|

گفت‌وگو با رحیم فروغی به مناسبت انتشار رمان «واحه غروب» بهاءطاهر

نویسنده قهرمان‌های شکست‌خورده

پیام حیدرقزوینی .عکس:‌امیر جدیدی، شرق

نویسنده قهرمان‌های شکست‌خورده

بهاءطاهر از نویسندگان معاصر مصری است که اگرچه در ادبیات معاصر عرب چهره شناخته‌شده‌ای است، اما تا مدتی پیش هیچ اثری از او به فارسی منتشر نشده بود و در ایران شناخت چندانی از او وجود نداشت. رمان «واحه غروبِ» او، که برنده اولین دوره جایزه بوکر عربی در سال 2008 بوده، مدتی است که با ترجمه رحیم فروغی در نشر نیلوفر به فارسی منتشر شده است. گفت‌وگو با فروغی به مناسبت انتشار این رمان انجام شده و البته در ابتدا به وضعیت ترجمه ادبیات معاصر عرب در ایران و ضرورت پرداختن به این ادبیات صحبت شده است. فروغی در این گفت‌وگو، به جز ویژگی‌های ادبی «واحه غروب»، به مشابهت‌های وضعیت مصر با ایران هم اشاره کرده و این را یکی از دلایل انتخاب این رمان برای ترجمه دانسته است. از رحیم فروغی پیش از این، مجموعه شعری با نام «یکی مرا به کلینیک معرفی کند» و ترجمه سه مجموعه داستان با نام‌های «داستان‌های رندا» و «جوجه تیغی» از زکریا تامر؛ و «برلین برایم بزرگ بود» از سالمه صالح منتشر شده بود.

‌ پیش از این چند مجموعه داستان از ادبیات عرب با ترجمه شما منتشر شده بود و حالا هم رمانی از بهاء‌طاهر با نام «واحه غروب» را ترجمه و منتشر کرده‌اید. اگر موافقید گفت‌وگو را با وضعیت ترجمه ادبیات عرب به فارسی و اساسا ضرورت ترجمه ادبیات معاصر عرب شروع کنیم.
از زاویه‌های مختلف می‌شود به این موضوع نگاه کرد. یکی از این زاویه‌ها ضرورت گفت‌وگوی منطقه‌ای است. خیلی از درگیری‌هایی که انسان در طول تاریخ با آن دست به گریبان بوده نتیجه درک نادرست دیگری است. خاورمیانه امروز مرکز درگیری‌های جهان است. درست است که برخی از این درگیری‌ها برنامه‌ریزی قدرت‌ها برای برقراری به گفته خودشان نظم نوین جهانی است که در عمل به بی‌نظمی وحشتناکی منجر شده است، اما بخشی از آن ناشی از بدفهمی‌های متقابل همسایه‌های زبانی، قومی و مذهبی است. روشن است که همواره ذهنیت ملت‌ها از یکدیگر را قدرت‌ها شکل داده‌اند و بسیاری از درگیری‌ها هم بر مبنای همین ذهنیت‌های تاریخی و غلطِ برساخته قدرت‌ها اتفاق می‌افتد. هنر و ادبیات تلاش می‌کند ذهنیتی را که برساخته قدرت‌هاست کنار بزند و ذهنیتی انسانی‌تر، به‌روزتر و واقعی‌تر به دست دهد. ما از کشورهای دورتر شناخت بهتری داریم تا از همسایه‌های نزدیک. زیرا دورترها را باور کرده‌ایم. ادبیاتشان را تا اندازه‌ای ترجمه کرده‌ایم و خوانده‌ایم اما چون همسایه‌های نزدیکمان را باور نکرده‌ایم یا به رسمیت نشناخته‌ایم ادبیاتشان را آنگونه که باید ترجمه نکرده و نخوانده‌ایم. البته بعضی از مترجمان در چند دهه اخیر تلاش‌های زیادی کرده‌اند و آثار خوبی را هم ترجمه کرده‌اند اما بدنه جامعه مخاطب ایرانی و حتی برخی ناشران به ادبیات عرب نگاهی انکارآمیز دارند. هنوز ذهنیت بسیاری از افراد جامعه ما نسبت به همسایه‌های عرب‌زبان ذهنیتی است که قرن‌ها پیش ساخته شده و دست‌نخورده باقی مانده است. آنها هم که ادبیات عرب را باور کرده‌اند ادبیات امروز عربی را دنباله گذشته درخشانش در شعر می‌دانند. بنابراین ادبیات داستانی عرب هنوز جایگاه بایسته‌اش را نزد مخاطب فارسی زبان پیدا نکرده است. منطقه ما در آستانه فروپاشی وحشتناکی قرار گرفته است و بیگانگی ما با هم این فروپاشی را تسریع و تشدید می‌کند. گفت‌وگو نیاز همیشه انسان بوده و هر وقت از این مهم غفلت کرده ناچار شده سلاح به دست گیرد. ضرورت شکل‌گیری این گفت‌وگو یکی از انگیزه‌هایم برای مطالعه ادبیات عرب و ترجمه چندکاری است که انجام داده‌ام. زاویه دیگری که پرداختن به ادبیات عرب را ضروری می‌کند مسایلی است که این ادبیات تلاش می‌کند به آن بپردازد. باید بپذیریم که جریان غالب ادبیات داستانی در ایران در دهه‌های اخیر به دلایلی که موضوع بحث ما نیست از پرسش‌های بنیادی درباره وضعیتی که ما در آن زندگی می‌کنیم تهی شده است. اما بر عکس، جریان غالب در ادبیات داستانی عرب در دهه‌های اخیر این وضعیت را به پرسش گرفته و تلاش می‌کند آن را واکاوی کند. اگرچه بهاءطاهر در مصاحبه‌ای گفته است ما گمان می‌کردیم نوشتن شرایط را تغییر می‌دهد. نوشتیم. جهان هم تغییر کرد، اما بدتر از آنچه پیشتر بود شد. اضافه می‌کنم که پرسش‌های مطرح شده در این رمان‌ها پرسش‌های من خواننده ایرانی هم هست و دیگر نمی‌توانیم بحران‌ها و گسست‌های وحشتناک وضعیت موجود را در داخل مرزهای یک کشور محصور کنیم و خودمان را در امان بدانیم. منظر سومی که می‌شود از آن به ادبیات عرب نگاه کرد منظر زیبایی‌شناسی است. برخی از رمان‌های عربی که خوانده‌ام به گمانم از منظر زیبایی‌شناسی و تکنیک رمان‌نویسی به برخی از رمان‌های جهانی پهلو می‌زنند. البته روشن است که منتقدان باید در این‌باره داوری کنند. اما می‌توانم در جایگاه یک مخاطب درک و دریافت خودم را بگویم.
‌ بهاء‌طاهر تا پیش از این چندان در ایران شناخته‌شده نبود و «واحه غروب» اولین کتابی است که از او به فارسی منتشر می‌شود. چرا این رمان را برای ترجمه انتخاب کردید؟
بهاءطاهر پیش از انتشار این رمان نه تنها به گفته شما چندان در ایران شناخته‌شده نبود، بلکه اصلا شناختی از او وجود نداشت. «واحه غروب» اولین رمانی است که از این نویسنده در ایران ترجمه شده است. اما اینکه چرا این رمان را برای ترجمه انتخاب کردم باید بگویم وقتی قرار است مترجم کتابی را برای ترجمه انتخاب کند اول باید آن کتاب را بخواند اما خواندن همه کتاب‌ها ممکن نیست. اینجاست که خواننده و به‌ویژه مترجم باید چشم‌اندازی روشن از فضای ادبیات زبان مبدا داشته باشد. دست‌کم نویسنده‌ها و کتاب‌های شاخص آن را بشناسد و بعد کاری را برای خواندن و شاید ترجمه انتخاب کند. روشن است که به دلیل گستردگی جغرافیایی زبان عربی و تنوع ادبیاتی که در این زبان نوشته می‌شود این شناخت آنگونه که باید وجود ندارد یا دست‌کم برای من وجود نداشت. در چنین شرایطی مجبوریم به یک سری نشانه‌ها یا منابع رجوع کنیم تا انتخاب را برای ما ممکن کنند. یکی از این نشانه‌ها نویسندگان و اهل ادبیات هستند که جدی‌ترین کتاب‌خوان‌های هر زبانی‌اند. نشانه دیگر جایزه‌های معتبر ادبی هستند که می‌توانند آدرس‌هایی، البته تقریبی، به ما بدهند. نشانه دیگر هم منتقدان هستند که خواندن نوشته‌های‌شان می‌تواند اهمیت کتاب یا نویسنده‌ای را به ما یاد‌آوری کند. در ترجمه «واحه غروب» من از این سه نشانه استفاده کردم. نشانه اول: چند سال پیش که به دمشق رفته بودم دیدارها و گپ‌وگفت‌هایی با چند نفر از نویسندگان و اهالی ادبیات آنجا دست داد و نتیجه‌اش برای من شناختن چند نویسنده و چند کتاب بود که یکی‌شان بهاءطاهر با رمان واحه غروب است. نشانه دوم: «جایره جهانی برای رمان عربی» یا بوکر عربی از سال 2008 برگزار می‌شود و می‌توان گفت این جایزه در حال حاضر فراگیرترین و معتبرترین جایزه ادبیات عرب است. هیات داوران این جایزه از بین منتقدان و نویسندگان مهم زبان عربی انتخاب می‌شوند و رمان‌های منتشر شده در سال قبل را در سه مرحله لیست بلند، لیست کوتاه و برنده نهایی داوری می‌کنند. البته ممکن است ملاحظاتی هم به‌ویژه در مرحله نهایی در این جایزه مثل هر جایزه دیگری باشد و به همین دلیل عبارت آدرس تقریبی را به‌کار بردم. به هرحال رمان واحه غروب برنده اولین دوره این جایزه است. نشانه سوم: با جست‌وجو در فضای مجازی متوجه شدم مقاله‌ها و مرورهایی درباره این کتاب نوشته شده است. با خواندن آنها از نشانه سوم هم مطمئن شدم و تازه قانع شدم که کتاب را بخوانم و بعد از خواندن کتاب تصمیم گرفتم ترجمه‌اش کنم. چرایی این تصمیم به قابلیت‌های این رمان و موضوعاتی که در آن مطرح می‌شوند مربوط است. پرسش‌هایی که در این رمان مطرح می‌شود و در طول رمان نه تنها پاسخ داده نمی‌شود بلکه به زنجیره‌ای از پرسش‌ها می‌انجامد، همان پرسش‌هایی است که انسان امروز در خاورمیانه و به‌ویژه در ایران با آنها درگیر است. همانندی‌های تاریخی ایران و مصر و بحران‌های مشابهی که این دو کشور از سرگذرانده‌اند و هنوز با برخی از آنها درگیرند باعث شده منِ خواننده ایرانی احساس کنم این رمان درباره مشکلات و پرسش‌های جامعه خودم نوشته شده است.
