|

در گفت‌وگو با شیوا دولت‌آبادی مطرح شد

روان فرزندان، متاثر از نگرانی‌های والدین

عسل عباسیان

نگرانی‌های پدران و مادران، تمامی ندارد. گویی اصلا بزرگ‌ترین دغدغه‌شان پس از پدر و مادرشدن، معطوف به فرزندان است و خوشی‌هایشان در گرو خوشی فرزندان و ناخوشی‌هایشان در گرو ناراحتی آنان می‌شود. از همین‌رو به‌سراغ شیوا دولت‌آبادی، روانشناس کودک و استاد دانشگاه علامه رفته‌ایم تا از نگرانی‌های والدین و نحوه مهار آن به ما بگوید.

‌نگرانی‌های پدر و مادرها برای فرزندشان از چه زمانی شروع می‌شود؟
نگرانی‌های والدین از زمان بارداری شروع می‌شود؛ با پرسش‌هایی نظیر اینکه آیا بچه سالم خواهد بود؟ آیا عوارض جوی و مثلا آلودگی هوا اثری روی او نخواهد داشت؟ اگر کرونولوژیک نگاه کنیم والدین و به‌خصوص مادر، به‌خاطر نزدیکی طبیعی‌تری که با فرزند دارد، از بدو جنینی نگران او هستند. نگرانی‌ها خیلی زودهنگام شروع می‌شود چون با احساس مسوولیت در برابر انسانی که می‌خواهد پا به جهان بگذارد گره می‌خورد. نگرانی همیشه هست و باید دید والدین در برابر این نگرانی چه می‌توانند بکنند که با نگرانی زیاد باعث آسیب‌رسانی به سلامت روان خود و فرزندشان نشوند. البته حداقلی از این نگرانی لازم هم هست چون باعث می‌شود والدین به فرزندانشان توجه و برای آینده‌شان برنامه‌ریزی کنند. نگرانی هم مثل هرچیز دیگری باید به قاعده و به اندازه باشد. اگر اصلا وجود نداشته باشد، بی‌تفاوتی محسوب می‌شود و اگر کنترل‌شده نباشد به وسواس‌های فکری و عملی تبدیل می‌شود.
‌ برای این نگرانی‌ها می‌توان از همان اوایل راه‌حلی پیدا کرد؟
نگرانی‌های یک مادر و پدر با تولد فرزندشان شدت می‌گیرد. در درجه اول این نگرانی با سلامت فرزندشان پیوند می‌خورد و بعد با بقای او و بعد با رشد جسمانی‌اش در هفته‌های اول و ماه‌های اول زندگی. گذشته از این با نگاه به انتظارهایی که به‌صورت طبیعی از جریان رشد وجود دارد مانند راه‌افتادن، یادگیری ‌زبان، کلمات و جمله‌سازی و همه آنچه یک انسان را به‌تدریج به روان انسانی تبدیل می‌کند نگرانی مادران و پدران است. نکاتی از این قبیل که فرزندانشان کی شروع به حرف‌زدن می‌کنند؟ از این مرحله که عبور کنیم نگرانی‌های مادران و پدران بیشتر به سمت توانایی‌های پیچیده‌تر فرزندشان می‌رود. اینکه چقدر خوب می‌توانند مفاهیم را درک و دنیا را با هوشیاری خودشان شناسایی کنند. باز اگر کودکی در روابط اجتماعی ناتوان باشد مانند کودکی که زیاده از حد پرخاشگر است یا کناره‌گیر و خجالتی است یا مواردی مانند بیش‌فعالی که به‌تدریج می‌شود در کودکان شناسایی کرد یا بدتر از آن مسایلی مانند اوتیسم که کناره‌گیری و درخودماندگی بیش‌از‌حد است، دغدغه خانواده‌ها می‌شود. پس در هر زمان، متناسب با انتظارهای رشدی، والدین دچار نگرانی‌های ویژه آن مرحله از رشد کودکشان می‌شوند. وقتی کودکی به مدرسه می‌رود باز با شروع دوره‌ای خاص از تکالیف رشدی، والدین بیش از اندازه به شایستگی و توانایی‌های ذهنی و اجتماعی فرزندانشان حساس می‌شوند. برایشان این سوال مطرح می‌شود که او در مدرسه چگونه است؟ چه نمره‌ای می‌گیرد؟ کجای گروه یا کلاس قرار می‌گیرد و از این قبیل نگرانی‌ها. باز اگر از این مرحله هم عبور کنیم، با نگاه همه‌جانبه به رشد انسان به مرحله بلوغ و نوجوانی می‌رسیم که در آن والدین با نگرانی منتظر بروز نشانه‌های بلوغ و دیر یا زودشدن آن در فرزندشان هستند و در این مرحله است که با فاصله طبیعی‌ای که انسان در جست‌وجوی استقلال با خانواده خود پیدا می‌کند والدین بیش از حد نگران این جداماندگی و عوارض آن هستند.
