|

پژوهش‌های علوم انسانی کلید رشد ملت‌هاست

فائزه توكلی . كارشناس تاریخ و پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی

امر پژوهش به منزله استخوان‌بندی برنامه‌های توسعه جوامع بشری به شمار می‌آید. در كشور ما پژوهش‌های حوزه علوم انسانی از جایگاه ارزنده‌ای در حل مسایل و مشكلات علمی و اجرایی برخوردار نیست. بنابراین كارگشایی علمی در حیطه علوم انسانی و بهره اقتصادی طرح‌های مبتنی بر پژوهش‌های سامان‌یافته و روشمند از ضروریات این حوزه است تا در گرو آن امر پژوهش و پژوهشگران ارزشمند نیز از قدر و منزلت درخور برخوردار شوند. پژوهش، فرآیندی فعال و جهت‌دار است كه از طریق آن كوشش می‌شود تا به صورتی قانونمند و با بهره‌گیری از اطلاعات، پاسخ سوال و راه‌حل مساله‌ای در جهت فهم عمیق‌تری از پدیده‌ها به دست آورده شود.(لیدی: 1380) دستیابی به توسعه فراگیر و پایدار بدون بهره‌گیری از پژوهش‌های کاربردی به‌عنوان مجموعه فعالیت‌های هوشیارانه و نظام‌مند برای كشف،‌ بازنگری پدیده‌ها، رخدادها و فرضیه‌ها میسر نخواهد شد. پژوهش‌های كاربردی در علوم انسانی و ضرورت همگون‌سازی آن در راستای حل مشكلات جامعه با ترسیم نقشه‌ پژوهش و ارتقای كیفی این حوزه میسر می شود. در واقع پژوهش بنیادی در هر جامعه‌ نقطه اولیه است و اساسی‌ترین نیاز آن برای رسیدن به پیشرفت، ‌توسعه - رفاه اجتماعی و استقلال واقعی است و به‌عبارتی پژوهش كلید رشد ملت‌هاست. نیتزكی و برچ می‌نویسند: «ملتی كه به پژوهش و تحقیق و اطلاعات اهمیت ندهد، یعنی نمی‌خواهد حركت كند و اصطلاحا «ملت متوقف» نامیده می‌شود. (نتیزكی: 1376) براساس مطالعات صورت‌گرفته،‌ ارتباط مستقیمی میان میزان توسعه‌یافتگی كشورها با میزان و نحوه اهمیت دادن به مقوله پژوهش وجود دارد و به همین جهت همواره می‌توان میان كم و كیف عملكرد پژوهشی در هر جامعه و میزان توسعه یافتگی آن جامعه رابطه مستقیمی برقرار كرد. كسب دانش با استفاده از ابزار علمی، فرآیندی جمعی و همبسته (interdepedent) است. ده‌ها یا صدها ساعت زمانی كه صرف انجام یك پژوهش می‌شود در نهایت تنها بخش كوچكی از یك معمای بسیار بزرگ را حل می‌كند. ارزش یك تحقیق علمی بیش از آنكه به ویژگی‌های ذاتی آن تحقیق بستگی داشته باشد منوط به آن است كه تا چه حد با كارهای انجام شده قبلی هماهنگ است و به پیشبرد گسترش آنها كمك می‌كند. بنابراین ضرورت بررسی پژوهش‌های انجام شده قبلی، شرط لازم برای شكل‌گیری روشمند دانسته‌های جدید است. پژوهش در خلأ روی نمی‌دهد. جهان‌بینی پژوهشگر در كار پژوهش مداخله دارد و پژوهشگر توانا آن است كه نخست در پرتو علمی‌ترین جهان‌بینی روزگار خود، به فلسفه و منطقی واقع‌گرایی مجهز شود و سپس روش‌های پژوهش را بیاموزد.