‌ «واحه غروب» با تاریخ و سیاست پیوند خورده و خود بهاءطاهر هم در دوره دانشجویی‌اش از فعالان انقلاب مصر بوده است. بهاء‌طاهر متعلق به نسلی از نویسندگان مصر است که دوره‌ای پرتب‌و تاب را پشت سر گذاشته‌اند، مهم‌ترین ویژگی‌های این نسل از نویسندگان مصری چیست؟
بهاء‌طاهر همزمان با انقلاب مصر وارد دانشگاه شد؛ یعنی همزمان با انقلاب ناصری توسط افسران آزاد ارتش مصر که بعد با واسطه‌ای ناصر به قدرت رسید. طبیعی است بهاء‌طاهر که آن زمان دانشجوست مثل همه هم‌سن و سال‌هایش در آن دوره درگیر آرمانگرایی و شور و هیجان انقلابی شود و به شدت دنبال تغییر باشد. بهاء‌طاهر از دوره دبستان با کتاب آشنا شده و در دوره نوجوانی‌اش آثار نویسندگانی مثل گورکی، تولستوی، داستایفسکی و فاکنر و... را خوانده و عجیب نیست اینکه چنین آدم کتاب‌خوانده‌ای وقتی در سن جوانی، کشورش دستخوش چنین تغییراتی می‌شود بسیار پرشروشور باشد. اما بعد از پیروزی انقلاب این نسل به دلیل برخی اقدامات دولت ناصر دچار سرخوردگی و دوگانگی می‌شوند. دوگانگی به این معنا که از یکسری دستاوردهای انقلاب از جمله برچیده شدن نظام فئودالی و عمومی‌شدن خدماتی مانند بهداشت و آموزش خشنودند. اما از محدودشدن آزادی‌های فردی و بگیروببندها و محاکمه‌ها به‌شدت ناخرسند و شاید هم عصبانی‌اند. نویسندگان هم‌دوره بهاء‌طاهر که به نسل نویسندگان دهه شصت مصر، معروفند، از دل چنین دوگانگی‌هایی سربرآوردند. قبل از این نسل، در مصر هم مثل خیلی از جاهای دیگر جهان، ادبیات سوسیالیستی غالب بود. البته روشن است که در مصر نیز این ادبیات ویژگی‌های بومی خودش را داشته است. ادبیاتی با ویژگی‌های کلی از جمله قصه‌ای خطی و سرراست که قهرمانی دارد که انقلاب می‌کند و این قهرمان واجد تمام خوبی‌ها و کمالات است و پایان شب سیه هم سپید است. اما نوشته‌های نسل نویسندگان دهه شصت مصر این ویژگی‌ها را ندارد. اینها در یک فضای مبهم می‌نویسند. فضایی که خط‌و‌خطوط در آن مشخص نیست و خیلی چیزها درهم است و نمی‌توان یک جریان را به طور کامل پذیرفت یا رد کرد. طبیعی است که در چنین شرایطی دیگر آن قهرمان ادبیات رئالیسم سوسیالیستی وجود ندارد. بلکه به تعبیر خود بهاء‌طاهر «ضدقهرمان» وجود دارد یا حتی می‌توانیم بگوییم قهرمان شکست خورده. در کتاب‌هایی که از بهاءطاهر خوانده‌ام، یعنی «واحه غروب»، «عشق در تبعید»، «شرق النخیل»، «خالتی صفیه والدیر» و «نقطه‌النور» قهرمان‌های شکست‌خورده‌ای حضور دارند. به ویژه در «واحه غروب» و «عشق در تبعید» سرنوشت شخصیت اصلی داستان به شدت ناراحت‌کننده است.
‌ چهره‌ای که از شخصیت محمود در «واحه غروب» ارایه شده همراه با همین ویژگی‌هایی است که اشاره کردید. او اگرچه طرفدار انقلاب است اما به هیچ‌وجه قاطعیت سوژه انقلابی در او وجود ندارد و انقلابی بودن او آمیخته با دودلی و شک و تردید است. او در وضعیت شکننده‌ای قرار دارد که در نهایت چه در زندگی خانوادگی‌اش و چه در ماموریتی که به عنوان کلانتر به عهده‌اش گذاشته شده شکست می‌خورد. خیانت در کلیت زندگی شخصی و اجتماعی محمود حضور دارد و به عبارت بهتر خیانت تمی است که مدام در شکل‌های متفاوتی در داستان بازتولید می‌شود، خیانت در عشق، سیاست و انقلاب. وضعیت شکننده محمود چقدر می‌تواند تصویر درستی از موقعیت سوژه انقلابی در آن دوره از تاریخ مصر باشد؟
همین‌طور است. همان‌طور که اشاره شد، داستان‌های بهاء‌طاهر و نویسندگان هم‌نسلش در دهه60 مصر، برآمده از تناقضاتی است که در آن، جامعه و انسان‌ها وجوه مختلفی دارند و به هیچ‌وجه یکدست و یکپارچه نیستند. در این شرایط دیگر خبری از انسانی که مطلقا آرمان‌گرا باشد نیست، بلکه با انسان‌هایی سروکار داریم که به سمت انقلاب کشش دارند اما در مواقع مختلف و در سر بزنگاه‌هایی حساس تزلزل‌هایی در آنها ایجاد می‌شود. اتفاقا این ویژگی‌ها مساله‌ها و پرسش‌های رمان هستند: اینکه چرا این تزلزل‌ها به وجود می‌آیند و چرا دیگر خبری از قهرمان قاطع و فداکاری که بر سر آرمان‌هایش بایستد نیست؟ آیا آرمان‌ها چندان اصیل و مطلق نیستند که بشود بر سرشان تا آخر ایستاد یا ضعف در آرمانگرایان است که نمی‌توانند برای درازمدت آرمانگرا باقی بمانند؟ دلیل موقعیت متزلزل محمود در داستان، همان خیانتی است که شما اشاره کردید. خیانت در وجوه مختلف و از جمله درباره آرمان‌های انقلاب. البته محمود بر این باور است که خائن باید تاوان خیانتش را صادقانه بپذیرد. آنجا که به همسرش کاترین خیانت می‌کند، سعی نمی‌کند خیانتش را پنهان کند. مسوولیتش را می‌پذیرد و از کاترین می‌خواهد به او شلیک کند. وقتی آدم‌هایی که به دنبال آرمان‌های جمعی بوده‌اند تن به خیانت می‌دهند، دیگران هم سست می‌شوند و پایشان در راه آرمان‌ها می‌لرزد و شاید هم در آرمانشان تردید می‌کنند. در فصلی که اسکندر زندگی خودش را روایت می‌کند هم خیانت مورد چالش قرار می‌گیرد. وقتی بعضی از سرداران اسکندر در برابر رفتار نادرست او می‌ایستند او آنها را به خیانت متهم می‌کند اما اینکه سرکشی در برابر امر نادرست خیانت است یا نه پرسشی است که فقط پرسیده می‌شود و پاسخی در رمان داده نمی‌شود. به هرحال نسلی که بهاءطاهر متعلق به آن است آکنده از سرخوردگی و تناقض است که نه می‌تواند جریانی را کامل تایید کند و نه می‌تواند آن را به صورت مطلق نفی کند. در نتیجه قهرمان داستان او هم در همین شرایط نسبی و بینابین رشد می‌کند. در اینجا محمود چنین شخصیتی است. تم خیانت که در سراسر داستان جاری است، انسان‌ها را دچار تردید می‌کند و انسانی که همیشه از خیانت می‌ترسد نمی‌تواند قاطعانه پیش برود.
‌ بهاء‌طاهر بعد از انقلاب مصر مجبور به ترک کشورش می‌شود، تاثیر مهاجرت چقدر در آثار بهاء‌طاهر دیده می‌شود؟
انقلاب آدم‌های خودش را سر کار می‌آورد. منظورم کسانی است که با جریان حاکم پس از انقلاب هماهنگ باشند. این اتفاق در ادبیات هم می‌افتد. تریبون‌ها و روزنامه‌ها و مجله‌ها و چاپ و انتشارات دست‌کم در کوتاه‌مدت دست آدم‌هایی می‌افتد که مشکلی با شرایط بعد از انقلاب ندارند. پس از انقلاب مصر تریبون یا در اختیار جریان‌های همسو با نظام است یا دست نویسندگان تثبیت شده‌ای مثل توفیق حکیم، نجیب محفوظ و سهیل ادریس و... و جریانی که بهاءطاهر به آن نسب می‌برد از این امکان بی‌بهره است. تنها خوش‌شانسی بهاء‌طاهر این بود که در آن دوره شبکه‌ای رادیویی به نام رادیو فرهنگ در مصر راه افتاد که در واقع یک شبکه حاشیه‌ای بود. نویسندگانی مثل بهاء‌طاهر، فاروق شوشه، صبری حافظ و دیگران که بعدها اهمیت پیدا کردند در آنجا جمع شدند. آن رادیو به کانونی برای این نویسندگان بدل شد البته معنایش این نیست که آنها می‌توانستند آثار خودشان را در آنجا ارایه کنند. اقتضای کار رسانه‌ای و جدی بودن خودشان باعث شد با جریان‌های اصلی جهانی و منطقه‌ای ادبیات مواجه شوند و بعد از آن تصمیم گرفتند کارشان را جدی‌تر دنبال کنند. بهاءطاهر تا سال 1975 در همان شبکه‌دو رادیو مصر کار می‌کرد، اما بعد به دلیل نوشته‌ها و موضع‌گیری‌هایش از کار برکنار و انتشار داستان‌هایش ممنوع شد. البته او بعدها به شکلی گلایه‌آمیز در جایی اشاره می‌کند که حکومت مصر من را برکنار نکرد بلکه دوستان اهل قلم باعث برکناری‌ام شدند. اتفاقی که در مورد بهاءطاهر مهم است، مسیری است که او بعد از سال‌ها بیکاری و سرگردانی طی کرد. او سرانجام در اوایل دهه هشتاد به ژنو رفت و تا سال 1995 در ژنو ماند و به عنوان مترجم در سازمان‌ملل کار کرد. سازمان‌ملل مرکز رصد رویدادهای جهان است و همه مذاکرات و قراردادها و... از بالا قابل مشاهده است. بدیهی است که در چنین موقعیتی خیلی از واقعیت‌های پشت‌پرده برای آدم باهوشی مثل بهاءطاهر دیدنی می‌شود. اینجا است که او از نویسنده‌ای مصری یا خاورمیانه‌ای به نویسنده‌ای جهانی تبدیل می‌شود. در دو اثر برجسته بهاءطاهر که بعد از رفتنش به ژنو نوشته شده‌اند، یعنی «واحه غروب» و «عشق در تبعید»، ما دیگری غربی را در داستان می‌بینیم. به عبارتی گفت‌وگو با بخشی از جهان که برای ما شرقی‌ها دیگری است در این رمان‌ها شکل گرفته است. در حالی که تا قبل از آن گفت‌وگو در رمان‌های بهاءطاهر صرفا گفت‌وگویی درون‌کشوری بود. اما بعد از آن این گفت‌وگو در سطح وسیع‌تری صورت میگیرد. اگر بپذیریم که رمان ژانری است که گفت‌وگو در آن بیشتر از هر ژانر دیگری میسر است، بهاءطاهر سعی می‌کند که دایره این گفت‌وگو را وسیع‌تر کند و با دیگری وارد گفت‌وگو شود که نتیجه‌های درخشانی هم داشته است.