‌چطور والدین می‌توانند با این نگرانی‌هایی که ممکن است حتی شکل وسواس‌گونه پیدا کند مبارزه کنند؟
در هریک از این مراحل می‌توان با کسب دانش کافی از طیف رفتارها خود را در برابر تغییرات مجهز کرد و با نگاهی همراه با دانش و در نتیجه اطمینان از ایجاد نگرانی‌های زیاد در خود و فرزند خود اجتناب کرد. برای نمونه، اینکه بدانیم کودکان با فاصله‌های نسبتا زیادی ممکن است شروع به حرف‌زدن کنند به ما کمک کند تا نگرانی کمتری داشته باشیم و از خود نپرسیم که کودکمان چرا در مثلا یک‌سالگی هنوز حرف نمی‌زند. این نگرانی‌ها به‌هرحال وجود دارد اما با این روش می‌توان مبالغه در آن را با دانستن این واقعیت علمی تا حدودی کنترل کرد. در مدرسه هم نگاه مقایسه‌ای با دیگران، بزرگ‌ترین نگرانی را برای والدین ایجاد می‌کند درحالی‌که والدین با دانستن اینکه هر کودکی با داشتن هوش متوسط می‌تواند در درس‌های مختلف انگیزه‌ها و استعدادهای متفاوت و در نتیجه توانایی رشد متفاوتی داشته باشد؛ که می‌تواند زمینه‌ای برای استعدادیابی و پرورش توانایی‌های ویژه آن فرزند باشد، می‌تواند از نگرانی بکاهد و در این راستا بهترین کمک مقایسه فرد با خود اوست؛ یعنی پیشرفت شخصی فرزند می‌تواند از نگرانی والدین بکاهد و برعکس مقایسه فرزند با دیگرانی که ممکن است استعدادهای متفاوتی داشته باشند، می‌تواند نگرانی‌های آنان را افزایش دهد. یک خط ارتباطی دایمی عاطفی برای درک وضعیت روانی، عاطفی و هیجانی فرزند که از ابتدای تولد او تا همه سال‌های رشد او تقویت می‌شود یعنی نوعی ادراک متقابل میان مادر و فرزند باعث می‌شود مادر و فرزند احساس‌ها و نگرش‌های یکدیگر را متقابلا بشناسند که این موضوع به رفع نگرانی‌های دوره نوجوانی بسیار کمک می‌کند، چراکه این پیوند حتی وقتی آن کودک که اینک نوجوان شده است و می‌خواهد از خانواده فاصله‌ای بگیرد در اعماق وجود او ریشه دارد و همراه با درک و شناخت متقابل با مادر توسعه داده شده است که سبب می‌شود زیاد هم از خانواده و ارزش‌های آن فاصله نگیرد و در نتیجه والدین می‌توانند با داشتن این ارتباط از نگرانی‌هایی که معمولا در دوران نوجوانی با آسیب‌پذیری‌های ناشی از خطرپذیری بیشتر متوجه نوجوانان است بکاهند و در نتیجه با آرامش بیشتری با تغییرات همه‌جانبه دوران نوجوانی فرزند خود کنار بیایند.
