تامل کوتاه
اندیشه سیاسی شیعه
صادق حقیقت
فقه سیاسی شیعه در دوره متاخر بر دو مبنای متفاوت اصول خود را توسعه داد. نخست اندیشهگران مخالف ولایت سیاسی فقیهان و دوم اندیشههای مبتنی بر ولایت سیاسی فقیه و اندیشمندان معتقد به آن. روحانیون مشروطهخواه با دنبالکردن خط فکری مکتب انصار که همان دوریگزیدن مجتهدان از مناصب سیاسی بود، فعالیت سیاسی خود را در افتاء و قضا محدود و از دخالت در امور اجرایی سیاست خود را منع کردند اما این محدودیتها مانعی برای نظریهپردازی آنان در حرکت انقلابی مشروطه ایجاد نکرد و این فضا خالق آثار گرانی چون «تنبیهالامه و تنزیه المله» محقق نایینی و «الئالی المربوطه فی وجوب المشروطه» شیخاسماعیل محلاتی شد. رسالاتی که برای تایید عملکرد مشروطهخواهان ایرانی تدوین و انتشار یافته بود اما دستهدوم اندیشهگران فقهی با الهام از تفکرات کاشفالغطا و نراقی، مبدع اندیشه نوینی در فقه سیاسی شیعه شدند که دخالت روحانیون در امور سیاست را با اندیشه ولایت فقیه توجیه میکرد. ولایت فقیه به این معناست که فقها دارای قدرت ویژه و قدرت انحصاری برای انجام برخی از امور هستند که شاید بتوان گفت: تمامی فقها در طول تاریخ برای خودشان نوعی ولایت قایل بودهاند. تقریبا
تمامی فقها در دایره محدود یا گسترده این را قبول داشتهاند که خداوند برای انجام برخی امور، قدرتی را در اختیار آنها قرارداده است. از اینرو برای اصطلاح ولایت فقیه دو معنای کلی میتوان درنظر گرفت. در معنای نخست: قدرت انجام بعضی امور توسط فقهاست که اشاره کردیم در طول تاریخ تقریبا تمامی فقها به آن قایل بودند اما دایره بزرگتر از ولایت هست که تقریبا معادل حکومت اسلامی است یعنی قدرتی که با آن میتوان حکومت تشکیل داد. نوعی از این حکومت تشکیل دادن ولایت مطلقه است که نظر خاص امام خمینی(ره) است. از ولایت نوع اول میتوان به عنوان ولایت عامه نام ببریم. ولایت عامه به این معنا که فقیه دارای ولایت در ابواب زیاد و با محدوده کم است. ولایت مطلقه که نظریه خاص امام خمینی(ره) است علاوه بر تشکیل حکومت که در ولایت عامه هم به شکلی مطرح بود ویژگی و تعریف خاص خود را دارد. فقیه براساس مصلحت میتواند احکام حکومتی صادر کند که این احکام مقدم بر احکام اولیه و ثانویه شرعیه است. از لوازم این تعریف این است که احکام حکومتی فقیه مقید به قوانین عرفی مانند قانون اساسی نیست. گفتمانی که اعتقاد به تشکیل حکومت بر اساس شریعت دارد گفتمان اسلام سیاسی
است که نظریه امامخمینی(ره) در این پارادایم قرار میگیرد. گفتمان اسلام سیاسی قبل از دهه1320 سابقه نداشته است یعنی ولایت عامه در نظرات فقهایی مانند نراقی و نایینی به اندازه کمتری در صاحب جواهر میبینم اما ولایت عامه در آنجا به معنای تشکیل حکومت نیست. بنابراین گفتمان اسلام سیاسی که معتقد به تشکیل حکومت است چه با محدوده ولایت عامه چه با محدوده ولایت مطلقه ماقبل دهه 20 سابقه نداشته و جرقههایش در رسالههای دهه 20 زده شد و بعد در دهه40 در اندیشههای امام خمینی(ره) نمود پیدا کرد. در دوران تبعید ایشان در نجف این نظریه به صورت درسهایی به شکل کتاب در آمد (ولایت فقیه یا حکومت اسلامی) و البته در سال 67 یعنی یک سال قبل از رحلت ایشان تبیین و توصیف شد. لازم به یادآوری است کتاب ولایت فقیه مجموعه دروس امام در نجف است و با عنوان ولایت فقیه یا حکومت اسلامی چاپ شده است. بین ولایت فقه و حکومت اسلامی ترادف و تساوی برقرار نیست، چون این احتمال وجود دارد که کسی معتقد به حکومت اسلامی باشد ولی نظریه ولایت فقیه را قبول نداشته باشد، پس این عنوان که بعضا روی کتاب آمده است (حکومت اسلامی یا ولایت فقیه) به احتمال زیاد مدنظر خود امام
نبوده و به دست مبارک ایشان نوشته نشده است اما چیزی که مهم است چون این مجموعه دروس بوده، توسط اشخاص زیادی به رشتهتحریر درآمده. یکی از آنها آیتالله معرفت است که ایشان خودشان گفتند من این دروس را تقریر کردهام. یکی دیگر از این اشخاص جلالالدین فارسی است که میگوید. این کتاب را من تحریر کردهام و عناوینی از خودم به آن افزودم (براساس کتاب تاریخ تکاملی اسلام) و اضافاتی که به این کتاب داشتم را به رویت امام رساندم.