‌ داستان «واحه غروب» مربوط به دودهه پایانی قرن نوزدهم است اما زبان رمان زبانی امروزی است. چرا بهاء‌طاهر برای روایت رمان زبانی امروزی را انتخاب کرده؟
زبان در ادبیات داستانی عرب بحثی است که می‌تواند مورد مناقشه باشد. هم در مورد زمانی که داستان در آن روایت می‌شود و هم درباره شخصیت‌هایی که در رمان حضور دارند. بعضی از نویسندگان عرب اصلا سعی نکرده‌اند در داستانی که مربوط به گذشته است زبان خاص آن دوره را در آثارشان به کار گیرند مثلا در «عزازیل» که اتفاقاتش به هزارو500سال پیش برمی‌گردد اگرچه در بخش‌هایی از رمان زبان کمی رنگ کهنگی می‌گیرد، اما نویسنده هرگز به زبان هزارو500سال پیش نزدیک نشده است. در «واحه غروب» که اصلا چنین چیزی را حس نمی‌کنیم. در حالی‌که اگر بخواهیم به لحاظ تاریخی «واحه غروب» را بررسی کنیم، زبانش باید چیزی شبیه زبان دوره قاجار خودمان باشد. از این گذشته زبان شخصیت‌های داستان به تناسب جایگاه و طبقه و موقعیت‌های شغلی و... تغییر چندانی نمی‌کند. در متن اصلی رمان چنین چیزی وجود ندارد و خبری از زبان تاریخی یا زبان ویژه شخصیت‌ها نیست و من سعی کرده‌ام به زبان متن اصلی وفادار باشم. شاید دلیل این اتفاق این باشد که عرب‌ها 22 کشورند و اگر رمان بخواهد به بافت قدیمی زبان وارد شود، ناچار باید از زبان فصیح که مورد توافق همه کشورهای عربی است فاصله بگیرد و وارد زبان عامیانه شود. از آنجا که هر جغرافیایی زبان عامیانه خودش را دارد در نتیجه رمان به همان جغرافیای خاص محدود می‌شود و دایره خوانندگانش محدود خواهد شد. از این‌رو نویسندگان عرب، زبان معیار یا فصیح را برای روایت داستان انتخاب می‌کنند تا گستره مخاطبانشان حفظ شود. این موضوع باعث شده کتابی که در یک کشور نوشته و منتشر می‌شود بی‌واسطه‌ِ ترجمه در 22 کشور خوانده شود.
‌ مساله دیگر درباره ویژگی‌های زبانی رمان، لحن شخصیت‌های آن است. «واحه غروب» چند راوی مختلف دارد اما لحن همه شخصیت‌ها یکدست است و حتی وقتی اسکندر از گذشته به روایت رمان احضار می‌شود لحن او هم لحنی امروزی است. یا در دیالوگ‌های داستان نیز همان لحن غالب داستان وجود دارد و زبان عامیانه و محاوره‌ای نشده است. چرا لحن آدم‌های قصه شبیه هم است و آیا این ویژگی‌ای مشترک در ادبیات امروز عرب است؟
این را به‌طور ضمنی در پاسخ به پرسش قبلی شما توضیح دادم. دلیلش را هم گفتم که حفظ گستره خوانندگان است. بله، «واحه غروب» زبان یکدستی دارد و حتی دیالوگ‌ها و گفت‌وگوهایش هم به زبان معیار و فصیح نوشته شده‌اند و هیچ‌جا زبان نمی‌شکند. در حالی که در زبان‌های دیگر و از جمله در ادبیات داستانی خودمان معمول این است که هریک از شخصیت‌های رمان زبان خودشان را دارند. مثلا در داستان‌ها زبان یک کارگر ساده با زبان استاد دانشگاه متفاوت است. اما در بسیاری از رمان‌های عربی می‌بینیم که همه شخصیت‌ها مثل هم حرف می‌زنند. پرسشی که مطرح کردید برای خود من هم سوال بوده است اما در ترجمه به ویژگی‌های زبانی رمان وفادار بوده‌ام. در متن اصلی «واحه غروب» زبان به همین شکل است. بهاء‌طاهر در اثر بعدی‌اش به نام «عشق در تبعید»، بعضی جاها زبان محاوره را وارد رمان کرده است. مثلا چندجا گفت‌وگوی تلفنی وجود دارد و این گفت‌وگوها به زبان عامیانه مصری نوشته شده‌اند. یا جایی دیگر شخصیت داستان شعرهایی از اشعار جاهلی و از معلقات سبع را می‌خواند که در اینجا زبان متفاوت است. اما به جز این موارد بقیه رمان زبان یکدستی دارد. اما در مورد نویسنده‌های دیگر این مساله به فضای کارشان بستگی دارد و شیوه یکسانی حاکم نیست. مثلا زبان رمان «عزازیل» یوسف زیدان زبان معیار است منتها او سعی کرده در بعضی جاها متناسب با موقعیت از زبان عارفانه استفاده کند. او در رمان دیگرش به نام «محال» از زبان محاوره هم استفاده کرده است. یا نویسنده‌ای مراکشی به اسم محمد شکری کتابی دارد به اسم «الخبز‌‌الحافی» که زبان آن کاملا محلی و عامیانه است. یا زبان آثار نجیب محفوظ زبانِ معیار است، اگرچه او سعی کرده سبک زبانی خودش را به کار گیرد.
‌ بخشی از روایت «واحه غروب» بر اساس ماجرایی واقعی شکل گرفته و رمان در مرز میان تاریخ و ادبیات قرار دارد اما این مساله باعث نشده تا قصه در این رمان آسیب بخورد و شاید به واسطه تمهیداتی مثل احضار اسکندر به رمان و نیز جغرافیای وهمناک و معبدها و اشباح که در رمان آمده‌اند تخیل در روایت غالب شده و رمان تن به روایت سرراست تاریخی نداده است. نظرتان درباره این ویژگی «واحه غروب» چیست؟
از میان کتاب‌های تاریخی که در دوره‌ها و قرن‌های گذشته نوشته شده‌اند، ما امروز «تاریخ بیهقی» را می‌خوانیم. اگرچه متخصصان تاریخ به دلیل حوزه کاری‌شان کتاب‌های تاریخی دیگر را هم می‌خوانند، اما ما به عنوان مخاطبان عام، «تاریخ بیهقی» را برای خواندن انتخاب می‌کنیم؛ آن‌هم به واسطه جذابیت‌های ادبی و هنری که در آن وجود دارد. تاریخ اگر با روایت ادبی و به شکل قصه نوشته شود راحت‌تر خوانده می‌شود حالا شاید این مساله مطرح شود که این نگاهی ابزاری به ادبیات و قصه است. بهاء‌طاهر هم رمان‌نویس است و هم تحصیل‌کرده رشته تاریخ. در آثارش دغدغه‌هایی امروزی دارد اما این دغدغه‌ها را به گذشته می‌برد و پرسش‌ها را از زمان اسکندر مطرح می‌کند و پیش می‌آید. به این‌ترتیب او نشان می‌دهد که مشکل امروز ریشه در گذشته دارد. به گمان من بهاء‌طاهر به خوبی از پس این قضیه برآمده که نه تاریخ را قربانی ادبیات کند و نه ادبیات را قربانی تاریخ. رمان می‌تواند تاریخی باشد، اما باید «رمان تاریخی» باشد و نه تاریخی که سعی شده به شکل رمان نوشته شود. بهاء‌طاهر توانسته در مرزی قدم بردارد که حق رمان ضایع نشود.
‌ بهاء‌طاهر برای نوشتن این رمان از منابع تاریخی زیادی هم استفاده کرده اما با این وجود واقعیت‌های تاریخی در دل روایت داستان جای گرفته‌اند و در ادامه قصه راه خود را رفته است. بهاءطاهر در روایت رمان چقدر به واقعیت اصلی ماجراهای تاریخی وفادار بوده است؟
در «واحه غروب» اصل روایت بر پایه واقعه‌ای مستند شکل گرفته که در اواخر قرن نوزدهم در مصر روی داده است. اما کم‌و‌کیف این اتفاق ساخته ذهن خیالپرداز نویسنده است. در اتفاقات شروع رمان، انقلاب عرابی پاشا روایت شده که این انقلاب در عالم واقع روی داده و می‌توان آن را در وقایع دودهه پایانی سده‌نوزدهم تاریخ مصر مطالعه کرد. یا مثلا سخنرانی‌های سیدجمال در قاهره که در رمان به آنها اشاره شده کاملا مستند است. بهاءطاهر این وقایع تاریخی را با تخیل خودش آمیخته و به رمان وارد کرده اما هرچه جلوتر می‌رویم عنصر تخیل در روایت رمان بیشتر می‌شود و مایه مستند داستان کمتر می‌شود. خود بهاءطاهر هم اشاره می‌کند که اطلاعات چندانی از آنچه در سیوه اتفاق افتاده در دست نیست. فقط می‌دانیم که شخصی به عنوان کلانتر به آنجا رفته و انفجاری هم در معبد روی داده است و با سنگ‌های باقیمانده از انفجار آن معبد برای پاسگاه یا خانه کلانتر پله ساخته‌اند. تا این‌حد اطلاعات مستند در این مورد وجود دارد. اما تمام اتفاقاتی که درباره شیوه و روابط حاکم بر زندگی مردم آنجا و نیز روابطشان با حکومت مرکزی روایت می‌شود ساخته و پرداخته ذهن خیال‌پرداز نویسنده است. البته در بخش مربوط به اسکندر ماجرا فرق می‌کند، روشن است که بخش اسکندر به‌لحاظ تاریخی بسیار قبل‌تر از زمان روایت رمان قرار دارد. درباره اسکندر کتاب‌های بسیاری نوشته شده و ممکن است بخش‌هایی از این نوشته‌ها بر پایه افسانه‌ها باشند و بخش‌هایی به لحاظ تاریخی واقعیت داشته باشند. منابع زیادی درباره اسکندر وجود دارد و بهاءطاهر هم از بسیاری از آنها استفاده کرده و در پایان رمان به آنها اشاره کرده است.
‌ جایی در صحبت‌هایتان به اهمیت گفت‌وگو در ژانر رمان‌ اشاره کردید. به نظر می‌رسد فرمی که بهاءطاهر برای روایت رمان برگزیده تمهیدی بوده برای گفت‌وگو میان شخصیت‌های مختلف و نیز میان اکنون و گذشته. این فرم از روایت مثلا در «رازهای سرزمین من» براهنی هم دیده‌ می‌شود. نظرتان درباره این ویژگی فرمی روایت در «واحه غروب» چیست؟
همین‌طور است. اگر قرار بود این رمان راوی دانای‌کل داشته باشد آن‌وقت نمی‌توانست مکنونات ضمیر شخصیت‌های مختلف را از دید یک راوی بیان کند. شاید شیوه روایت دانای‌کل دیگر شیوه دموکراتیکی در رمان‌نویسی نباشد چرا که در این شیوه یک نفر همه چیز را از زاویه نگاه خودش خواهد دید. اما باید اجازه داد که دیگران هم حرف بزنند. شیوه روایتی که بهاء‌طاهر در «واحه غروب» انتخاب کرده همان‌طور که شما هم گفتید کار جدیدی نیست و در ادبیات غرب یا حتی ادبیات خود ما هم سابقه دارد. وقتی قرار است گفت‌وگویی در رمان میان شخصیت‌ها شکل گیرد هرکسی باید صدای خودش را داشته باشد. اما در نهایت این نویسنده است که حرف‌ها را در دهان شخصیت‌ها می‌گذارد. قضاوت درباره اینکه بهاء‌طاهر چقدر توانسته خودش را از شخصیت‌های رمانش تفکیک کند بر عهده خوانندگان رمان است. من به‌عنوان خواننده می‌گویم او توانسته از پس این کار برآید و البته شاید می‌شد که شخصیت‌های دیگری در داستان به‌ویژه «فیونا» یا «ملیکه» هم خودشان حرفشان را بزنند.