‌شما به موضوع مقایسه اشاره کردید. اغلب بین فرزندان یک خانواده، مقایسه‌ای از جانب پدر و مادر وجود دارد که با گذر زمان تاثیرات وسواس‌گونه‌ای بر فرزندان ایجاد می‌کند. چطور پدر و مادر می‌توانند این قیاس بین فرزندان را مهار کنند؟
آگاهی به اینکه هر انسانی با دیگر انسان‌ها متفاوت است (که این می‌تواند شامل فرزندان متعدد یک خانواده هم باشد) به ما کمک می‌کند که نگاهمان را از بهتر و بدتر به تفاوت طبیعی میان انسان‌ها تغییر دهیم. به این معنا که با اتکا به دانش شناخت انسان‌ها هر انسانی اگر در دایره هوش طبیعی و نسبی قرار بگیرد (که اکثر جمعیت بشری اینگونه هستند) دارای توانمندی‌های متفاوتی است که هنر بزرگ فرزندپروری اتفاقا شناسایی این تفاوت‌ها و استعدادهاست. باید والدین بدانند اگر در خانواده فرزندی با استعداد ریاضی موفقیت‌های خوبی در مدرسه دارد می‌توان فرزند دیگری را در همان خانواده داشت که استعدادهای خوب هنری دارد و تلاش کرد که آن استعدادها پرورش پیدا کند. آنچه لازم است والدین و مدرسه به‌صورت مسوولانه به نگرش خود بیفزایند. مساله، رشد اعتمادبه‌نفس در کودکان یا دانش‌آموزان است؛ به این معنا که مسوولیت بزرگ‌ترها نه پیداکردن کمبودها بلکه پیداکردن توانایی‌های نهفته در انسان‌های درحال‌رشد است که با ایجاد شرایط مناسب برای بالندگی این استعدادها می‌توان اعتمادبه‌نفس آنها را که بزرگ‌ترین سرمایه برای شکل‌گیری شخصیت و موفقیت در آینده‌شان است، ارتقا داد. هر والدی اگر بداند که چگونه می‌تواند انسانی سالم، خوشبخت، مسوول و رشدیافته در دامان خود بپروراند با دانش و آگاهی به این مسوولیت بزرگ می‌پردازد و از داشتن آن به خود افتخار می‌کند.

نگرانی‌های پدران و مادران، تمامی ندارد. گویی اصلا بزرگ‌ترین دغدغه‌شان پس از پدر و مادرشدن، معطوف به فرزندان است و خوشی‌هایشان در گرو خوشی فرزندان و ناخوشی‌هایشان در گرو ناراحتی آنان می‌شود. از همین‌رو به‌سراغ شیوا دولت‌آبادی، روانشناس کودک و استاد دانشگاه علامه رفته‌ایم تا از نگرانی‌های والدین و نحوه مهار آن به ما بگوید.

‌نگرانی‌های پدر و مادرها برای فرزندشان از چه زمانی شروع می‌شود؟
نگرانی‌های والدین از زمان بارداری شروع می‌شود؛ با پرسش‌هایی نظیر اینکه آیا بچه سالم خواهد بود؟ آیا عوارض جوی و مثلا آلودگی هوا اثری روی او نخواهد داشت؟ اگر کرونولوژیک نگاه کنیم والدین و به‌خصوص مادر، به‌خاطر نزدیکی طبیعی‌تری که با فرزند دارد، از بدو جنینی نگران او هستند. نگرانی‌ها خیلی زودهنگام شروع می‌شود چون با احساس مسوولیت در برابر انسانی که می‌خواهد پا به جهان بگذارد گره می‌خورد. نگرانی همیشه هست و باید دید والدین در برابر این نگرانی چه می‌توانند بکنند که با نگرانی زیاد باعث آسیب‌رسانی به سلامت روان خود و فرزندشان نشوند. البته حداقلی از این نگرانی لازم هم هست چون باعث می‌شود والدین به فرزندانشان توجه و برای آینده‌شان برنامه‌ریزی کنند. نگرانی هم مثل هرچیز دیگری باید به قاعده و به اندازه باشد. اگر اصلا وجود نداشته باشد، بی‌تفاوتی محسوب می‌شود و اگر کنترل‌شده نباشد به وسواس‌های فکری و عملی تبدیل می‌شود.
