|

به بهانه همه اتفاقاتی که بر سر «خانه پدری» می‌آید

خشونت در سینما و خشونت بر سینما

کامبیز نوروزی


مفهوم خشونت در آثار سینمایی، پیش از هرچیز مفهومی روانشناختی است که باید در مباحث روانشناسی هنر یا روانشناسی اجتماعی هنر و نیز در جامعه‌شناسی، به نقد و بحث و فحص درآید. در این مفهوم چندین پرسش بنیادین مطرح است؛
نخست اینکه اصلا در یک اثر سینمایی خشونت به چه چیزی گفته می‌شود. چه در گفتار و چه در تصویر ممکن است چیزهایی در یک اثر سینمایی باشد که زمخت و دل‌آزار باشند. در فیلم‌های پلیسی- جنایی، در تراژدی‌ها، در آثار سینمایی جنگی و در بسیاری دیگر از حوزه‌های موضوعی (ژانرها) کلام و تصویر «خشن» چیست؟ فارغ از مفهوم نظری خشونت، می‌توان براساس تجربه و مشاهدات عینی مصادیق متعددی از خشونت را در آثار سینمایی برشمرد، مانند صحنه‌های نزاع و فحاشی و کتک‌کاری، صحنه‌های مرگ، صحنه‌های خون، صحنه‌های تیراندازی و خیلی دیگر از صورت‌های رفتار انسانی که در انواع فیلم‌ها در قالب‌های دراماتیک و نمایشی به تصویر درمی‌آیند. روشن است که هر فیلمساز، بسته به فیلمنامه و سمت‌وسوی فکری اثر، در جست‌وجوی تاثیری خاص از صحنه‌های اصطلاحا «خشن» بر مخاطب است.
پرسش دیگر این است که شدت و عمق صحنه‌های خشن تا کجا می‌تواند ادامه یابد؟ در یک مثال بسیار ساده فرض کنیم قرار است شخصیت یک فیلم بر اثر اصابت گلوله به سر کشته شود. دوربینی که به‌مثابه چشم مخاطب شاهد این حادثه است تا کجا می‌تواند پیش برود؟ آیا می‌تواند پاشیده‌شدن مغز مقتول به زمین و دیوار را هم به نمایش بگذارد؟ برای تعیین حد نهایی نمایش خشونت چه معیارهایی را باید ملاک قرار داد؟ آیا معیار اصلی، تشخیص فیلمنامه‌نویس و کارگردان است که به تناسب ساختار دراماتیک اثر سینمایی هر عنصری از درام را که لازم بداند در اثر بگنجاند؟ آیا معیار اصلی، ادراک و خوانش مخاطبی است که قرار است با تماشای اثر از مفاهیم مندرج در اثر، به تناسب نوع اثر متاثر شود؟ یا شاید لازم باشد معیاری تلفیقی حاکم شود؟
پرسش سوم این است که تاثیر یک اثر سینمایی بر مخاطب، تاثیری کلی است یا منقطع؟ به این معنا که آیا هر قسمت از یک فیلم به‌صورت مستقل از قسمت‌های دیگر بر مخاطب تاثیر می‌گذارد؟ یا آنکه این کلیت فیلم است که در پایان به تناسب موضوع و سخن اثر، بر مخاطب تاثیر می‌کند؟ به‌عبارت دیگر آیا معنای خشونت مندرج در صحنه‌های مختلف فیلم در کلیت اثر مشخص می‌شود؟ به‌عنوان مثال یک صحنه چاقوکشی را (به‌عنوان یک مصداق خشونت) در نظر بگیرید. آیا چنین صحنه‌ای به‌عنوان یک صحنه خشن به‌طور مطلق و مستقل بر مخاطب اثر می‌گذارد؟ یا نوع و میزان اثر‌گذاری آن بر مخاطب، وابسته است به مضمون و جهت‌گیری کلی فیلم؟ مانند اینکه در چنین صحنه‌ای، چاقوکشی به‌خاطر دفاع از یک ارزش متعالی، مانند دفاع از میهن، رخ داده باشد؟
چهارمین سوال اینکه مخاطب (و به‌طور کلی جامعه) در برابر خشونت مندرج در اثر سینمایی تا چه اندازه اثرپذیر است؟ آیا تماشاچی (و جامعه) در برابر آنچه از خشونت بر پرده سینما می‌بیند، در وضعیتی انفعالی است که هرآنچه را که دید، عینا در شخصیت و اخلاق خود درونی کرده و آن را در الگوی رفتاری و نظام ارزشی خود بازتولید می‌کند و اصطلاحا خشن‌تر می‌شود؟ یا آنکه مخاطب در مواجهه با آنچه به‌عنوان اثر سینمایی می‌بیند، رفتاری آگاهانه و منتقدانه داشته و با فاصله‌گیری با فیلم و اجزا و عناصر آن روبه‌رو می‌شود؟ و حتی با تماشای خشونت، تخلیه روانی می‌شود و بیشتر به سمت رفتارها و اخلاقیاتی ضدخشونت گرایش می‌یابد؟
پرسش دیگر اینکه تاثیر اثر سینمایی بر کل جامعه روندی است؟ یا مقطعی و موردی؟ به این معنا که آیا یک فیلم به‌تنهایی می‌تواند بر الگوی رفتاری و نظام اخلاقی جامعه تاثیر داشته باشد و مثلا جامعه‌ای را خشن‌تر کند؟ یا اینکه لازمه چنین اثر‌گذاری‌ای یک روند درازمدت است که در آن عریانی خشونت و شیوه‌های نمایشی آنها در آثار مختلف سینمایی افزایش یابد.