‌ یکی از بخش‌های رمان مربوط به روایت اسکندر است. شخصیت‌های دیگر داستان هریک در چند بخش روایت خود را به دست داده‌اند اما اسکندر تنها در یک بخش حضور دارد و در نیمه دوم رمان دیگر خبری از او نیست. دلیل اصلی احضار اسکندر به رمان چه بوده؟
شاید بخش مربوط به اسکندر به لحاظ فرمی قابل حذف باشد اما حذف او لطمه شدیدی به روایت رمان وارد می‌کند. چرا که بهاء‌طاهر به واسطه وارد کردن اسکندر به رمان می‌خواهد حکومت‌های تمامیت‌خواهی که قرائتی بنیادگرایانه از دین دارند را نقد کند. حالا اگر بخواهد بر نمونه‌ای معاصر دست بگذارد، مشکلاتی به بار خواهد آمد و به این خاطر او مجبور است موضوع را تاریخی کند و حرف امروز را از زبان گذشتگان بزند. اسکندر خود را پسر خدا یا حتی در مواردی در جایگاه خدا می‌داند و در روایتش در رمان اشاره می‌کند که من چون پسر خدا هستم می‌خواهم دنیا را یکپارچه کنم تا تنها یک حکومت جهانی وجود داشته باشد و همه از خدا فرمان ببرند. او حتی می‌خواهد نژادها را یکسان کند و همه آدم‌ها را به لحاظ شکل و قیافه شبیه هم کند. برای رسیدن به این یکدستی مجبور است که آدم بکشد و در نتیجه نقض غرض به وجود می‌آید. در طول تاریخ مدل اسکندر به شکل‌های گوناگونی تکرار شده است. مگر هیتلر قصدی غیر از این داشت؟ یا آنچه امروز به عنوان نظم نوین جهانی تبلیغ می‌شود مگر چیزی غیر از آن است که اسکندر می‌گفت؟ یا آنچه در گفتمان بنیادگرایانه مذهبی وجود دارد مگر چیزی غیر از این است؟ پس رمان به واسطه احضار اسکندر این مدل‌های تمامیت‌خواه و تزهای یکپارچه‌کننده را نقد می‌کند. بیان این مساله با نمونه‌آوردن مدلی مثل اسکندر، هم ریشه‌داربودن این تفکر را بازنمایی می‌کند و هم نشان می‌دهد ‌که دوره این تفکر سال‌هاست به سر آمده اما ما همچنان آن را بازتولید می‌کنیم و گویی جهان ما هنوز در دوره اسکندر به سر می‌برد.
‌ سبک کلی رمان‌نویسی بهاء‌طاهر چقدر برگرفته از ویژگی‌های مدرن رمان‌نویسی است و آیا در کارهای او می‌توان ویژگی‌های روایت‌ شرقی و هزارویکشبی را دید؟
رمان بهاء‌طاهر بیشتر به رمان مدرن نسب می‌برد تا مایه‌های روایت شرقی. البته در آثار بعضی از نویسندگان عرب از جمله نجیب محفوظ ویژگی‌های روایت شرقی و هزارویکشبی وجود دارد، حتی در نسل‌های پس از نجیب محفوظ. چند روز پیش رمانی خواندم به نام «هزارتوی شیطان» از «برهان شاوی» نویسنده عراقی که در آلمان زندگی می‌کند. برهان شاوی از نویسندگان امروز عرب است اما کارهایش سرشار از مایه‌های هزارویکشبی و شیوه روایت شرقی است. اما نمی‌توان بهاء‌طاهر، یا نویسندگان دیگری مثل یوسف زیدان و امین معلوف را در این دایره جای داد. البته اصل قصه به گونه‌ای است که شاید بتوان مشابهت‌هایی در کارهای این نویسندگان با سنت‌های روایی شرقی دید، اما ویژگی‌هایی خاص و بارز هزارویکشبی در کار بهاء‌طاهر وجود ندارد.
‌ در «واحه غروب» اشاره‌هایی به ایران دیده می‌شود، از سیدجمال گرفته تا اشاره‌هایی که اسکندر به ایران می‌کند. ایران چقدر در ادبیات معاصر عرب حضور دارد؟
بعضی نویسندگان ادبیات عرب مسایل را منطقه‌ای‌تر از ما دیده‌اند. نویسندگان معاصر ما چندان نتوانستند از مرزهای خودمان فراتر روند و گفت‌وگویی بین ما و دیگران در فرم رمان شکل دهند. با کمال شرمندگی باید بگویم نگاه ما کمی خودشیفته است. این نگاه برآمده از ذهنیتی تاریخی است و سعی نکرده‌ایم این ذهنیت را به روز کنیم. در حالی‌که نویسندگان مطرح عرب سعی کرده‌اند به این حوزه وارد شوند. نمونه‌اش همین «واحه غروب» است که اشاره کردید و همچنین «عشق در تبعید» که در آن به مسایل منطقه در زمان روایت داستان از جمله جنگ ایران و عراق اشاره‌ می‌شود. نمونه‌های دیگری می‌توان نام برد که دقیق‌تر به مسایل ایران پرداخته‌اند. در کتاب «سمرقند» امین معلوف به دو دوره درخشان تاریخ ایران پرداخته شده، یکی دوره زندگی خیام و دیگری انقلاب مشروطه. «سمرقند» رمانی تاریخی است اما تماما درباره تاریخ ایران است و چیزی از تاریخ عرب در آن دیده نمی‌شود. تازگی هم رمانی از نویسنده‌ای عراقی به نام «حمید العقابی» خواندم با عنوان «الضلع». اصل رمان مربوط به مسایل عراق است اما انقلاب سال 57 ما هم در آن دیده می‌شود. وسط رمانی که به زبان عربی نوشته شده، ناگهان می‌بینید که متن فارسی می‌شود و نویسنده می‌نویسد: «ایران ایران ایران خون و مرگ و عصیان». همچنین این رمان روایت درخشانی از جنگ ایران و عراق دارد و نیز از اردوگاه‌های پناهندگان عراقی در کرج و خرم‌آباد و از زندگی عراقی‌های آواره که در کوچه مروی و محله عرب‌ها روزگار می‌گذرانند. روشن است ایرانی‌ها به عنوان میزبان، بخشی از این روایت هستند.
‌ در صفحه 76 رمان جمله‌ای وجود دارد که به ظاهر بخشی از آن در ترجمه جامانده است: «پیغام دیروز شیخ صابر مرا به حیرت واداشت. گفته بود جلسه امروز اجواد به جای روال همیشه که در محل سقیفه در ورودی شالی برگزار می‌شد». جمله در اینجا تمام می‌شود، آیا این سطر ناقص نیست؟
بله، می‌پذیرم. چند اشکال ویرایشی در چاپ کتاب هست که امیدوارم اگر چاپ دیگری در کار بود اصلاح شود. متاسفانه جایگاه رسمی و حرفه‌ای و ثابت ویراستار به عنوان یک شغل به دلایل مختلف در صنعت نشر ما در حال حذف شدن است. امیدوارم با بهترشدن شرایط این جایگاه آنگونه که باید به شکل سختگیرانه‌اش به حلقه نشر برگردد.
‌ آیا اثر دیگری از بهاء‌طاهر را به فارسی ترجمه خواهید کرد؟
رمان «عشق در تبعید» بهاءطاهر را هم ترجمه کرده‌ام که دست انتشارات نگاه است. امیدوارم در دو، سه‌ماه آینده منتشر شود. این رمان هم اثر درخشانی است و البته اتفاقات آن در دهه80 میلادی روی می‌دهد. در این رمان اتفاقاتی که در آن دوره زمانی در منطقه خاورمیانه و جهان روی داده‌اند بازنمایی می‌شوند و مورد پرسش قرار می‌گیرند.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

بهاء‌طاهر به روایت خودش*

در خانواده‌ای پرشمار و تهیدست بزرگ شدم. دقیق‌تر این است که بگویم خانواده‌ای میانه‌حال که بعدها چند پله فرو لغزید. پدرم، خدایش بیامرزد، آموزگار زبان عربی بود... پس از آنکه اصول خواندن و نوشتن را در جایی که مدارس اجباری خوانده می‌شد فراگرفتم و یک جزء از قرآن را در یکی از مکتب‌خانه‌های شهر جیزه حفظ کردم، وارد مدرسه ابتدایی جیزه شدم... هنوز یادم هست که وقتی کلاس دوم بودیم، همکلاسی‌مان احمد جبالی به کشفی دست یافته بود. آن‌روزها کاملا به ما باورانده بود که هرکس مورچه اسبی را با یک ضربه دست بکشد، حتما انگشتر سلیمان را پیدا می‌کند و همان شب درِ گنجی برایش گشوده خواهد شد. تنها شرط برخورداری از این شانس و رسیدن به خوشبختی این بود که مورچه پس از ضربه دست هیچ حرکتی نکند... همین احمد جبالی با کشف جدیدش در گنج دیگری را بر ما گشود. جهانی جادویی که هیچ‌کدام از ما رازش را نمی‌دانستیم. اما روزگار با این سالار خوش استعداد چه کرد! گمان می‌کنم ابتدای سال سوم ابتدایی بودیم که ما را از کشف جدید و شگفت‌آورش آگاه کرد. رمان‌های جیبی. از آن وقت با تقلا و پنهانی شروع کردیم به دست‌به‌دست کردن آرسن لوبین و شرلوک هولمز و روکامبود و هر چیز دیگری از این رمان‌های ساده که دستمان می‌رسید... از آن‌‌پس در حلقه نیمروزی در حیاط مدرسه دور هم می‌نشستیم، تا هرکدام از ما آنچه را توانسته بود بخواند، با شور و هیجان برای بقیه تعریف کند. پیش از آن، داستان‌خوانی من به کلیله و دمنه و کتاب‌هایی که قصه‌های هزارویکشب را با زبان‌های ساده برای بچه‌ها روایت می‌کردند، منحصر می‌شد. یا بعضی قصه‌های منفلوطی که در کتابخانه پدرم وجود داشت. کتابخانه‌ای سرشار از کتاب‌های دینی و ادبی فخیم، که پدرم همه اندوخته‌اش را برای آنها داده بود، اما تعداد خیلی کمی کتاب داستان بین آنها پیدا می‌شد. بنابراین برایم حتمی شد که خودم باید به فکر خودم باشم. گاهی رمان‌های جیبی دیگری در کنار لوبین و هولمز مرا شگفت‌زده می‌کرد. کارهایی که پیش‌تر نامشان را نشنیده بودم. مثل آناکارنینا، جنایت و مکافات و مادام بواری. این رمان‌ها را خوب نمی‌فهمیدم اما انگار چیزی را در وجودم حک می‌کردند... در سال‌های اولیه شعر عربی را با طه حسین خواندیم. من به عنوان میهمان از گروه تاریخ همراه مصطفی ابونصر در برخی سخنرانی‌هایش در گروه زبان عربی شرکت می‌کردم. عاشق سه نفر از شاعرانی بودم که به خزانه همیشگی من، یا به عبارتی به شاعران بالینی‌ام تبدیل شدند. طرفه بن‌عبد، امروء‌القیس و ابوالعلا معری. همچنین هرچه را هرکدام از ما کشف می‌کرد، با اشتهای دیوانه‌واری می‌خواندیم. این‌گونه بود که همینگوی، فاکنر، اشتاین‌بک، جاحظ و گزیده‌ای از اغانی ابوالفرج اصفهانی و تاریخ جبرتی، داستایفسکی، چخوف، تولستوی، یحیا حقی، مازنی، شکسپیر و تی‌. ‌اس. الیوت را خواندیم... برخلاف فروتنی آغاز کارمان، هرگز در آرزوهای‌مان فروتن نبودیم. ما می‌خواستیم ادبیاتی نو و ناب بیافرینیم.