روش‌شناسی‌پژوهش (Methodology)از دیدگاه روش‌شناسی، پژوهش شامل شش مرحله است: بیان مساله، بررسی و مطالعه اجمالی، طرح فرضیه،‌تحقیق و بررسی، طرح نظریه یا كشف قانون(آریان‌پور: 1383، ص 17). نخستین گام پژوهش بیان مساله است. پژوهش واكنش انسان در برابر مساله است. مساله مناسب از چند ویژگی برخوردار است: 1- راهگشای مشكلات جامعه و انسان باشد، 2- راه‌های تازه در افق فراروی بشر بگشاید، 3- مورد علاقه پژوهشگر باشد،

بنابراین در جوامع در حال توسعه پرداختن به‌صورت مساله پژوهش‌های مراكز علمی و تحقیقاتی در اولویت ارتقای سطح پژوهش باید قرار گیرد. عواملی مانند تكیه بر یك جهان‌بینی واقع‌گریز و غفلت از امكان‌های جامعه یا نظام علم و بی‌پروایی نسبت به نیازهای جامعه می‌توانند پژوهنده را در كام مساله‌ای نامناسب افكنند. (آریان‌پور، 1383، ص 21) مساله موهوم یا به قولی گربه‌ای سیاه در اتاقی تاریك كه اصلا گربه‌ای در آن نیست، پژوهنده را از رسالت راستین خود بازمی‌دارد. بنابراین پرسش بیهوده اگر پاسخی بیابد، پاسخی بیهوده خواهد یافت. پرسش: دختر كدام امام بود كه در بیابان طعمه شغال شد؟ پاسخ: دختر نبود، پسر بود، امام نبود، پیغمبر بود، شغال نبود، گرگ بود و قضیه اساسا دروغ بود!بیان مساله باید بتواند به زبانی عام‌فهم و خاص‌پسند به‌دور از اصطلاحات و واژه‌های تخصصی یا كلمات مطنطن و مخفف، ضرورت انجام تحقیق را تفهیم كند. در جهت تفهیم بیشتر این موضوع شایسته است در صورت امكان پژوهشگر به تبیین وسعت، گستردگی و پراكندگی موضوع بپردازد و به بیان دیگر شیوع و بروز فراوانی آن را بیان كند. در مرحله بعدی در صورتی که موضوع مورد بررسی، از شدت یا آسیب‌زایی بیشتری برخوردار است آن را بازگو کرد و در همین راستا در مرحله بعدی در صورت مقدور باید به اهمیت موضوع از نظر مسوولان و كارشناسان و مردم توجه كرد.
نظام پژوهشی و شاخص‌های تحقیقاتی
نظام پژوهشی مجموعه‌ای منظم از اهداف، تصمیم‌گیری‌ها، سیاستگذاری‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و سازماندهی مراكز اجرایی، هدایت و نظارت
بر‌تحقیقات، نهادهای مجری تحقیقات و خدمات علمی و فنی است. (قانعی‌راد، 1376) از جمله شاخص‌های با‌اهمیت در ارزیابی تحقیق و توسعه، سهم اعتبار تحقیق و توسعه از تولید ناخالص ملی است. اگر سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص ملی در كشوری بیش از دو درصد باشد،‌كشور پیشرفته و اگر این نسبت بین یک تا دو درصد باشد كشور توسعه‌یافته است .در بودجه سال 1393 دولت تدبیر و امید که به‌تازگی به مجلس ارایه شده است با رشد 20درصدی بودجه پژوهش نسبت به سال 1392، مواجه هستیم، اما در حوزه برنامه حمایت از تحقیقات کاربردی علمی و فناوری تقاضامحور (با کد برنامه‌ای 10513) نسبت به سال قبل 3/9 درصد کاهش را نشان می دهد و نظر به اهمیت تقاضامحوربودن تحقیقات کاربردی علمی و فناورانه، این کاهش می‌تواند در روند پژوهش‌های کاربردی اخلال وارد کند. در پایان ذکر این نکته مهم است که امروزه پژوهش را جزو پیوسته توسعه می‌دانند و ایجاد واحد R&D)Research and development) در هر موسسه، مركز علمی و كارخانه و مركز صنعتی ضروری است؛ چراكه توسعه و پیشرفت پیوستاری ناگسستنی از تحقیق است و از همین روست كه به تحقیقات كاربردی و توسعه‌ای تمایل بیشتری وجود دارد. در سال‌های اخیر باوجود اهمیت شاخص‌ها و میزان‌های ذكرشده، توجه و تمركز بر میزان عملكرد كشورها به پژوهش‌های انجام‌شده است و كشوری توسعه‌یافته‌تر و پژوهشی‌تر تلقی می‌شود كه به میزان بیشتری به پژوهش‌های انجام‌شده عمل كند. به بیان دیگر كاربرد پژوهش در عمل مبنای توسعه است نه میزان پژوهش انجام‌شده یا بودجه و تعداد محقق. از این رو پژوهش‌هایی كه بیشتر كاربردی (Applied) بوده یا مبتنی‌بر پژوهش‌های عملیاتی
(Action Research) است، مدنظر قرار می‌گیرد.