در این بحث پرسش‌های فراوان دیگری هم وجود دارد که فعلا مجال طرح آنها نیست، اما چنانکه در ابتدا آمد، اینها پرسش‌هایی ساده و پیش‌پاافتاده نیستند که بدون بهره‌مندی از دانش و بینش عمیق از سینما، هنر، روانشناسی، جامعه‌شناسی، جرم‌شناسی و مانند اینها بتوان پاسخی درخور و شایسته به آنها داد. از مشکلات دامنگیر هنر - صنعت سینما این است که چون سینما مخاطب عام دارد و در گفت‌وگو‌های روزمره مورد بحث قرار می‌گیرد، این تصور را هم در خیلی‌ها پدید می‌آورد که با دیدن چند فیلم و شنیدن و گفتن در مورد آنها، توان کارشناسی برای بحث و بررسی چنین موضوعات بنیادینی را نیز دارند. چنین نیست.
اما این موضوع از نظر حقوقی، آنجا اهمیت می‌یابد که به «حقوق اساسی» اشخاص مرتبط می‌شود. مساله این است که نوع پاسخی که به پرسش‌های یادشده داده می‌شود، می‌تواند با حقوق اساسی اشخاص (مانند حق آزادی‌بیان) یا حقوق ملت (مثل گردش آزاد اطلاعات) تعارض یافته و موجب تعطیلی یا توقف موردی این قبیل حقوق باشد. اگر یک اثر سینمایی بنابر نوع پاسخ‌هایی که به پرسش‌های مذکور داده می‌شود، متضمن خشونتی غیرمتعارف و زیانبار باشد، ممکن است از نمایش آن جلوگیری و به این ترتیب حق آزادی بیان کسی (مانند یک سینماگر) نقض شود. چنین تصمیمی فی‌نفسه بی‌اشکال است، مشروط بر اینکه این داوری مبتنی‌بر معیارها و ملاک‌های علمی و کارشناسی بی‌طرفانه‌ای باشد که مورد قبول آگاهان و متخصصان باشد. ادعاهای شخصی و سلیقه‌های فردی را نمی‌توان مستندی برای این نوع تصمیم‌ها و نقض حقوق اساسی اشخاص دانست. چنین روشی در رفتار با آثار سینمایی، جاده مه‌آلود ناشناخته‌ای را پیش‌روی تولیدکنندگان سینمایی قرار می‌دهد به‌نحوی که در فرآیند کاری خود نمی‌دانند باید چه کنند تا بتوانند آفرینش هنری خود را با رعایت معیارها، هنجارها و قوانین کشور در معرض نظر همگان قرار دهند. همچنین معلوم نخواهد بود که اصلا از چه حقوقی برخوردار خواهند بود و کدام مرجع با کدام معیارهاست که نهایتا در مورد اثر آنها تصمیم خواهد گرفت و این تصمیمات چقدر تاب مقاومت در برابر سلیقه‌های سیاسی یا فرهنگی خواهد داشت. از کارهای حقوق، برقراری ثبات و نظم است و مهارکردن زور در چارچوب قوانین و مقررات. هرکجا که زور بتواند فراتر از قوانین و مقررات، عمل کند، آنجا، قانون بی‌معناست و جایش را به خشونت و زور می‌دهد. فرهنگ، عرصه زور نیست.