* این روایت بخش‌هایی است از مقدمه بهاء طاهر بر یکی از رمان‌هایش که به عنوان معرفی این نویسنده در انتهای ترجمه فارسی «واحه غروب» آمده است.

بهاءطاهر از نویسندگان معاصر مصری است که اگرچه در ادبیات معاصر عرب چهره شناخته‌شده‌ای است، اما تا مدتی پیش هیچ اثری از او به فارسی منتشر نشده بود و در ایران شناخت چندانی از او وجود نداشت. رمان «واحه غروبِ» او، که برنده اولین دوره جایزه بوکر عربی در سال 2008 بوده، مدتی است که با ترجمه رحیم فروغی در نشر نیلوفر به فارسی منتشر شده است. گفت‌وگو با فروغی به مناسبت انتشار این رمان انجام شده و البته در ابتدا به وضعیت ترجمه ادبیات معاصر عرب در ایران و ضرورت پرداختن به این ادبیات صحبت شده است. فروغی در این گفت‌وگو، به جز ویژگی‌های ادبی «واحه غروب»، به مشابهت‌های وضعیت مصر با ایران هم اشاره کرده و این را یکی از دلایل انتخاب این رمان برای ترجمه دانسته است. از رحیم فروغی پیش از این، مجموعه شعری با نام «یکی مرا به کلینیک معرفی کند» و ترجمه سه مجموعه داستان با نام‌های «داستان‌های رندا» و «جوجه تیغی» از زکریا تامر؛ و «برلین برایم بزرگ بود» از سالمه صالح منتشر شده بود.

‌ پیش از این چند مجموعه داستان از ادبیات عرب با ترجمه شما منتشر شده بود و حالا هم رمانی از بهاء‌طاهر با نام «واحه غروب» را ترجمه و منتشر کرده‌اید. اگر موافقید گفت‌وگو را با وضعیت ترجمه ادبیات عرب به فارسی و اساسا ضرورت ترجمه ادبیات معاصر عرب شروع کنیم.
از زاویه‌های مختلف می‌شود به این موضوع نگاه کرد. یکی از این زاویه‌ها ضرورت گفت‌وگوی منطقه‌ای است. خیلی از درگیری‌هایی که انسان در طول تاریخ با آن دست به گریبان بوده نتیجه درک نادرست دیگری است. خاورمیانه امروز مرکز درگیری‌های جهان است. درست است که برخی از این درگیری‌ها برنامه‌ریزی قدرت‌ها برای برقراری به گفته خودشان نظم نوین جهانی است که در عمل به بی‌نظمی وحشتناکی منجر شده است، اما بخشی از آن ناشی از بدفهمی‌های متقابل همسایه‌های زبانی، قومی و مذهبی است. روشن است که همواره ذهنیت ملت‌ها از یکدیگر را قدرت‌ها شکل داده‌اند و بسیاری از درگیری‌ها هم بر مبنای همین ذهنیت‌های تاریخی و غلطِ برساخته قدرت‌ها اتفاق می‌افتد. هنر و ادبیات تلاش می‌کند ذهنیتی را که برساخته قدرت‌هاست کنار بزند و ذهنیتی انسانی‌تر، به‌روزتر و واقعی‌تر به دست دهد. ما از کشورهای دورتر شناخت بهتری داریم تا از همسایه‌های نزدیک. زیرا دورترها را باور کرده‌ایم. ادبیاتشان را تا اندازه‌ای ترجمه کرده‌ایم و خوانده‌ایم اما چون همسایه‌های نزدیکمان را باور نکرده‌ایم یا به رسمیت نشناخته‌ایم ادبیاتشان را آنگونه که باید ترجمه نکرده و نخوانده‌ایم. البته بعضی از مترجمان در چند دهه اخیر تلاش‌های زیادی کرده‌اند و آثار خوبی را هم ترجمه کرده‌اند اما بدنه جامعه مخاطب ایرانی و حتی برخی ناشران به ادبیات عرب نگاهی انکارآمیز دارند. هنوز ذهنیت بسیاری از افراد جامعه ما نسبت به همسایه‌های عرب‌زبان ذهنیتی است که قرن‌ها پیش ساخته شده و دست‌نخورده باقی مانده است. آنها هم که ادبیات عرب را باور کرده‌اند ادبیات امروز عربی را دنباله گذشته درخشانش در شعر می‌دانند. بنابراین ادبیات داستانی عرب هنوز جایگاه بایسته‌اش را نزد مخاطب فارسی زبان پیدا نکرده است. منطقه ما در آستانه فروپاشی وحشتناکی قرار گرفته است و بیگانگی ما با هم این فروپاشی را تسریع و تشدید می‌کند. گفت‌وگو نیاز همیشه انسان بوده و هر وقت از این مهم غفلت کرده ناچار شده سلاح به دست گیرد. ضرورت شکل‌گیری این گفت‌وگو یکی از انگیزه‌هایم برای مطالعه ادبیات عرب و ترجمه چندکاری است که انجام داده‌ام. زاویه دیگری که پرداختن به ادبیات عرب را ضروری می‌کند مسایلی است که این ادبیات تلاش می‌کند به آن بپردازد. باید بپذیریم که جریان غالب ادبیات داستانی در ایران در دهه‌های اخیر به دلایلی که موضوع بحث ما نیست از پرسش‌های بنیادی درباره وضعیتی که ما در آن زندگی می‌کنیم تهی شده است. اما بر عکس، جریان غالب در ادبیات داستانی عرب در دهه‌های اخیر این وضعیت را به پرسش گرفته و تلاش می‌کند آن را واکاوی کند. اگرچه بهاءطاهر در مصاحبه‌ای گفته است ما گمان می‌کردیم نوشتن شرایط را تغییر می‌دهد. نوشتیم. جهان هم تغییر کرد، اما بدتر از آنچه پیشتر بود شد. اضافه می‌کنم که پرسش‌های مطرح شده در این رمان‌ها پرسش‌های من خواننده ایرانی هم هست و دیگر نمی‌توانیم بحران‌ها و گسست‌های وحشتناک وضعیت موجود را در داخل مرزهای یک کشور محصور کنیم و خودمان را در امان بدانیم. منظر سومی که می‌شود از آن به ادبیات عرب نگاه کرد منظر زیبایی‌شناسی است. برخی از رمان‌های عربی که خوانده‌ام به گمانم از منظر زیبایی‌شناسی و تکنیک رمان‌نویسی به برخی از رمان‌های جهانی پهلو می‌زنند. البته روشن است که منتقدان باید در این‌باره داوری کنند. اما می‌توانم در جایگاه یک مخاطب درک و دریافت خودم را بگویم.
‌ بهاء‌طاهر تا پیش از این چندان در ایران شناخته‌شده نبود و «واحه غروب» اولین کتابی است که از او به فارسی منتشر می‌شود. چرا این رمان را برای ترجمه انتخاب کردید؟
بهاءطاهر پیش از انتشار این رمان نه تنها به گفته شما چندان در ایران شناخته‌شده نبود، بلکه اصلا شناختی از او وجود نداشت. «واحه غروب» اولین رمانی است که از این نویسنده در ایران ترجمه شده است. اما اینکه چرا این رمان را برای ترجمه انتخاب کردم باید بگویم وقتی قرار است مترجم کتابی را برای ترجمه انتخاب کند اول باید آن کتاب را بخواند اما خواندن همه کتاب‌ها ممکن نیست. اینجاست که خواننده و به‌ویژه مترجم باید چشم‌اندازی روشن از فضای ادبیات زبان مبدا داشته باشد. دست‌کم نویسنده‌ها و کتاب‌های شاخص آن را بشناسد و بعد کاری را برای خواندن و شاید ترجمه انتخاب کند. روشن است که به دلیل گستردگی جغرافیایی زبان عربی و تنوع ادبیاتی که در این زبان نوشته می‌شود این شناخت آنگونه که باید وجود ندارد یا دست‌کم برای من وجود نداشت. در چنین شرایطی مجبوریم به یک سری نشانه‌ها یا منابع رجوع کنیم تا انتخاب را برای ما ممکن کنند. یکی از این نشانه‌ها نویسندگان و اهل ادبیات هستند که جدی‌ترین کتاب‌خوان‌های هر زبانی‌اند. نشانه دیگر جایزه‌های معتبر ادبی هستند که می‌توانند آدرس‌هایی، البته تقریبی، به ما بدهند. نشانه دیگر هم منتقدان هستند که خواندن نوشته‌های‌شان می‌تواند اهمیت کتاب یا نویسنده‌ای را به ما یاد‌آوری کند. در ترجمه «واحه غروب» من از این سه نشانه استفاده کردم. نشانه اول: چند سال پیش که به دمشق رفته بودم دیدارها و گپ‌وگفت‌هایی با چند نفر از نویسندگان و اهالی ادبیات آنجا دست داد و نتیجه‌اش برای من شناختن چند نویسنده و چند کتاب بود که یکی‌شان بهاءطاهر با رمان واحه غروب است. نشانه دوم: «جایره جهانی برای رمان عربی» یا بوکر عربی از سال 2008 برگزار می‌شود و می‌توان گفت این جایزه در حال حاضر فراگیرترین و معتبرترین جایزه ادبیات عرب است. هیات داوران این جایزه از بین منتقدان و نویسندگان مهم زبان عربی انتخاب می‌شوند و رمان‌های منتشر شده در سال قبل را در سه مرحله لیست بلند، لیست کوتاه و برنده نهایی داوری می‌کنند. البته ممکن است ملاحظاتی هم به‌ویژه در مرحله نهایی در این جایزه مثل هر جایزه دیگری باشد و به همین دلیل عبارت آدرس تقریبی را به‌کار بردم. به هرحال رمان واحه غروب برنده اولین دوره این جایزه است. نشانه سوم: با جست‌وجو در فضای مجازی متوجه شدم مقاله‌ها و مرورهایی درباره این کتاب نوشته شده است. با خواندن آنها از نشانه سوم هم مطمئن شدم و تازه قانع شدم که کتاب را بخوانم و بعد از خواندن کتاب تصمیم گرفتم ترجمه‌اش کنم. چرایی این تصمیم به قابلیت‌های این رمان و موضوعاتی که در آن مطرح می‌شوند مربوط است. پرسش‌هایی که در این رمان مطرح می‌شود و در طول رمان نه تنها پاسخ داده نمی‌شود بلکه به زنجیره‌ای از پرسش‌ها می‌انجامد، همان پرسش‌هایی است که انسان امروز در خاورمیانه و به‌ویژه در ایران با آنها درگیر است. همانندی‌های تاریخی ایران و مصر و بحران‌های مشابهی که این دو کشور از سرگذرانده‌اند و هنوز با برخی از آنها درگیرند باعث شده منِ خواننده ایرانی احساس کنم این رمان درباره مشکلات و پرسش‌های جامعه خودم نوشته شده است.
