|

در باب برتری ادبیات انگلیسی- آمریکایی (3)

رویگردانی مضاعف

ژیل دلوز-کلر پارنه . ترجمه پویا رفویی

گریز، یکی از اقسام هذیان است. هذیانی‌‌بودن (delirer) دقیقا یعنی بیرون‌‌زدن از صف (چندان که ازdeconner - جوش‌‌و‌جلازدن- معناهایی نظیر «مهمل‌‌بافتن» نیز مستفاد می‌شود). در خط گریز جن‌زدگی و جن‌صفتی‌هایی هست. اجِنات با اربابِ انواع تفاوت دارند، زیرا ارباب انواع محمول‌ها، خاصیت‌ها و کارکردها، قلمروها و رمزهای ثابتی دارند: آنها سر در کار صف‌ها، مرزها و مساحی‌ها هستند. مشغولیت اجنات پریدن از روی فاصله‌ها است، از این فاصله به فاصله‌ای دیگر. اودیپ می‌پرسید: «خیز کدام جن از همه خیزها بلندتر بوده است؟» در خط گریز همواره خیانتی هست. منظور نه حقه‌بازی آدمی سربراه است که به آتیه‌اش رسیدگی می‌کند، بلکه منظور، خیانت آدم ساده‌ای است که دیگر نه گذشته‌ای دارد نه آتیه‌ای. ما به قدرت‌های مستقر، به قدرت‌های پابرجای زمین خیانت می‌ورزیم. حرکت خیانت را به رویگردانی مضاعف تعبیر کرده‌اند؛ که یعنی، آدمی همان‌طور که از «رب‌النوع» روی می‌گرداند، از آدمی نیز رویگردان است. در این رویگردانی مضاعف، در واگرایی چهره‌ها است که خط گریز- یا به‌عبارتی، قلمروزدایی از آدمی- رد به‌جا می‌نهد. خیانت، عین دزدی همیشه مضاعف است. اودیپ در کلونوس، ضمن پرسه‌های طولانی خود، نمونه‌ای آغازین از رویگردانی مضاعف به‌ دست داده است. اما اودیپ یگانه‌تراژدی سامی یونانیان است. خدای رویگردان از انسان رویگردان، مضمون اولیه عهد عتیق است. داستان، داستان قابیل است، خط گریز قابیل. داستان، داستان یونس است: پیامبری شهره به اینکه در خبر است به مسیری رفت مغایر با امر یهوه و در نتیجه آن‌چنان‌تر از آن‌چنانی که اگر اطاعت کرده بود به فرمان یهوه تحقق بخشید. خیانت‌پیشه خود به پیشواز نگون‌بختی‌اش می‌رود. در عهد عتیق، این خط گریزها، خط افتراق بین زمین و دریاها پیوسته با هم برخورد می‌کنند. «بِهِل تا عناصر از بوسه دست کشند و به یکدیگر پشت کنند. بهل تا بحریان ترک اهل و عیال کنند... دل صلا می‌دهد: بگذر از دریاها، بگذر از