|

غلامرضاکاشی: هیچ بنیانی در جهان مستقل از زبان نیست

گفتمان، از واژه‌هایی است که این‌روزها در فضای اجتماعی و سیاسی بسیار شنیده می‌شود. اما این واژه چه معنایی دارد و چگونه می‌توان آن را شناخت؟ محمدجواد غلامرضاکاشی در هفتمین سمینار از سمینارهای آشنایی با دانش پایه که به همت مرکز فرهنگ و اندیشه جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران برگزار می‌شود، مبانی فلسفی و رویکردهای متفاوت رایج «گفتمان» را معرفی کرد. آنچه در ادامه می‌آید، بخشی از سخنرانی او به نقل از پایگاه خبری ایسکانیوز است:

اگر بخواهیم تحلیل گفتمان را از نقطه صفر آغاز کنیم، باید به چشم‌انداز فلسفی این رشته بپردازیم که پرسش از واقعیت است. اساسا واقعیت کجاست؟ در برابر این سوال چهاررویکرد را می‌توان اتخاذ کرد. در رویکرد اول، امور واقع، تمام چیزهایی‌اند که بیرون از ذهن ما تقرر و جریان دارند. اگر رویکرد شما به امر واقع تا این حد رئالیستی باشد، تحلیل گفتمان موضوعیت ندارد. در مقابل این رویکرد، می‌توان واقعیت را صرفا امری ذهنی دانست. در این حالت نه‌تنها تحلیل گفتمان، بلکه اساس هیچ علمی موضوعیت نخواهد داشت زیرا دیگر چیزی برای مطالعه وجود ندارد. اما در دورویکرد دیگر، می‌توان جایی برای تحلیل گفتمان یافت: رویکرد اول، رئالیسم انتقادی است. مدافعان این نگاه معتقدند علم، مطالعه واقعیت بیرون از ذهن ماست، اما ما دسترسی شفافی به آن نداریم و به اعتبار همین ناشفافیت و ابهام، تحلیل گفتمان معنا پیدا می‌کند. رهیافت دیگر آن است که بگوییم واقعیت یک امر بین‌الذهانی است. در هردو این رویکرد‌ها، زبان، موضوعیت و محوریت بسیاری پیدا می‌کند. زبان خصوصا در رهیافت اخیر، اساس زندگی اجتماعی ماست و جامعه یک هستی تماما زبانی است. پس ذهنی می‌تواند از ابزار تحلیل گفتمان استفاده کند که این نکته برایش مهم باشد: اساسا اموری هست که هیچ بنیانی در جهان مستقل از زبان ندارند و بخش مهمی از آنچه در جهان ما وجود دارد، خاستگاهی غیر از زبان ندارد. از میان این امور می‌توان به دین، قانون، پول، شخصیت، هویت، مشروعیت و اعتماد اشاره کرد. جامعه با این امور تاسیس می‌شود و زبان خانه تمام اینهاست. پس زبان، مساله محوری و کانونی در رویکردهای تحلیل گفتمان است. زبان مجموعه‌ای خودارجاع و خودبسنده و جهانی پر از معناست. رابطه ما با خود و جهان، به واسطه این جهان خودارجاع شکل می‌گیرد. تحلیل گفتمان به شیوه‌های مختلف طبقه‌بندی شده است. من به یکی از این شیوه‌ها استناد می‌کنم. مطابق این شیوه، تحلیل گفتمان، با اغماض در سه‌دسته‌ کلی طبقه‌بندی می‌شود که هریک با هدفی خاص شکل گرفته‌اند. در ادامه می‌کوشم این سه‌دسته را معرفی کنم.
۱- رویکرد‌شناختی به تحلیل گفتمان
رویکرد اول متاثر از ویتگنشتاین دوم است. در این تحلیل، فرض بر آن است که هرنظام اجتماعی و هرجامعه‌ای که حتما بعد تاریخی دارد، به ساختارهای بالنسبه منسجم آگاهی متکی است، یعنی صورت‌بندی‌هایی‌ شناختی وجود دارد که نزد سوژه‌ها، بازیگران، شهروندان و فعالان سیاسی اجتماعی چندان روشن و شفاف نیست. برای مثال، ما در اینجا و اکنون ایران زندگی می‌کنیم و تحت‌تاثیر نظامی از دانایی و آگاهی و شناختیم که چندان وقوفی بر آن نداریم، اما به نحو ناآگاهانه داریم مطابق آن زیست می‌کنیم. این صورت‌بندی دانایی مثل روح می‌ماند؛ روحی که بر ما مستولی است. در این رویکرد، تحلیلگر گفتمان قرار است از طریق محصولاتی که این نظام تولید می‌کند، پنجره‌هایی برای ورود به آن روح و آن جهان بسازد. البته هیچ پژوهشگری نمی‌تواند ادعا کند که من پس از 20سال پژوهش، نهایتا تمام آن روح را احضار کردم بلکه ما فقط می‌توانیم گمانه‌زنی کنیم و ابعادی از آن را از طریق متون، موسیقی، عکس‌ها و روابط اجتماعی نشان دهیم.
۲- رویکرد اجتماعی - فرهنگی به تحلیل گفتمان
این رویکرد تابع نوعی رئالیسم انتقادی است. در این رویکرد نیز هدف علم، همچنان مطالعه امر واقع بیرونی است. اما به امر واقع، دسترسی مستقیم نداریم. جهان‌های فرهنگی من جمله زبان میان ما و آنان فاصله می‌اندازند. در این روایت، از ساختارگرایی بیرون می‌آییم و ادعا نمی‌کنیم که باید از جهان واقع روی‌گردانیم و به ساختار پنهان دسترسی یابیم بلکه معتقدیم واقعیت و جهان‌های فرهنگی وجود دارند و بین آنان رابطه‌های پیچیده‌ای برقرار است. در رویکرد اجتماعی- فرهنگی، ما به جای نگاه‌کردن به کلیت امور، به مسایل اجتماعی می‌پردازیم. در اینجا هرمساله‌ای می‌تواند موضوع تحلیل گفتمان باشد: زنان، اقلیت‌ها، لباس و هرچیز دیگری که به ذهنتان می‌رسد. یک تحلیلگر گفتمان با رویکرد فرهنگی -اجتماعی، مطالعه می‌کند که در یک قلمروی خاص، زبان و صورت‌بندی‌های نمادین آن، چه نقشی بازی می‌کنند و از طریق آنها واقعیات اجتماعی چگونه تحت تاثیر قرار می‌گیرند. زبان گاهی تاثیر می‌پذیرد و گاهی تاثیر می‌گذارد. پس این روایت، خرد‌نگر است و افتخار می‌کند که تحلیل گفتمان را به سطحی کاربردی رسانده است.
۳- رویکرد روانشناسانه به تحلیل گفتمان
سومین روش که کمی تازگی دارد، روانشناسانه است. این رویکرد در تحلیل گفتمان، بر نقدی به روانشناسی کلاسیک و نقدی بر علوم انسانی متعارف مبتنی است. علوم انسانی کلاسیک فرض می‌کند که نوعی علم است و به قواعد تام و قابل تحصیل قابل ارجاع است، یعنی ما ابژه‌های روشن و قاعده‌های قابل تعمیمی میان آنان داریم. این فرض در این رویکرد از تحلیل گفتمان کنار گذاشته می‌شود. از طرف دیگر در روانشناسی، همه‌چیز به «من» ربط دارد و روانشناس، این «من» را از بخش مهمی از واقعیات اجتماعی منفصل می‌کند و آن را به خود و حداکثر به جمع کوچکی از نزدیکان و حیطه خصوصی تقلیل می‌دهد و تنها به مطالعه همین‌ها بسنده می‌کند.
در این سه‌روش تحلیل گفتمان که بیان شد، زبان مقوله‌ای مشترک است. اما در اولی، زبان نمود است در مقابل بود. در روایت دوم، زبان نوعی فکت و متغیر اجتماعی است که اثر می‌دهد و اثر می‌پذیرد و در سومی، زبان نوعی انرژی منتشر اجتماعی است که باید ساختارش شناخته شود.