‌ «واحه غروب» با تاریخ و سیاست پیوند خورده و خود بهاءطاهر هم در دوره دانشجویی‌اش از فعالان انقلاب مصر بوده است. بهاء‌طاهر متعلق به نسلی از نویسندگان مصر است که دوره‌ای پرتب‌و تاب را پشت سر گذاشته‌اند، مهم‌ترین ویژگی‌های این نسل از نویسندگان مصری چیست؟
بهاء‌طاهر همزمان با انقلاب مصر وارد دانشگاه شد؛ یعنی همزمان با انقلاب ناصری توسط افسران آزاد ارتش مصر که بعد با واسطه‌ای ناصر به قدرت رسید. طبیعی است بهاء‌طاهر که آن زمان دانشجوست مثل همه هم‌سن و سال‌هایش در آن دوره درگیر آرمانگرایی و شور و هیجان انقلابی شود و به شدت دنبال تغییر باشد. بهاء‌طاهر از دوره دبستان با کتاب آشنا شده و در دوره نوجوانی‌اش آثار نویسندگانی مثل گورکی، تولستوی، داستایفسکی و فاکنر و... را خوانده و عجیب نیست اینکه چنین آدم کتاب‌خوانده‌ای وقتی در سن جوانی، کشورش دستخوش چنین تغییراتی می‌شود بسیار پرشروشور باشد. اما بعد از پیروزی انقلاب این نسل به دلیل برخی اقدامات دولت ناصر دچار سرخوردگی و دوگانگی می‌شوند. دوگانگی به این معنا که از یکسری دستاوردهای انقلاب از جمله برچیده شدن نظام فئودالی و عمومی‌شدن خدماتی مانند بهداشت و آموزش خشنودند. اما از محدودشدن آزادی‌های فردی و بگیروببندها و محاکمه‌ها به‌شدت ناخرسند و شاید هم عصبانی‌اند. نویسندگان هم‌دوره بهاء‌طاهر که به نسل نویسندگان دهه شصت مصر، معروفند، از دل چنین دوگانگی‌هایی سربرآوردند. قبل از این نسل، در مصر هم مثل خیلی از جاهای دیگر جهان، ادبیات سوسیالیستی غالب بود. البته روشن است که در مصر نیز این ادبیات ویژگی‌های بومی خودش را داشته است. ادبیاتی با ویژگی‌های کلی از جمله قصه‌ای خطی و سرراست که قهرمانی دارد که انقلاب می‌کند و این قهرمان واجد تمام خوبی‌ها و کمالات است و پایان شب سیه هم سپید است. اما نوشته‌های نسل نویسندگان دهه شصت مصر این ویژگی‌ها را ندارد. اینها در یک فضای مبهم می‌نویسند. فضایی که خط‌و‌خطوط در آن مشخص نیست و خیلی چیزها درهم است و نمی‌توان یک جریان را به طور کامل پذیرفت یا رد کرد. طبیعی است که در چنین شرایطی دیگر آن قهرمان ادبیات رئالیسم سوسیالیستی وجود ندارد. بلکه به تعبیر خود بهاء‌طاهر «ضدقهرمان» وجود دارد یا حتی می‌توانیم بگوییم قهرمان شکست خورده. در کتاب‌هایی که از بهاءطاهر خوانده‌ام، یعنی «واحه غروب»، «عشق در تبعید»، «شرق النخیل»، «خالتی صفیه والدیر» و «نقطه‌النور» قهرمان‌های شکست‌خورده‌ای حضور دارند. به ویژه در «واحه غروب» و «عشق در تبعید» سرنوشت شخصیت اصلی داستان به شدت ناراحت‌کننده است.
‌ چهره‌ای که از شخصیت محمود در «واحه غروب» ارایه شده همراه با همین ویژگی‌هایی است که اشاره کردید. او اگرچه طرفدار انقلاب است اما به هیچ‌وجه قاطعیت سوژه انقلابی در او وجود ندارد و انقلابی بودن او آمیخته با دودلی و شک و تردید است. او در وضعیت شکننده‌ای قرار دارد که در نهایت چه در زندگی خانوادگی‌اش و چه در ماموریتی که به عنوان کلانتر به عهده‌اش گذاشته شده شکست می‌خورد. خیانت در کلیت زندگی شخصی و اجتماعی محمود حضور دارد و به عبارت بهتر خیانت تمی است که مدام در شکل‌های متفاوتی در داستان بازتولید می‌شود، خیانت در عشق، سیاست و انقلاب. وضعیت شکننده محمود چقدر می‌تواند تصویر درستی از موقعیت سوژه انقلابی در آن دوره از تاریخ مصر باشد؟
همین‌طور است. همان‌طور که اشاره شد، داستان‌های بهاء‌طاهر و نویسندگان هم‌نسلش در دهه60 مصر، برآمده از تناقضاتی است که در آن، جامعه و انسان‌ها وجوه مختلفی دارند و به هیچ‌وجه یکدست و یکپارچه نیستند. در این شرایط دیگر خبری از انسانی که مطلقا آرمان‌گرا باشد نیست، بلکه با انسان‌هایی سروکار داریم که به سمت انقلاب کشش دارند اما در مواقع مختلف و در سر بزنگاه‌هایی حساس تزلزل‌هایی در آنها ایجاد می‌شود. اتفاقا این ویژگی‌ها مساله‌ها و پرسش‌های رمان هستند: اینکه چرا این تزلزل‌ها به وجود می‌آیند و چرا دیگر خبری از قهرمان قاطع و فداکاری که بر سر آرمان‌هایش بایستد نیست؟ آیا آرمان‌ها چندان اصیل و مطلق نیستند که بشود بر سرشان تا آخر ایستاد یا ضعف در آرمانگرایان است که نمی‌توانند برای درازمدت آرمانگرا باقی بمانند؟ دلیل موقعیت متزلزل محمود در داستان، همان خیانتی است که شما اشاره کردید. خیانت در وجوه مختلف و از جمله درباره آرمان‌های انقلاب. البته محمود بر این باور است که خائن باید تاوان خیانتش را صادقانه بپذیرد. آنجا که به همسرش کاترین خیانت می‌کند، سعی نمی‌کند خیانتش را پنهان کند. مسوولیتش را می‌پذیرد و از کاترین می‌خواهد به او شلیک کند. وقتی آدم‌هایی که به دنبال آرمان‌های جمعی بوده‌اند تن به خیانت می‌دهند، دیگران هم سست می‌شوند و پایشان در راه آرمان‌ها می‌لرزد و شاید هم در آرمانشان تردید می‌کنند. در فصلی که اسکندر زندگی خودش را روایت می‌کند هم خیانت مورد چالش قرار می‌گیرد. وقتی بعضی از سرداران اسکندر در برابر رفتار نادرست او می‌ایستند او آنها را به خیانت متهم می‌کند اما اینکه سرکشی در برابر امر نادرست خیانت است یا نه پرسشی است که فقط پرسیده می‌شود و پاسخی در رمان داده نمی‌شود. به هرحال نسلی که بهاءطاهر متعلق به آن است آکنده از سرخوردگی و تناقض است که نه می‌تواند جریانی را کامل تایید کند و نه می‌تواند آن را به صورت مطلق نفی کند. در نتیجه قهرمان داستان او هم در همین شرایط نسبی و بینابین رشد می‌کند. در اینجا محمود چنین شخصیتی است. تم خیانت که در سراسر داستان جاری است، انسان‌ها را دچار تردید می‌کند و انسانی که همیشه از خیانت می‌ترسد نمی‌تواند قاطعانه پیش برود.
‌ بهاء‌طاهر بعد از انقلاب مصر مجبور به ترک کشورش می‌شود، تاثیر مهاجرت چقدر در آثار بهاء‌طاهر دیده می‌شود؟
انقلاب آدم‌های خودش را سر کار می‌آورد. منظورم کسانی است که با جریان حاکم پس از انقلاب هماهنگ باشند. این اتفاق در ادبیات هم می‌افتد. تریبون‌ها و روزنامه‌ها و مجله‌ها و چاپ و انتشارات دست‌کم در کوتاه‌مدت دست آدم‌هایی می‌افتد که مشکلی با شرایط بعد از انقلاب ندارند. پس از انقلاب مصر تریبون یا در اختیار جریان‌های همسو با نظام است یا دست نویسندگان تثبیت شده‌ای مثل توفیق حکیم، نجیب محفوظ و سهیل ادریس و... و جریانی که بهاءطاهر به آن نسب می‌برد از این امکان بی‌بهره است. تنها خوش‌شانسی بهاء‌طاهر این بود که در آن دوره شبکه‌ای رادیویی به نام رادیو فرهنگ در مصر راه افتاد که در واقع یک شبکه حاشیه‌ای بود. نویسندگانی مثل بهاء‌طاهر، فاروق شوشه، صبری حافظ و دیگران که بعدها اهمیت پیدا کردند در آنجا جمع شدند. آن رادیو به کانونی برای این نویسندگان بدل شد البته معنایش این نیست که آنها می‌توانستند آثار خودشان را در آنجا ارایه کنند. اقتضای کار رسانه‌ای و جدی بودن خودشان باعث شد با جریان‌های اصلی جهانی و منطقه‌ای ادبیات مواجه شوند و بعد از آن تصمیم گرفتند کارشان را جدی‌تر دنبال کنند. بهاءطاهر تا سال 1975 در همان شبکه‌دو رادیو مصر کار می‌کرد، اما بعد به دلیل نوشته‌ها و موضع‌گیری‌هایش از کار برکنار و انتشار داستان‌هایش ممنوع شد. البته او بعدها به شکلی گلایه‌آمیز در جایی اشاره می‌کند که حکومت مصر من را برکنار نکرد بلکه دوستان اهل قلم باعث برکناری‌ام شدند. اتفاقی که در مورد بهاءطاهر مهم است، مسیری است که او بعد از سال‌ها بیکاری و سرگردانی طی کرد. او سرانجام در اوایل دهه هشتاد به ژنو رفت و تا سال 1995 در ژنو ماند و به عنوان مترجم در سازمان‌ملل کار کرد. سازمان‌ملل مرکز رصد رویدادهای جهان است و همه مذاکرات و قراردادها و... از بالا قابل مشاهده است. بدیهی است که در چنین موقعیتی خیلی از واقعیت‌های پشت‌پرده برای آدم باهوشی مثل بهاءطاهر دیدنی می‌شود. اینجا است که او از نویسنده‌ای مصری یا خاورمیانه‌ای به نویسنده‌ای جهانی تبدیل می‌شود. در دو اثر برجسته بهاءطاهر که بعد از رفتنش به ژنو نوشته شده‌اند، یعنی «واحه غروب» و «عشق در تبعید»، ما دیگری غربی را در داستان می‌بینیم. به عبارتی گفت‌وگو با بخشی از جهان که برای ما شرقی‌ها دیگری است در این رمان‌ها شکل گرفته است. در حالی که تا قبل از آن گفت‌وگو در رمان‌های بهاءطاهر صرفا گفت‌وگویی درون‌کشوری بود. اما بعد از آن این گفت‌وگو در سطح وسیع‌تری صورت میگیرد. اگر بپذیریم که رمان ژانری است که گفت‌وگو در آن بیشتر از هر ژانر دیگری میسر است، بهاءطاهر سعی می‌کند که دایره این گفت‌وگو را وسیع‌تر کند و با دیگری وارد گفت‌وگو شود که نتیجه‌های درخشانی هم داشته است.