امر پژوهش به منزله استخوان‌بندی برنامه‌های توسعه جوامع بشری به شمار می‌آید. در كشور ما پژوهش‌های حوزه علوم انسانی از جایگاه ارزنده‌ای در حل مسایل و مشكلات علمی و اجرایی برخوردار نیست. بنابراین كارگشایی علمی در حیطه علوم انسانی و بهره اقتصادی طرح‌های مبتنی بر پژوهش‌های سامان‌یافته و روشمند از ضروریات این حوزه است تا در گرو آن امر پژوهش و پژوهشگران ارزشمند نیز از قدر و منزلت درخور برخوردار شوند. پژوهش، فرآیندی فعال و جهت‌دار است كه از طریق آن كوشش می‌شود تا به صورتی قانونمند و با بهره‌گیری از اطلاعات، پاسخ سوال و راه‌حل مساله‌ای در جهت فهم عمیق‌تری از پدیده‌ها به دست آورده شود.(لیدی: 1380) دستیابی به توسعه فراگیر و پایدار بدون بهره‌گیری از پژوهش‌های کاربردی به‌عنوان مجموعه فعالیت‌های هوشیارانه و نظام‌مند برای كشف،‌ بازنگری پدیده‌ها، رخدادها و فرضیه‌ها میسر نخواهد شد. پژوهش‌های كاربردی در علوم انسانی و ضرورت همگون‌سازی آن در راستای حل مشكلات جامعه با ترسیم نقشه‌ پژوهش و ارتقای كیفی این حوزه میسر می شود. در واقع پژوهش بنیادی در هر جامعه‌ نقطه اولیه است و اساسی‌ترین نیاز آن برای رسیدن به پیشرفت، ‌توسعه - رفاه اجتماعی و استقلال واقعی است و به‌عبارتی پژوهش كلید رشد ملت‌هاست. نیتزكی و برچ می‌نویسند: «ملتی كه به پژوهش و تحقیق و اطلاعات اهمیت ندهد، یعنی نمی‌خواهد حركت كند و اصطلاحا «ملت متوقف» نامیده می‌شود. (نتیزكی: 1376) براساس مطالعات صورت‌گرفته،‌ ارتباط مستقیمی میان میزان توسعه‌یافتگی كشورها با میزان و نحوه اهمیت دادن به مقوله پژوهش وجود دارد و به همین جهت همواره می‌توان میان كم و كیف عملكرد پژوهشی در هر جامعه و میزان توسعه یافتگی آن جامعه رابطه مستقیمی برقرار كرد. كسب دانش با استفاده از ابزار علمی، فرآیندی جمعی و همبسته (interdepedent) است. ده‌ها یا صدها ساعت زمانی كه صرف انجام یك پژوهش می‌شود در نهایت تنها بخش كوچكی از یك معمای بسیار بزرگ را حل می‌كند. ارزش یك تحقیق علمی بیش از آنكه به ویژگی‌های ذاتی آن تحقیق بستگی داشته باشد منوط به آن است كه تا چه حد با كارهای انجام شده قبلی هماهنگ است و به پیشبرد گسترش آنها كمك می‌كند. بنابراین ضرورت بررسی پژوهش‌های انجام شده قبلی، شرط لازم برای شكل‌گیری روشمند دانسته‌های جدید است. پژوهش در خلأ روی نمی‌دهد. جهان‌بینی پژوهشگر در كار پژوهش مداخله دارد و پژوهشگر توانا آن است كه نخست در پرتو علمی‌ترین جهان‌بینی روزگار خود، به فلسفه و منطقی واقع‌گرایی مجهز شود و سپس روش‌های پژوهش را بیاموزد.