دریاها. مهر و منزل ترک کن.» در«اکتشافات بزرگ»، در اعزام‌های بزرگ، گذشته از عدم قطعیت کشف‌کردنی‌ها، گذشته از تسخیر ناشناخته‌ها، ابداع خط گریز و قدرت خیانت نیز مطرح است؛ که یعنی، تنها خائن‌بودن، به همه خائن‌بودن- آگوییره، غضب. کریستف کلمبی که ژاک بس در حکایتی شگفت وصف می‌کند، زن- شدن کلمب را نیز در برمی‌گیرد. سرقت خلاقانه از خائن کجا و سرقت ادبی از حقه‌باز کجا. عهد عتیق نه حماسه است نه تراژدی، بلکه نخستین رمان است، عینا مطابق با تلقی انگلیسی‌ها، سنگ‌بنای رمان است. خائن در حکم شخصیت اصلی، قهرمان رمان است. به جهان دلالت‌های غالب و نظم پابرجا خیانت می‌کند. از زمین تا آسمان با حقه‌باز فرق دارد: حقه‌باز یا مدعی تصاحب مال مشخصی است، یا قلمروی را تصرف می‌کند، یا نظم تازه‌ای را رواج می‌دهد. حقه‌باز صاحب یک عالم آینده است، که به‌هیچ‌روی شوندی ندارد. کاهنان، پیشگویان حقه‌باز‌اند، اما تجربه‌ورز خائن است. دولتیان و درباریان، حقه‌بازاند، اما جنگجویان (نه مارشال‌ها، یا ژنرال‌ها) خائن‌اند. رمان فرانسوی مملو از حقه‌بازها است، حتی رمان‌نویس‌های فرانسوی هم غالبا حقه‌بازاند. ارتباط خاصی با عهد عتیق ندارند. شکسپیر، بسی شاهان حقه‌بازی را به صحنه آورد که با حقه‌بازی بر تخت می‌نشستند و در تحلیل نهایی شاهان به درد خوری از آب درمی‌آمدند. اما همین که به سروقت ریچارد سوم می‌رود، رمان‌گونه‌ترین تراژدی خود را می‌نویسد. ریچارد سوم صرفا خواهان قدرت نیست، می‌خواهد خائن هم باشد. نه تسخیر حکومت، که مونتاژ ماشین-جنگ را خواهان است: او چطور می‌تواند هم تنها خائن باشد و هم توامان به همه خیانت کند؟ دیالوگ او با «لیدی آن»، که منتقدان «نامحتمل و اغراق‌شده» داوری‌اش کرده‌اند، دو چهره را می‌نمایاند که یکی از دیگری روی برمی‌گرداند و «لیدی آن»، رضایتمند و مسحور، رد خط پرپیچ‌وخم ریچارد را پیشاپیش حس می‌کند. و خیانت را، هیچ‌چیز بهتر از انتخاب ابژه افشا نمی‌کند. دلیلش نه انتخاب ابژه- که یعنی انگاره‌ای ناچیز- بلکه دلیلش شوند، حد اعلای عنصر جنی است. زن- شدن ریچارد سوم، در گرو انتخاب «لیدی آن» است.