‌ داستان «واحه غروب» مربوط به دودهه پایانی قرن نوزدهم است اما زبان رمان زبانی امروزی است. چرا بهاء‌طاهر برای روایت رمان زبانی امروزی را انتخاب کرده؟
زبان در ادبیات داستانی عرب بحثی است که می‌تواند مورد مناقشه باشد. هم در مورد زمانی که داستان در آن روایت می‌شود و هم درباره شخصیت‌هایی که در رمان حضور دارند. بعضی از نویسندگان عرب اصلا سعی نکرده‌اند در داستانی که مربوط به گذشته است زبان خاص آن دوره را در آثارشان به کار گیرند مثلا در «عزازیل» که اتفاقاتش به هزارو500سال پیش برمی‌گردد اگرچه در بخش‌هایی از رمان زبان کمی رنگ کهنگی می‌گیرد، اما نویسنده هرگز به زبان هزارو500سال پیش نزدیک نشده است. در «واحه غروب» که اصلا چنین چیزی را حس نمی‌کنیم. در حالی‌که اگر بخواهیم به لحاظ تاریخی «واحه غروب» را بررسی کنیم، زبانش باید چیزی شبیه زبان دوره قاجار خودمان باشد. از این گذشته زبان شخصیت‌های داستان به تناسب جایگاه و طبقه و موقعیت‌های شغلی و... تغییر چندانی نمی‌کند. در متن اصلی رمان چنین چیزی وجود ندارد و خبری از زبان تاریخی یا زبان ویژه شخصیت‌ها نیست و من سعی کرده‌ام به زبان متن اصلی وفادار باشم. شاید دلیل این اتفاق این باشد که عرب‌ها 22 کشورند و اگر رمان بخواهد به بافت قدیمی زبان وارد شود، ناچار باید از زبان فصیح که مورد توافق همه کشورهای عربی است فاصله بگیرد و وارد زبان عامیانه شود. از آنجا که هر جغرافیایی زبان عامیانه خودش را دارد در نتیجه رمان به همان جغرافیای خاص محدود می‌شود و دایره خوانندگانش محدود خواهد شد. از این‌رو نویسندگان عرب، زبان معیار یا فصیح را برای روایت داستان انتخاب می‌کنند تا گستره مخاطبانشان حفظ شود. این موضوع باعث شده کتابی که در یک کشور نوشته و منتشر می‌شود بی‌واسطه‌ِ ترجمه در 22 کشور خوانده شود.
‌ مساله دیگر درباره ویژگی‌های زبانی رمان، لحن شخصیت‌های آن است. «واحه غروب» چند راوی مختلف دارد اما لحن همه شخصیت‌ها یکدست است و حتی وقتی اسکندر از گذشته به روایت رمان احضار می‌شود لحن او هم لحنی امروزی است. یا در دیالوگ‌های داستان نیز همان لحن غالب داستان وجود دارد و زبان عامیانه و محاوره‌ای نشده است. چرا لحن آدم‌های قصه شبیه هم است و آیا این ویژگی‌ای مشترک در ادبیات امروز عرب است؟
این را به‌طور ضمنی در پاسخ به پرسش قبلی شما توضیح دادم. دلیلش را هم گفتم که حفظ گستره خوانندگان است. بله، «واحه غروب» زبان یکدستی دارد و حتی دیالوگ‌ها و گفت‌وگوهایش هم به زبان معیار و فصیح نوشته شده‌اند و هیچ‌جا زبان نمی‌شکند. در حالی که در زبان‌های دیگر و از جمله در ادبیات داستانی خودمان معمول این است که هریک از شخصیت‌های رمان زبان خودشان را دارند. مثلا در داستان‌ها زبان یک کارگر ساده با زبان استاد دانشگاه متفاوت است. اما در بسیاری از رمان‌های عربی می‌بینیم که همه شخصیت‌ها مثل هم حرف می‌زنند. پرسشی که مطرح کردید برای خود من هم سوال بوده است اما در ترجمه به ویژگی‌های زبانی رمان وفادار بوده‌ام. در متن اصلی «واحه غروب» زبان به همین شکل است. بهاء‌طاهر در اثر بعدی‌اش به نام «عشق در تبعید»، بعضی جاها زبان محاوره را وارد رمان کرده است. مثلا چندجا گفت‌وگوی تلفنی وجود دارد و این گفت‌وگوها به زبان عامیانه مصری نوشته شده‌اند. یا جایی دیگر شخصیت داستان شعرهایی از اشعار جاهلی و از معلقات سبع را می‌خواند که در اینجا زبان متفاوت است. اما به جز این موارد بقیه رمان زبان یکدستی دارد. اما در مورد نویسنده‌های دیگر این مساله به فضای کارشان بستگی دارد و شیوه یکسانی حاکم نیست. مثلا زبان رمان «عزازیل» یوسف زیدان زبان معیار است منتها او سعی کرده در بعضی جاها متناسب با موقعیت از زبان عارفانه استفاده کند. او در رمان دیگرش به نام «محال» از زبان محاوره هم استفاده کرده است. یا نویسنده‌ای مراکشی به اسم محمد شکری کتابی دارد به اسم «الخبز‌‌الحافی» که زبان آن کاملا محلی و عامیانه است. یا زبان آثار نجیب محفوظ زبانِ معیار است، اگرچه او سعی کرده سبک زبانی خودش را به کار گیرد.
‌ بخشی از روایت «واحه غروب» بر اساس ماجرایی واقعی شکل گرفته و رمان در مرز میان تاریخ و ادبیات قرار دارد اما این مساله باعث نشده تا قصه در این رمان آسیب بخورد و شاید به واسطه تمهیداتی مثل احضار اسکندر به رمان و نیز جغرافیای وهمناک و معبدها و اشباح که در رمان آمده‌اند تخیل در روایت غالب شده و رمان تن به روایت سرراست تاریخی نداده است. نظرتان درباره این ویژگی «واحه غروب» چیست؟
از میان کتاب‌های تاریخی که در دوره‌ها و قرن‌های گذشته نوشته شده‌اند، ما امروز «تاریخ بیهقی» را می‌خوانیم. اگرچه متخصصان تاریخ به دلیل حوزه کاری‌شان کتاب‌های تاریخی دیگر را هم می‌خوانند، اما ما به عنوان مخاطبان عام، «تاریخ بیهقی» را برای خواندن انتخاب می‌کنیم؛ آن‌هم به واسطه جذابیت‌های ادبی و هنری که در آن وجود دارد. تاریخ اگر با روایت ادبی و به شکل قصه نوشته شود راحت‌تر خوانده می‌شود حالا شاید این مساله مطرح شود که این نگاهی ابزاری به ادبیات و قصه است. بهاء‌طاهر هم رمان‌نویس است و هم تحصیل‌کرده رشته تاریخ. در آثارش دغدغه‌هایی امروزی دارد اما این دغدغه‌ها را به گذشته می‌برد و پرسش‌ها را از زمان اسکندر مطرح می‌کند و پیش می‌آید. به این‌ترتیب او نشان می‌دهد که مشکل امروز ریشه در گذشته دارد. به گمان من بهاء‌طاهر به خوبی از پس این قضیه برآمده که نه تاریخ را قربانی ادبیات کند و نه ادبیات را قربانی تاریخ. رمان می‌تواند تاریخی باشد، اما باید «رمان تاریخی» باشد و نه تاریخی که سعی شده به شکل رمان نوشته شود. بهاء‌طاهر توانسته در مرزی قدم بردارد که حق رمان ضایع نشود.
‌ بهاء‌طاهر برای نوشتن این رمان از منابع تاریخی زیادی هم استفاده کرده اما با این وجود واقعیت‌های تاریخی در دل روایت داستان جای گرفته‌اند و در ادامه قصه راه خود را رفته است. بهاءطاهر در روایت رمان چقدر به واقعیت اصلی ماجراهای تاریخی وفادار بوده است؟
در «واحه غروب» اصل روایت بر پایه واقعه‌ای مستند شکل گرفته که در اواخر قرن نوزدهم در مصر روی داده است. اما کم‌و‌کیف این اتفاق ساخته ذهن خیالپرداز نویسنده است. در اتفاقات شروع رمان، انقلاب عرابی پاشا روایت شده که این انقلاب در عالم واقع روی داده و می‌توان آن را در وقایع دودهه پایانی سده‌نوزدهم تاریخ مصر مطالعه کرد. یا مثلا سخنرانی‌های سیدجمال در قاهره که در رمان به آنها اشاره شده کاملا مستند است. بهاءطاهر این وقایع تاریخی را با تخیل خودش آمیخته و به رمان وارد کرده اما هرچه جلوتر می‌رویم عنصر تخیل در روایت رمان بیشتر می‌شود و مایه مستند داستان کمتر می‌شود. خود بهاءطاهر هم اشاره می‌کند که اطلاعات چندانی از آنچه در سیوه اتفاق افتاده در دست نیست. فقط می‌دانیم که شخصی به عنوان کلانتر به آنجا رفته و انفجاری هم در معبد روی داده است و با سنگ‌های باقیمانده از انفجار آن معبد برای پاسگاه یا خانه کلانتر پله ساخته‌اند. تا این‌حد اطلاعات مستند در این مورد وجود دارد. اما تمام اتفاقاتی که درباره شیوه و روابط حاکم بر زندگی مردم آنجا و نیز روابطشان با حکومت مرکزی روایت می‌شود ساخته و پرداخته ذهن خیال‌پرداز نویسنده است. البته در بخش مربوط به اسکندر ماجرا فرق می‌کند، روشن است که بخش اسکندر به‌لحاظ تاریخی بسیار قبل‌تر از زمان روایت رمان قرار دارد. درباره اسکندر کتاب‌های بسیاری نوشته شده و ممکن است بخش‌هایی از این نوشته‌ها بر پایه افسانه‌ها باشند و بخش‌هایی به لحاظ تاریخی واقعیت داشته باشند. منابع زیادی درباره اسکندر وجود دارد و بهاءطاهر هم از بسیاری از آنها استفاده کرده و در پایان رمان به آنها اشاره کرده است.
‌ جایی در صحبت‌هایتان به اهمیت گفت‌وگو در ژانر رمان‌ اشاره کردید. به نظر می‌رسد فرمی که بهاءطاهر برای روایت رمان برگزیده تمهیدی بوده برای گفت‌وگو میان شخصیت‌های مختلف و نیز میان اکنون و گذشته. این فرم از روایت مثلا در «رازهای سرزمین من» براهنی هم دیده‌ می‌شود. نظرتان درباره این ویژگی فرمی روایت در «واحه غروب» چیست؟
همین‌طور است. اگر قرار بود این رمان راوی دانای‌کل داشته باشد آن‌وقت نمی‌توانست مکنونات ضمیر شخصیت‌های مختلف را از دید یک راوی بیان کند. شاید شیوه روایت دانای‌کل دیگر شیوه دموکراتیکی در رمان‌نویسی نباشد چرا که در این شیوه یک نفر همه چیز را از زاویه نگاه خودش خواهد دید. اما باید اجازه داد که دیگران هم حرف بزنند. شیوه روایتی که بهاء‌طاهر در «واحه غروب» انتخاب کرده همان‌طور که شما هم گفتید کار جدیدی نیست و در ادبیات غرب یا حتی ادبیات خود ما هم سابقه دارد. وقتی قرار است گفت‌وگویی در رمان میان شخصیت‌ها شکل گیرد هرکسی باید صدای خودش را داشته باشد. اما در نهایت این نویسنده است که حرف‌ها را در دهان شخصیت‌ها می‌گذارد. قضاوت درباره اینکه بهاء‌طاهر چقدر توانسته خودش را از شخصیت‌های رمانش تفکیک کند بر عهده خوانندگان رمان است. من به‌عنوان خواننده می‌گویم او توانسته از پس این کار برآید و البته شاید می‌شد که شخصیت‌های دیگری در داستان به‌ویژه «فیونا» یا «ملیکه» هم خودشان حرفشان را بزنند.