مفهوم خشونت در آثار سینمایی، پیش از هرچیز مفهومی روانشناختی است که باید در مباحث روانشناسی هنر یا روانشناسی اجتماعی هنر و نیز در جامعه‌شناسی، به نقد و بحث و فحص درآید. در این مفهوم چندین پرسش بنیادین مطرح است؛
نخست اینکه اصلا در یک اثر سینمایی خشونت به چه چیزی گفته می‌شود. چه در گفتار و چه در تصویر ممکن است چیزهایی در یک اثر سینمایی باشد که زمخت و دل‌آزار باشند. در فیلم‌های پلیسی- جنایی، در تراژدی‌ها، در آثار سینمایی جنگی و در بسیاری دیگر از حوزه‌های موضوعی (ژانرها) کلام و تصویر «خشن» چیست؟ فارغ از مفهوم نظری خشونت، می‌توان براساس تجربه و مشاهدات عینی مصادیق متعددی از خشونت را در آثار سینمایی برشمرد، مانند صحنه‌های نزاع و فحاشی و کتک‌کاری، صحنه‌های مرگ، صحنه‌های خون، صحنه‌های تیراندازی و خیلی دیگر از صورت‌های رفتار انسانی که در انواع فیلم‌ها در قالب‌های دراماتیک و نمایشی به تصویر درمی‌آیند. روشن است که هر فیلمساز، بسته به فیلمنامه و سمت‌وسوی فکری اثر، در جست‌وجوی تاثیری خاص از صحنه‌های اصطلاحا «خشن» بر مخاطب است.
پرسش دیگر این است که شدت و عمق صحنه‌های خشن تا کجا می‌تواند ادامه یابد؟ در یک مثال بسیار ساده فرض کنیم قرار است شخصیت یک فیلم بر اثر اصابت گلوله به سر کشته شود. دوربینی که به‌مثابه چشم مخاطب شاهد این حادثه است تا کجا می‌تواند پیش برود؟ آیا می‌تواند پاشیده‌شدن مغز مقتول به زمین و دیوار را هم به نمایش بگذارد؟ برای تعیین حد نهایی نمایش خشونت چه معیارهایی را باید ملاک قرار داد؟ آیا معیار اصلی، تشخیص فیلمنامه‌نویس و کارگردان است که به تناسب ساختار دراماتیک اثر سینمایی هر عنصری از درام را که لازم بداند در اثر بگنجاند؟ آیا معیار اصلی، ادراک و خوانش مخاطبی است که قرار است با تماشای اثر از مفاهیم مندرج در اثر، به تناسب نوع اثر متاثر شود؟ یا شاید لازم باشد معیاری تلفیقی حاکم شود؟
پرسش سوم این است که تاثیر یک اثر سینمایی بر مخاطب، تاثیری کلی است یا منقطع؟ به این معنا که آیا هر قسمت از یک فیلم به‌صورت مستقل از قسمت‌های دیگر بر مخاطب تاثیر می‌گذارد؟ یا آنکه این کلیت فیلم است که در پایان به تناسب موضوع و سخن اثر، بر مخاطب تاثیر می‌کند؟ به‌عبارت دیگر آیا معنای خشونت مندرج در صحنه‌های مختلف فیلم در کلیت اثر مشخص می‌شود؟ به‌عنوان مثال یک صحنه چاقوکشی را (به‌عنوان یک مصداق خشونت) در نظر بگیرید. آیا چنین صحنه‌ای به‌عنوان یک صحنه خشن به‌طور مطلق و مستقل بر مخاطب اثر می‌گذارد؟ یا نوع و میزان اثر‌گذاری آن بر مخاطب، وابسته است به مضمون و جهت‌گیری کلی فیلم؟ مانند اینکه در چنین صحنه‌ای، چاقوکشی به‌خاطر دفاع از یک ارزش متعالی، مانند دفاع از میهن، رخ داده باشد؟
چهارمین سوال اینکه مخاطب (و به‌طور کلی جامعه) در برابر خشونت مندرج در اثر سینمایی تا چه اندازه اثرپذیر است؟ آیا تماشاچی (و جامعه) در برابر آنچه از خشونت بر پرده سینما می‌بیند، در وضعیتی انفعالی است که هرآنچه را که دید، عینا در شخصیت و اخلاق خود درونی کرده و آن را در الگوی رفتاری و نظام ارزشی خود بازتولید می‌کند و اصطلاحا خشن‌تر می‌شود؟ یا آنکه مخاطب در مواجهه با آنچه به‌عنوان اثر سینمایی می‌بیند، رفتاری آگاهانه و منتقدانه داشته و با فاصله‌گیری با فیلم و اجزا و عناصر آن روبه‌رو می‌شود؟ و حتی با تماشای خشونت، تخلیه روانی می‌شود و بیشتر به سمت رفتارها و اخلاقیاتی ضدخشونت گرایش می‌یابد؟
پرسش دیگر اینکه تاثیر اثر سینمایی بر کل جامعه روندی است؟ یا مقطعی و موردی؟ به این معنا که آیا یک فیلم به‌تنهایی می‌تواند بر الگوی رفتاری و نظام اخلاقی جامعه تاثیر داشته باشد و مثلا جامعه‌ای را خشن‌تر کند؟ یا اینکه لازمه چنین اثر‌گذاری‌ای یک روند درازمدت است که در آن عریانی خشونت و شیوه‌های نمایشی آنها در آثار مختلف سینمایی افزایش یابد.