روش‌شناسی‌پژوهش (Methodology)از دیدگاه روش‌شناسی، پژوهش شامل شش مرحله است: بیان مساله، بررسی و مطالعه اجمالی، طرح فرضیه،‌تحقیق و بررسی، طرح نظریه یا كشف قانون(آریان‌پور: 1383، ص 17). نخستین گام پژوهش بیان مساله است. پژوهش واكنش انسان در برابر مساله است. مساله مناسب از چند ویژگی برخوردار است: 1- راهگشای مشكلات جامعه و انسان باشد، 2- راه‌های تازه در افق فراروی بشر بگشاید، 3- مورد علاقه پژوهشگر باشد،

بنابراین در جوامع در حال توسعه پرداختن به‌صورت مساله پژوهش‌های مراكز علمی و تحقیقاتی در اولویت ارتقای سطح پژوهش باید قرار گیرد. عواملی مانند تكیه بر یك جهان‌بینی واقع‌گریز و غفلت از امكان‌های جامعه یا نظام علم و بی‌پروایی نسبت به نیازهای جامعه می‌توانند پژوهنده را در كام مساله‌ای نامناسب افكنند. (آریان‌پور، 1383، ص 21) مساله موهوم یا به قولی گربه‌ای سیاه در اتاقی تاریك كه اصلا گربه‌ای در آن نیست، پژوهنده را از رسالت راستین خود بازمی‌دارد. بنابراین پرسش بیهوده اگر پاسخی بیابد، پاسخی بیهوده خواهد یافت. پرسش: دختر كدام امام بود كه در بیابان طعمه شغال شد؟ پاسخ: دختر نبود، پسر بود، امام نبود، پیغمبر بود، شغال نبود، گرگ بود و قضیه اساسا دروغ بود!بیان مساله باید بتواند به زبانی عام‌فهم و خاص‌پسند به‌دور از اصطلاحات و واژه‌های تخصصی یا كلمات مطنطن و مخفف، ضرورت انجام تحقیق را تفهیم كند. در جهت تفهیم بیشتر این موضوع شایسته است در صورت امكان پژوهشگر به تبیین وسعت، گستردگی و پراكندگی موضوع بپردازد و به بیان دیگر شیوع و بروز فراوانی آن را بیان كند. در مرحله بعدی در صورتی که موضوع مورد بررسی، از شدت یا آسیب‌زایی بیشتری برخوردار است آن را بازگو کرد و در همین راستا در مرحله بعدی در صورت مقدور باید به اهمیت موضوع از نظر مسوولان و كارشناسان و مردم توجه كرد.
نظام پژوهشی و شاخص‌های تحقیقاتی
نظام پژوهشی مجموعه‌ای منظم از اهداف، تصمیم‌گیری‌ها، سیاستگذاری‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و سازماندهی مراكز اجرایی، هدایت و نظارت
بر‌تحقیقات، نهادهای مجری تحقیقات و خدمات علمی و فنی است. (قانعی‌راد، 1376) از جمله شاخص‌های با‌اهمیت در ارزیابی تحقیق و توسعه، سهم اعتبار تحقیق و توسعه از تولید ناخالص ملی است. اگر سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص ملی در كشوری بیش از دو درصد باشد،‌كشور پیشرفته و اگر این نسبت بین یک تا دو درصد باشد كشور توسعه‌یافته است .در بودجه سال 1393 دولت تدبیر و امید که به‌تازگی به مجلس ارایه شده است با رشد 20درصدی بودجه پژوهش نسبت به سال 1392، مواجه هستیم، اما در حوزه برنامه حمایت از تحقیقات کاربردی علمی و فناوری تقاضامحور (با کد برنامه‌ای 10513) نسبت به سال قبل 3/9 درصد کاهش را نشان می دهد و نظر به اهمیت تقاضامحوربودن تحقیقات کاربردی علمی و فناورانه، این کاهش می‌تواند در روند پژوهش‌های کاربردی اخلال وارد کند. در پایان ذکر این نکته مهم است که امروزه پژوهش را جزو پیوسته توسعه می‌دانند و ایجاد واحد R&D)Research and development) در هر موسسه، مركز علمی و كارخانه و مركز صنعتی ضروری است؛ چراكه توسعه و پیشرفت پیوستاری ناگسستنی از تحقیق است و از همین روست كه به تحقیقات كاربردی و توسعه‌ای تمایل بیشتری وجود دارد. در سال‌های اخیر باوجود اهمیت شاخص‌ها و میزان‌های ذكرشده، توجه و تمركز بر میزان عملكرد كشورها به پژوهش‌های انجام‌شده است و كشوری توسعه‌یافته‌تر و پژوهشی‌تر تلقی می‌شود كه به میزان بیشتری به پژوهش‌های انجام‌شده عمل كند. به بیان دیگر كاربرد پژوهش در عمل مبنای توسعه است نه میزان پژوهش انجام‌شده یا بودجه و تعداد محقق. از این رو پژوهش‌هایی كه بیشتر كاربردی (Applied) بوده یا مبتنی‌بر پژوهش‌های عملیاتی
(Action Research) است، مدنظر قرار می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.