فقه سیاسی شیعه در دوره متاخر بر دو مبنای متفاوت اصول خود را توسعه داد. نخست اندیشهگران مخالف ولایت سیاسی فقیهان و دوم اندیشههای مبتنی بر ولایت سیاسی فقیه و اندیشمندان معتقد به آن. روحانیون مشروطهخواه با دنبالکردن خط فکری مکتب انصار که همان دوریگزیدن مجتهدان از مناصب سیاسی بود، فعالیت سیاسی خود را در افتاء و قضا محدود و از دخالت در امور اجرایی سیاست خود را منع کردند اما این محدودیتها مانعی برای نظریهپردازی آنان در حرکت انقلابی مشروطه ایجاد نکرد و این فضا خالق آثار گرانی چون «تنبیهالامه و تنزیه المله» محقق نایینی و «الئالی المربوطه فی وجوب المشروطه» شیخاسماعیل محلاتی شد. رسالاتی که برای تایید عملکرد مشروطهخواهان ایرانی تدوین و انتشار یافته بود اما دستهدوم اندیشهگران فقهی با الهام از تفکرات کاشفالغطا و نراقی، مبدع اندیشه نوینی در فقه سیاسی شیعه شدند که دخالت روحانیون در امور سیاست را با اندیشه ولایت فقیه توجیه میکرد. ولایت فقیه به این معناست که فقها دارای قدرت ویژه و قدرت انحصاری برای انجام برخی از امور هستند که شاید بتوان گفت: تمامی فقها در طول تاریخ برای خودشان نوعی ولایت قایل بودهاند. تقریبا
تمامی فقها در دایره محدود یا گسترده این را قبول داشتهاند که خداوند برای انجام برخی امور، قدرتی را در اختیار آنها قرارداده است. از اینرو برای اصطلاح ولایت فقیه دو معنای کلی میتوان درنظر گرفت. در معنای نخست: قدرت انجام بعضی امور توسط فقهاست که اشاره کردیم در طول تاریخ تقریبا تمامی فقها به آن قایل بودند اما دایره بزرگتر از ولایت هست که تقریبا معادل حکومت اسلامی است یعنی قدرتی که با آن میتوان حکومت تشکیل داد. نوعی از این حکومت تشکیل دادن ولایت مطلقه است که نظر خاص امام خمینی(ره) است. از ولایت نوع اول میتوان به عنوان ولایت عامه نام ببریم. ولایت عامه به این معنا که فقیه دارای ولایت در ابواب زیاد و با محدوده کم است. ولایت مطلقه که نظریه خاص امام خمینی(ره) است علاوه بر تشکیل حکومت که در ولایت عامه هم به شکلی مطرح بود ویژگی و تعریف خاص خود را دارد. فقیه براساس مصلحت میتواند احکام حکومتی صادر کند که این احکام مقدم بر احکام اولیه و ثانویه شرعیه است. از لوازم این تعریف این است که احکام حکومتی فقیه مقید به قوانین عرفی مانند قانون اساسی نیست. گفتمانی که اعتقاد به تشکیل حکومت بر اساس شریعت دارد گفتمان اسلام سیاسی
است که نظریه امامخمینی(ره) در این پارادایم قرار میگیرد. گفتمان اسلام سیاسی قبل از دهه1320 سابقه نداشته است یعنی ولایت عامه در نظرات فقهایی مانند نراقی و نایینی به اندازه کمتری در صاحب جواهر میبینم اما ولایت عامه در آنجا به معنای تشکیل حکومت نیست. بنابراین گفتمان اسلام سیاسی که معتقد به تشکیل حکومت است چه با محدوده ولایت عامه چه با محدوده ولایت مطلقه ماقبل دهه 20 سابقه نداشته و جرقههایش در رسالههای دهه 20 زده شد و بعد در دهه40 در اندیشههای امام خمینی(ره) نمود پیدا کرد. در دوران تبعید ایشان در نجف این نظریه به صورت درسهایی به شکل کتاب در آمد (ولایت فقیه یا حکومت اسلامی) و البته در سال 67 یعنی یک سال قبل از رحلت ایشان تبیین و توصیف شد. لازم به یادآوری است کتاب ولایت فقیه مجموعه دروس امام در نجف است و با عنوان ولایت فقیه یا حکومت اسلامی چاپ شده است. بین ولایت فقه و حکومت اسلامی ترادف و تساوی برقرار نیست، چون این احتمال وجود دارد که کسی معتقد به حکومت اسلامی باشد ولی نظریه ولایت فقیه را قبول نداشته باشد، پس این عنوان که بعضا روی کتاب آمده است (حکومت اسلامی یا ولایت فقیه) به احتمال زیاد مدنظر خود امام
نبوده و به دست مبارک ایشان نوشته نشده است اما چیزی که مهم است چون این مجموعه دروس بوده، توسط اشخاص زیادی به رشتهتحریر درآمده. یکی از آنها آیتالله معرفت است که ایشان خودشان گفتند من این دروس را تقریر کردهام. یکی دیگر از این اشخاص جلالالدین فارسی است که میگوید. این کتاب را من تحریر کردهام و عناوینی از خودم به آن افزودم (براساس کتاب تاریخ تکاملی اسلام) و اضافاتی که به این کتاب داشتم را به رویت امام رساندم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.