواره کودک و نوجوان سه‌پروانه زرین بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر کودک و همچنین دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر کودک و نوجوان را ازآن خود کرده است.
- در سال1392 نرگس آبیار فیلم شیار143 را در شهر مس‌سرچشمه کرمان و روستاهای اطرافش کارگردانی کرد. این فیلم در سی‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت جایزه ویژه هیات داوران بهترین فیلم، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر زن و سیمرغ بلورین فیلم برگزیده تماشاگران شد.
- در سال1392 کمال تبریزی به همراه عوامل تولید راهی کرمان شد تا فیلمبرداری «دردسرهای شیرین» را در این شهر آغاز کند. این فیلم هنوز به اکران عمومی نرسیده است و بنا بر گفته تهیه‌کننده آن، فیلم را می‌توان یکی از تولیدات سینمایی با لوکیشن‌های پرشمار به‌حساب آورد که در آن فضاهای متنوع شهری و روستایی، کویری و ییلاقی کرمان به تصویر کشیده شده است.
- در سال1393 فیلم سینمایی«مزارشریف» بعد از یک‌دوره فیلمبرداری در کمالشهر کرج طبق برنامه در بیابان‌های کرمان فیلمبرداری ‌شد. در واقع تنها بازمانده از حادثه حمله به کنسولگری ایران، الله‌داد شاهسون در مسیر فرار خود به ایران از بیابان‌هایی رد شده که شباهت زیادی به بخشی از بیابان‌های کرمان دارد.
روزی روزگاری کرمان
پرویز کیمیاوی از کارگردانان بزرگ موج نوی سینمای ایران در مصاحبه‌ای با اسماعیل ملک‌محمدی از روزنامه‌نگاران باسابقه کرمان در شماره413 نشریه استقامت کرمان، خواندن داستان‌های هوشنگ مرادی‌کرمانی و صحبت‌ها و خاطرات دوستان را باعث سفر به کرمان، شیفتگی‌اش به ماهان و باغ شاهزاده و در نتیجه فیلمسازی در کرمان بیان کرده است. به گفته ملک‌محمدی، وی در مجموع سه‌فیلم در کرمان ساخته است. «باغ سنگی» اولین فیلمی است که پرویز کیمیاوی در کرمان ساخته است. این فیلم در سال1355 در دهستان بلورد روستای میاندوآب، ۴۰کیلومتری جنوب شرقی سیرجان فیلمبرداری شده که تلفیقی نظرگیر از واقعیت و رویاست و داستان زندگی درویش‌خان اسفندیارپور (پیرمردی کر و لال که باغ سنگی را بنا کرد) را نشان می‌دهد. فیلم باغ سنگی سال1976 خرس نقره‌ای جشنواره برلین را کسب کرد. ایران سرای من است، دومین فیلمی است که وی در سال1377در کرمان جلو دوربین برد... . داستان این فیلم درباره سهراب، نویسنده جوان کرمانی است که در تدارک تالیف کتابی که انتشارش با مشکل مواجه شده، برای دریافت مجوز به تهران می‌رود. در راه تهران در کویر اتومبیل قدیمی که راننده و سایر مسافران آن از شعرای قدیمی ایران هستند، خراب و این خرابی منجر به گم‌شدن سهراب در کویر می‌شود. همراهی او با شاعران قدیمی ایران در کویر منجر به تغییر دیدگاه‌هایش و یافتن اندیشه‌هایی نو می‌شود. این فیلم در سال77 بعد از یک اکران در حاشیه هفدهمین جشنواره فیلم فجر توقیف می‌شود. کیمیاوی بعد از ساخت ایران سرای من است به فرانسه رفته و در پاریس ساکن شد. وی بعد از گذشت 30سال از ساخت فیلم ارزشمند باغ سنگی، در سال82 به ایران بازگشت و دوباره به باغ سنگی رفت تا از احوال درویش‌خان و باغ سنگی مطلع شود. حاصل این سفر، ساخت فیلم پیرمرد و باغ سنگی‌اش است. در این فیلم کیمیاوی به شرح زندگی پیرمرد 90ساله‌ای می‌پردازد که بعد از گذشت 40سال از ساخت باغ سنگی همچنان به آن عشق می‌ورزد و با درخت‌ها و سنگ‌های آویزانش که هرکدام نمادی از یک شخص یا خاطرات تلخ و شیرین است، زندگی می‌کند.
سعید ابراهیمی‌‌فر که در سال1383 برای فیلمبرداری سومین فیلمش، مواجهه همانند تک‌درخت‌ها، به کرمان سفر کرده، درباره این شهر گفته بود: «کرمان برای من همانند یک استودیو بزرگ است‌ که می‌توانم در فاصله‌ای نه‌چندان دور همه لوکیشن‌های معاصر و تاریخی را در کنار هم داشته باشم.»
کمال تبریزی کارگردان فیلم دردسرهای شیرین هم در گفت‌وگویی دلایل حضور در شهری دیگر را چنین بیان کرده بود: «راندمان کار ما در تهران به‌خاطر آلودگی هوا و ترافیک، خیلی پایین است. اما در کرمان محیط جمع‌وجورتر است، هوا تمیز است و این باعث چندبرابرشدن انرژی‌مان می‌شود. یکی از تجربه‌های مهم، تفاوت اقلیم است؛ یعنی ما از کرمان به سمت شهداد از یک منطقه کوهستانی رد می‌شدیم که برفی بود بعد وارد فضایی می‌شدیم که دشت بود و کاملا گرم. ابرهایی که سایه و روشن ایجاد می‌کردند، باعث شد ما تصاویر زیبایی اینجا بگیریم. زمانی هم که در کویر شهداد کار می‌کردیم. اواخر اسفندماه بود و هوا فوق‌العاده عالی.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.