گریز، یکی از اقسام هذیان است. هذیانی‌‌بودن (delirer) دقیقا یعنی بیرون‌‌زدن از صف (چندان که ازdeconner - جوش‌‌و‌جلازدن- معناهایی نظیر «مهمل‌‌بافتن» نیز مستفاد می‌شود). در خط گریز جن‌زدگی و جن‌صفتی‌هایی هست. اجِنات با اربابِ انواع تفاوت دارند، زیرا ارباب انواع محمول‌ها، خاصیت‌ها و کارکردها، قلمروها و رمزهای ثابتی دارند: آنها سر در کار صف‌ها، مرزها و مساحی‌ها هستند. مشغولیت اجنات پریدن از روی فاصله‌ها است، از این فاصله به فاصله‌ای دیگر. اودیپ می‌پرسید: «خیز کدام جن از همه خیزها بلندتر بوده است؟» در خط گریز همواره خیانتی هست. منظور نه حقه‌بازی آدمی سربراه است که به آتیه‌اش رسیدگی می‌کند، بلکه منظور، خیانت آدم ساده‌ای است که دیگر نه گذشته‌ای دارد نه آتیه‌ای. ما به قدرت‌های مستقر، به قدرت‌های پابرجای زمین خیانت می‌ورزیم. حرکت خیانت را به رویگردانی مضاعف تعبیر کرده‌اند؛ که یعنی، آدمی همان‌طور که از «رب‌النوع» روی می‌گرداند، از آدمی نیز رویگردان است. در این رویگردانی مضاعف، در واگرایی چهره‌ها است که خط گریز- یا به‌عبارتی، قلمروزدایی از آدمی- رد به‌جا می‌نهد. خیانت، عین دزدی همیشه مضاعف است. اودیپ در کلونوس، ضمن پرسه‌های طولانی خود، نمونه‌ای آغازین از رویگردانی مضاعف به‌ دست داده است. اما اودیپ یگانه‌تراژدی سامی یونانیان است. خدای رویگردان از انسان رویگردان، مضمون اولیه عهد عتیق است. داستان، داستان قابیل است، خط گریز قابیل. داستان، داستان یونس است: پیامبری شهره به اینکه در خبر است به مسیری رفت مغایر با امر یهوه و در نتیجه آن‌چنان‌تر از آن‌چنانی که اگر اطاعت کرده بود به فرمان یهوه تحقق بخشید. خیانت‌پیشه خود به پیشواز نگون‌بختی‌اش می‌رود. در عهد عتیق، این خط گریزها، خط افتراق بین زمین و دریاها پیوسته با هم برخورد می‌کنند. «بِهِل تا عناصر از بوسه دست کشند و به یکدیگر پشت کنند. بهل تا بحریان ترک اهل و عیال کنند... دل صلا می‌دهد: بگذر از دریاها، بگذر از دریاها. مهر و منزل ترک کن.» در«اکتشافات بزرگ»، در اعزام‌های بزرگ، گذشته از عدم قطعیت کشف‌کردنی‌ها، گذشته از تسخیر ناشناخته‌ها، ابداع خط گریز و قدرت خیانت نیز مطرح است؛ که یعنی، تنها خائن‌بودن، به همه خائن‌بودن- آگوییره، غضب. کریستف کلمبی که ژاک بس در حکایتی شگفت وصف می‌کند، زن- شدن کلمب را نیز در برمی‌گیرد. سرقت خلاقانه از خائن کجا و سرقت ادبی از حقه‌باز کجا. عهد عتیق نه حماسه است نه تراژدی، بلکه نخستین رمان است، عینا مطابق با تلقی انگلیسی‌ها، سنگ‌بنای رمان است. خائن در حکم شخصیت اصلی، قهرمان رمان است. به جهان دلالت‌های غالب و نظم پابرجا خیانت می‌کند. از زمین تا آسمان با حقه‌باز فرق دارد: حقه‌باز یا مدعی تصاحب مال مشخصی است، یا قلمروی را تصرف می‌کند، یا نظم تازه‌ای را رواج می‌دهد. حقه‌باز صاحب یک عالم آینده است، که به‌هیچ‌روی شوندی ندارد. کاهنان، پیشگویان حقه‌باز‌اند، اما تجربه‌ورز خائن است. دولتیان و درباریان، حقه‌بازاند، اما جنگجویان (نه مارشال‌ها، یا ژنرال‌ها) خائن‌اند. رمان فرانسوی مملو از حقه‌بازها است، حتی رمان‌نویس‌های فرانسوی هم غالبا حقه‌بازاند. ارتباط خاصی با عهد عتیق ندارند. شکسپیر، بسی شاهان حقه‌بازی را به صحنه آورد که با حقه‌بازی بر تخت می‌نشستند و در تحلیل نهایی شاهان به درد خوری از آب درمی‌آمدند. اما همین که به سروقت ریچارد سوم می‌رود، رمان‌گونه‌ترین تراژدی خود را می‌نویسد. ریچارد سوم صرفا خواهان قدرت نیست، می‌خواهد خائن هم باشد. نه تسخیر حکومت، که مونتاژ ماشین-جنگ را خواهان است: او چطور می‌تواند هم تنها خائن باشد و هم توامان به همه خیانت کند؟ دیالوگ او با «لیدی آن»، که منتقدان «نامحتمل و اغراق‌شده» داوری‌اش کرده‌اند، دو چهره را می‌نمایاند که یکی از دیگری روی برمی‌گرداند و «لیدی آن»، رضایتمند و مسحور، رد خط پرپیچ‌وخم ریچارد را پیشاپیش حس می‌کند. و خیانت را، هیچ‌چیز بهتر از انتخاب ابژه افشا نمی‌کند. دلیلش نه انتخاب ابژه- که یعنی انگاره‌ای ناچیز- بلکه دلیلش شوند، حد اعلای عنصر جنی است. زن- شدن ریچارد سوم، در گرو انتخاب «لیدی آن» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.