‌ برای این نگرانی‌ها می‌توان از همان اوایل راه‌حلی پیدا کرد؟
نگرانی‌های یک مادر و پدر با تولد فرزندشان شدت می‌گیرد. در درجه اول این نگرانی با سلامت فرزندشان پیوند می‌خورد و بعد با بقای او و بعد با رشد جسمانی‌اش در هفته‌های اول و ماه‌های اول زندگی. گذشته از این با نگاه به انتظارهایی که به‌صورت طبیعی از جریان رشد وجود دارد مانند راه‌افتادن، یادگیری ‌زبان، کلمات و جمله‌سازی و همه آنچه یک انسان را به‌تدریج به روان انسانی تبدیل می‌کند نگرانی مادران و پدران است. نکاتی از این قبیل که فرزندانشان کی شروع به حرف‌زدن می‌کنند؟ از این مرحله که عبور کنیم نگرانی‌های مادران و پدران بیشتر به سمت توانایی‌های پیچیده‌تر فرزندشان می‌رود. اینکه چقدر خوب می‌توانند مفاهیم را درک و دنیا را با هوشیاری خودشان شناسایی کنند. باز اگر کودکی در روابط اجتماعی ناتوان باشد مانند کودکی که زیاده از حد پرخاشگر است یا کناره‌گیر و خجالتی است یا مواردی مانند بیش‌فعالی که به‌تدریج می‌شود در کودکان شناسایی کرد یا بدتر از آن مسایلی مانند اوتیسم که کناره‌گیری و درخودماندگی بیش‌از‌حد است، دغدغه خانواده‌ها می‌شود. پس در هر زمان، متناسب با انتظارهای رشدی، والدین دچار نگرانی‌های ویژه آن مرحله از رشد کودکشان می‌شوند. وقتی کودکی به مدرسه می‌رود باز با شروع دوره‌ای خاص از تکالیف رشدی، والدین بیش از اندازه به شایستگی و توانایی‌های ذهنی و اجتماعی فرزندانشان حساس می‌شوند. برایشان این سوال مطرح می‌شود که او در مدرسه چگونه است؟ چه نمره‌ای می‌گیرد؟ کجای گروه یا کلاس قرار می‌گیرد و از این قبیل نگرانی‌ها. باز اگر از این مرحله هم عبور کنیم، با نگاه همه‌جانبه به رشد انسان به مرحله بلوغ و نوجوانی می‌رسیم که در آن والدین با نگرانی منتظر بروز نشانه‌های بلوغ و دیر یا زودشدن آن در فرزندشان هستند و در این مرحله است که با فاصله طبیعی‌ای که انسان در جست‌وجوی استقلال با خانواده خود پیدا می‌کند والدین بیش از حد نگران این جداماندگی و عوارض آن هستند.
‌چطور والدین می‌توانند با این نگرانی‌هایی که ممکن است حتی شکل وسواس‌گونه پیدا کند مبارزه کنند؟
در هریک از این مراحل می‌توان با کسب دانش کافی از طیف رفتارها خود را در برابر تغییرات مجهز کرد و با نگاهی همراه با دانش و در نتیجه اطمینان از ایجاد نگرانی‌های زیاد در خود و فرزند خود اجتناب کرد. برای نمونه، اینکه بدانیم کودکان با فاصله‌های نسبتا زیادی ممکن است شروع به حرف‌زدن کنند به ما کمک کند تا نگرانی کمتری داشته باشیم و از خود نپرسیم که کودکمان چرا در مثلا یک‌سالگی هنوز حرف نمی‌زند. این نگرانی‌ها به‌هرحال وجود دارد اما با این روش می‌توان مبالغه در آن را با دانستن این واقعیت علمی تا حدودی کنترل کرد. در مدرسه هم نگاه مقایسه‌ای با دیگران، بزرگ‌ترین نگرانی را برای والدین ایجاد می‌کند درحالی‌که والدین با دانستن اینکه هر کودکی با داشتن هوش متوسط می‌تواند در درس‌های مختلف انگیزه‌ها و استعدادهای متفاوت و در نتیجه توانایی رشد متفاوتی داشته باشد؛ که می‌تواند