‌ یکی از بخش‌های رمان مربوط به روایت اسکندر است. شخصیت‌های دیگر داستان هریک در چند بخش روایت خود را به دست داده‌اند اما اسکندر تنها در یک بخش حضور دارد و در نیمه دوم رمان دیگر خبری از او نیست. دلیل اصلی احضار اسکندر به رمان چه بوده؟
شاید بخش مربوط به اسکندر به لحاظ فرمی قابل حذف باشد اما حذف او لطمه شدیدی به روایت رمان وارد می‌کند. چرا که بهاء‌طاهر به واسطه وارد کردن اسکندر به رمان می‌خواهد حکومت‌های تمامیت‌خواهی که قرائتی بنیادگرایانه از دین دارند را نقد کند. حالا اگر بخواهد بر نمونه‌ای معاصر دست بگذارد، مشکلاتی به بار خواهد آمد و به این خاطر او مجبور است موضوع را تاریخی کند و حرف امروز را از زبان گذشتگان بزند. اسکندر خود را پسر خدا یا حتی در مواردی در جایگاه خدا می‌داند و در روایتش در رمان اشاره می‌کند که من چون پسر خدا هستم می‌خواهم دنیا را یکپارچه کنم تا تنها یک حکومت جهانی وجود داشته باشد و همه از خدا فرمان ببرند. او حتی می‌خواهد نژادها را یکسان کند و همه آدم‌ها را به لحاظ شکل و قیافه شبیه هم کند. برای رسیدن به این یکدستی مجبور است که آدم بکشد و در نتیجه نقض غرض به وجود می‌آید. در طول تاریخ مدل اسکندر به شکل‌های گوناگونی تکرار شده است. مگر هیتلر قصدی غیر از این داشت؟ یا آنچه امروز به عنوان نظم نوین جهانی تبلیغ می‌شود مگر چیزی غیر از آن است که اسکندر می‌گفت؟ یا آنچه در گفتمان بنیادگرایانه مذهبی وجود دارد مگر چیزی غیر از این است؟ پس رمان به واسطه احضار اسکندر این مدل‌های تمامیت‌خواه و تزهای یکپارچه‌کننده را نقد می‌کند. بیان این مساله با نمونه‌آوردن مدلی مثل اسکندر، هم ریشه‌داربودن این تفکر را بازنمایی می‌کند و هم نشان می‌دهد ‌که دوره این تفکر سال‌هاست به سر آمده اما ما همچنان آن را بازتولید می‌کنیم و گویی جهان ما هنوز در دوره اسکندر به سر می‌برد.
‌ سبک کلی رمان‌نویسی بهاء‌طاهر چقدر برگرفته از ویژگی‌های مدرن رمان‌نویسی است و آیا در کارهای او می‌توان ویژگی‌های روایت‌ شرقی و هزارویکشبی را دید؟
رمان بهاء‌طاهر بیشتر به رمان مدرن نسب می‌برد تا مایه‌های روایت شرقی. البته در آثار بعضی از نویسندگان عرب از جمله نجیب محفوظ ویژگی‌های روایت شرقی و هزارویکشبی وجود دارد، حتی در نسل‌های پس از نجیب محفوظ. چند روز پیش رمانی خواندم به نام «هزارتوی شیطان» از «برهان شاوی» نویسنده عراقی که در آلمان زندگی می‌کند. برهان شاوی از نویسندگان امروز عرب است اما کارهایش سرشار از مایه‌های هزارویکشبی و شیوه روایت شرقی است. اما نمی‌توان بهاء‌طاهر، یا نویسندگان دیگری مثل یوسف زیدان و امین معلوف را در این دایره جای داد. البته اصل قصه به گونه‌ای است که شاید بتوان مشابهت‌هایی در کارهای این نویسندگان با سنت‌های روایی شرقی دید، اما ویژگی‌هایی خاص و بارز هزارویکشبی در کار بهاء‌طاهر وجود ندارد.
‌ در «واحه غروب» اشاره‌هایی به ایران دیده می‌شود، از سیدجمال گرفته تا اشاره‌هایی که اسکندر به ایران می‌کند. ایران چقدر در ادبیات معاصر عرب حضور دارد؟
بعضی نویسندگان ادبیات عرب مسایل را منطقه‌ای‌تر از ما دیده‌اند. نویسندگان معاصر ما چندان نتوانستند از مرزهای خودمان فراتر روند و گفت‌وگویی بین ما و دیگران در فرم رمان شکل دهند. با کمال شرمندگی باید بگویم نگاه ما کمی خودشیفته است. این نگاه برآمده از ذهنیتی تاریخی است و سعی نکرده‌ایم این ذهنیت را به روز کنیم. در حالی‌که نویسندگان مطرح عرب سعی کرده‌اند به این حوزه وارد شوند. نمونه‌اش همین «واحه غروب» است که اشاره کردید و همچنین «عشق در تبعید» که در آن به مسایل منطقه در زمان روایت داستان از جمله جنگ ایران و عراق اشاره‌ می‌شود. نمونه‌های دیگری می‌توان نام برد که دقیق‌تر به مسایل ایران پرداخته‌اند. در کتاب «سمرقند» امین معلوف به دو دوره درخشان تاریخ ایران پرداخته شده، یکی دوره زندگی خیام و دیگری انقلاب مشروطه. «سمرقند» رمانی تاریخی است اما تماما درباره تاریخ ایران است و چیزی از تاریخ عرب در آن دیده نمی‌شود. تازگی هم رمانی از نویسنده‌ای عراقی به نام «حمید العقابی» خواندم با عنوان «الضلع». اصل رمان مربوط به مسایل عراق است اما انقلاب سال 57 ما هم در آن دیده می‌شود. وسط رمانی که به زبان عربی نوشته شده، ناگهان می‌بینید که متن فارسی می‌شود و نویسنده می‌نویسد: «ایران ایران ایران خون و مرگ و عصیان». همچنین این رمان روایت درخشانی از جنگ ایران و عراق دارد و نیز از اردوگاه‌های پناهندگان عراقی در کرج و خرم‌آباد و از زندگی عراقی‌های آواره که در کوچه مروی و محله عرب‌ها روزگار می‌گذرانند. روشن است ایرانی‌ها به عنوان میزبان، بخشی از این روایت هستند.
‌ در صفحه 76 رمان جمله‌ای وجود دارد که به ظاهر بخشی از آن در ترجمه جامانده است: «پیغام دیروز شیخ صابر مرا به حیرت واداشت. گفته بود جلسه امروز اجواد به جای روال همیشه که در محل سقیفه در ورودی شالی برگزار می‌شد». جمله در اینجا تمام می‌شود، آیا این سطر ناقص نیست؟
بله، می‌پذیرم. چند اشکال ویرایشی در چاپ کتاب هست که امیدوارم اگر چاپ دیگری در کار بود اصلاح شود. متاسفانه جایگاه رسمی و حرفه‌ای و ثابت ویراستار به عنوان یک شغل به دلایل مختلف در صنعت نشر ما در حال حذف شدن است. امیدوارم با بهترشدن شرایط این جایگاه آنگونه که باید به شکل سختگیرانه‌اش به حلقه نشر برگردد.
‌ آیا اثر دیگری از بهاء‌طاهر را به فارسی ترجمه خواهید کرد؟
رمان «عشق در تبعید» بهاءطاهر را هم ترجمه کرده‌ام که دست انتشارات نگاه است. امیدوارم در دو، سه‌ماه آینده منتشر شود. این رمان هم اثر درخشانی است و البته اتفاقات آن در دهه80 میلادی روی می‌دهد. در این رمان اتفاقاتی که در آن دوره زمانی در منطقه خاورمیانه و جهان روی داده‌اند بازنمایی می‌شوند و مورد پرسش قرار می‌گیرند.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

بهاء‌طاهر به روایت خودش*

در خانواده‌ای پرشمار و تهیدست بزرگ شدم. دقیق‌تر این است که بگویم خانواده‌ای میانه‌حال که بعدها چند پله فرو لغزید. پدرم، خدایش بیامرزد، آموزگار زبان عربی بود... پس از آنکه اصول خواندن و نوشتن را در جایی که مدارس اجباری خوانده می‌شد فراگرفتم و یک جزء از قرآن را در یکی از مکتب‌خانه‌های شهر جیزه حفظ کردم، وارد مدرسه ابتدایی جیزه شدم... هنوز یادم هست که وقتی کلاس دوم بودیم، همکلاسی‌مان احمد جبالی به کشفی دست یافته بود. آن‌روزها کاملا به ما باورانده بود که هرکس مورچه اسبی را با یک ضربه دست بکشد، حتما انگشتر سلیمان را پیدا می‌کند و همان شب درِ گنجی برایش گشوده خواهد شد. تنها شرط برخورداری از این شانس و رسیدن به خوشبختی این بود که مورچه پس از ضربه دست هیچ حرکتی نکند... همین احمد جبالی با کشف جدیدش در گنج دیگری را بر ما گشود. جهانی جادویی که هیچ‌کدام از ما رازش را نمی‌دانستیم. اما روزگار با این سالار خوش استعداد چه کرد! گمان می‌کنم ابتدای سال سوم ابتدایی بودیم که ما را از کشف جدید و شگفت‌آورش آگاه کرد. رمان‌های جیبی. از آن وقت با تقلا و پنهانی شروع کردیم به دست‌به‌دست کردن آرسن لوبین و شرلوک هولمز و روکامبود و هر چیز دیگری از این رمان‌های ساده که دستمان می‌رسید... از آن‌‌پس در حلقه نیمروزی در حیاط مدرسه دور هم می‌نشستیم، تا هرکدام از ما آنچه را توانسته بود بخواند، با شور و هیجان برای بقیه تعریف کند. پیش از آن، داستان‌خوانی من به کلیله و دمنه و کتاب‌هایی که قصه‌های هزارویکشب را با زبان‌های ساده برای بچه‌ها روایت می‌کردند، منحصر می‌شد. یا بعضی قصه‌های منفلوطی که در کتابخانه پدرم وجود داشت. کتابخانه‌ای سرشار از کتاب‌های دینی و ادبی فخیم، که پدرم همه اندوخته‌اش را برای آنها داده بود، اما تعداد خیلی کمی کتاب داستان بین آنها پیدا می‌شد. بنابراین برایم حتمی شد که خودم باید به فکر خودم باشم. گاهی رمان‌های جیبی دیگری در کنار لوبین و هولمز مرا شگفت‌زده می‌کرد. کارهایی که پیش‌تر نامشان را نشنیده بودم. مثل آناکارنینا، جنایت و مکافات و مادام بواری. این رمان‌ها را خوب نمی‌فهمیدم اما انگار چیزی را در وجودم حک می‌کردند... در سال‌های اولیه شعر عربی را با طه حسین خواندیم. من به عنوان میهمان از گروه تاریخ همراه مصطفی ابونصر در برخی سخنرانی‌هایش در گروه زبان عربی شرکت می‌کردم. عاشق سه نفر از شاعرانی بودم که به خزانه همیشگی من، یا به عبارتی به شاعران بالینی‌ام تبدیل شدند. طرفه بن‌عبد، امروء‌القیس و ابوالعلا معری. همچنین هرچه را هرکدام از ما کشف می‌کرد، با اشتهای دیوانه‌واری می‌خواندیم. این‌گونه بود که همینگوی، فاکنر، اشتاین‌بک، جاحظ و گزیده‌ای از اغانی ابوالفرج اصفهانی و تاریخ جبرتی، داستایفسکی، چخوف، تولستوی، یحیا حقی، مازنی، شکسپیر و تی‌. ‌اس. الیوت را خواندیم... برخلاف فروتنی آغاز کارمان، هرگز در آرزوهای‌مان فروتن نبودیم. ما می‌خواستیم ادبیاتی نو و ناب بیافرینیم.

* این روایت بخش‌هایی است از مقدمه بهاء طاهر بر یکی از رمان‌هایش که به عنوان معرفی این نویسنده در انتهای ترجمه فارسی «واحه غروب» آمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.