در این بحث پرسش‌های فراوان دیگری هم وجود دارد که فعلا مجال طرح آنها نیست، اما چنانکه در ابتدا آمد، اینها پرسش‌هایی ساده و پیش‌پاافتاده نیستند که بدون بهره‌مندی از دانش و بینش عمیق از سینما، هنر، روانشناسی، جامعه‌شناسی، جرم‌شناسی و مانند اینها بتوان پاسخی درخور و شایسته به آنها داد. از مشکلات دامنگیر هنر - صنعت سینما این است که چون سینما مخاطب عام دارد و در گفت‌وگو‌های روزمره مورد بحث قرار می‌گیرد، این تصور را هم در خیلی‌ها پدید می‌آورد که با دیدن چند فیلم و شنیدن و گفتن در مورد آنها، توان کارشناسی برای بحث و بررسی چنین موضوعات بنیادینی را نیز دارند. چنین نیست.
اما این موضوع از نظر حقوقی، آنجا اهمیت می‌یابد که به «حقوق اساسی» اشخاص مرتبط می‌شود. مساله این است که نوع پاسخی که به پرسش‌های یادشده داده می‌شود، می‌تواند با حقوق اساسی اشخاص (مانند حق آزادی‌بیان) یا حقوق ملت (مثل گردش آزاد اطلاعات) تعارض یافته و موجب تعطیلی یا توقف موردی این قبیل حقوق باشد. اگر یک اثر سینمایی بنابر نوع پاسخ‌هایی که به پرسش‌های مذکور داده می‌شود، متضمن خشونتی غیرمتعارف و زیانبار باشد، ممکن است از نمایش آن جلوگیری و به این ترتیب حق آزادی بیان کسی (مانند یک سینماگر) نقض شود. چنین تصمیمی فی‌نفسه بی‌اشکال است، مشروط بر اینکه این داوری مبتنی‌بر معیارها و ملاک‌های علمی و کارشناسی بی‌طرفانه‌ای باشد که مورد قبول آگاهان و متخصصان باشد. ادعاهای شخصی و سلیقه‌های فردی را نمی‌توان مستندی برای این نوع تصمیم‌ها و نقض حقوق اساسی اشخاص دانست. چنین روشی در رفتار با آثار سینمایی، جاده مه‌آلود ناشناخته‌ای را پیش‌روی تولیدکنندگان سینمایی قرار می‌دهد به‌نحوی که در فرآیند کاری خود نمی‌دانند باید چه کنند تا بتوانند آفرینش هنری خود را با رعایت معیارها، هنجارها و قوانین کشور در معرض نظر همگان قرار دهند. همچنین معلوم نخواهد بود که اصلا از چه حقوقی برخوردار خواهند بود و کدام مرجع با کدام معیارهاست که نهایتا در مورد اثر آنها تصمیم خواهد گرفت و این تصمیمات چقدر تاب مقاومت در برابر سلیقه‌های سیاسی یا فرهنگی خواهد داشت. از کارهای حقوق، برقراری ثبات و نظم است و مهارکردن زور در چارچوب قوانین و مقررات. هرکجا که زور بتواند فراتر از قوانین و مقررات، عمل کند، آنجا، قانون بی‌معناست و جایش را به خشونت و زور می‌دهد. فرهنگ، عرصه زور نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.