زمینه‌ای برای استعدادیابی و پرورش توانایی‌های ویژه آن فرزند باشد، می‌تواند از نگرانی بکاهد و در این راستا بهترین کمک مقایسه فرد با خود اوست؛ یعنی پیشرفت شخصی فرزند می‌تواند از نگرانی والدین بکاهد و برعکس مقایسه فرزند با دیگرانی که ممکن است استعدادهای متفاوتی داشته باشند، می‌تواند نگرانی‌های آنان را افزایش دهد. یک خط ارتباطی دایمی عاطفی برای درک وضعیت روانی، عاطفی و هیجانی فرزند که از ابتدای تولد او تا همه سال‌های رشد او تقویت می‌شود یعنی نوعی ادراک متقابل میان مادر و فرزند باعث می‌شود مادر و فرزند احساس‌ها و نگرش‌های یکدیگر را متقابلا بشناسند که این موضوع به رفع نگرانی‌های دوره نوجوانی بسیار کمک می‌کند، چراکه این پیوند حتی وقتی آن کودک که اینک نوجوان شده است و می‌خواهد از خانواده فاصله‌ای بگیرد در اعماق وجود او ریشه دارد و همراه با درک و شناخت متقابل با مادر توسعه داده شده است که سبب می‌شود زیاد هم از خانواده و ارزش‌های آن فاصله نگیرد و در نتیجه والدین می‌توانند با داشتن این ارتباط از نگرانی‌هایی که معمولا در دوران نوجوانی با آسیب‌پذیری‌های ناشی از خطرپذیری بیشتر متوجه نوجوانان است بکاهند و در نتیجه با آرامش بیشتری با تغییرات همه‌جانبه دوران نوجوانی فرزند خود کنار بیایند.
‌شما به موضوع مقایسه اشاره کردید. اغلب بین فرزندان یک خانواده، مقایسه‌ای از جانب پدر و مادر وجود دارد که با گذر زمان تاثیرات وسواس‌گونه‌ای بر فرزندان ایجاد می‌کند. چطور پدر و مادر می‌توانند این قیاس بین فرزندان را مهار کنند؟
آگاهی به اینکه هر انسانی با دیگر انسان‌ها متفاوت است (که این می‌تواند شامل فرزندان متعدد یک خانواده هم باشد) به ما کمک می‌کند که نگاهمان را از بهتر و بدتر به تفاوت طبیعی میان انسان‌ها تغییر دهیم. به این معنا که با اتکا به دانش شناخت انسان‌ها هر انسانی اگر در دایره هوش طبیعی و نسبی قرار بگیرد (که اکثر جمعیت بشری اینگونه هستند) دارای توانمندی‌های متفاوتی است که هنر بزرگ فرزندپروری اتفاقا شناسایی این تفاوت‌ها و استعدادهاست. باید والدین بدانند اگر در خانواده فرزندی با استعداد ریاضی موفقیت‌های خوبی در مدرسه دارد می‌توان فرزند دیگری را در همان خانواده داشت که استعدادهای خوب هنری دارد و تلاش کرد که آن استعدادها پرورش پیدا کند. آنچه لازم است والدین و مدرسه به‌صورت مسوولانه به نگرش خود بیفزایند. مساله، رشد اعتمادبه‌نفس در کودکان یا دانش‌آموزان است؛ به این معنا که مسوولیت بزرگ‌ترها نه پیداکردن کمبودها بلکه پیداکردن توانایی‌های نهفته در انسان‌های درحال‌رشد است که با ایجاد شرایط مناسب برای بالندگی این استعدادها می‌توان اعتمادبه‌نفس آنها را که بزرگ‌ترین سرمایه برای شکل‌گیری شخصیت و موفقیت در آینده‌شان است، ارتقا داد. هر والدی اگر بداند که چگونه می‌تواند انسانی سالم، خوشبخت، مسوول و رشدیافته در دامان خود بپروراند با دانش و آگاهی به این مسوولیت بزرگ می‌پردازد و از داشتن آن به خود افتخار می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.