گفتمان، از واژه‌هایی است که این‌روزها در فضای اجتماعی و سیاسی بسیار شنیده می‌شود. اما این واژه چه معنایی دارد و چگونه می‌توان آن را شناخت؟ محمدجواد غلامرضاکاشی در هفتمین سمینار از سمینارهای آشنایی با دانش پایه که به همت مرکز فرهنگ و اندیشه جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران برگزار می‌شود، مبانی فلسفی و رویکردهای متفاوت رایج «گفتمان» را معرفی کرد. آنچه در ادامه می‌آید، بخشی از سخنرانی او به نقل از پایگاه خبری ایسکانیوز است:

اگر بخواهیم تحلیل گفتمان را از نقطه صفر آغاز کنیم، باید به چشم‌انداز فلسفی این رشته بپردازیم که پرسش از واقعیت است. اساسا واقعیت کجاست؟ در برابر این سوال چهاررویکرد را می‌توان اتخاذ کرد. در رویکرد اول، امور واقع، تمام چیزهایی‌اند که بیرون از ذهن ما تقرر و جریان دارند. اگر رویکرد شما به امر واقع تا این حد رئالیستی باشد، تحلیل گفتمان موضوعیت ندارد. در مقابل این رویکرد، می‌توان واقعیت را صرفا امری ذهنی دانست. در این حالت نه‌تنها تحلیل گفتمان، بلکه اساس هیچ علمی موضوعیت نخواهد داشت زیرا دیگر چیزی برای مطالعه وجود ندارد. اما در دورویکرد دیگر، می‌توان جایی برای تحلیل گفتمان یافت: رویکرد اول، رئالیسم انتقادی است. مدافعان این نگاه معتقدند علم، مطالعه واقعیت بیرون از ذهن ماست، اما ما دسترسی شفافی به آن نداریم و به اعتبار همین ناشفافیت و ابهام، تحلیل گفتمان معنا پیدا می‌کند. رهیافت دیگر آن است که بگوییم واقعیت یک امر بین‌الذهانی است. در هردو این رویکرد‌ها، زبان، موضوعیت و محوریت بسیاری پیدا می‌کند. زبان خصوصا در رهیافت اخیر، اساس زندگی اجتماعی ماست و جامعه یک هستی تماما زبانی است. پس ذهنی می‌تواند از ابزار تحلیل گفتمان استفاده کند که این نکته برایش مهم باشد: اساسا اموری هست که هیچ بنیانی در جهان مستقل از زبان ندارند و بخش مهمی از آنچه در جهان ما وجود دارد، خاستگاهی غیر از زبان ندارد. از میان این امور می‌توان به دین، قانون، پول، شخصیت، هویت، مشروعیت و اعتماد اشاره کرد. جامعه با این امور تاسیس می‌شود و زبان خانه تمام اینهاست. پس زبان، مساله محوری و کانونی در رویکردهای تحلیل گفتمان است. زبان مجموعه‌ای خودارجاع و خودبسنده و جهانی پر از معناست. رابطه ما با خود و جهان، به واسطه این جهان خودارجاع شکل می‌گیرد. تحلیل گفتمان به شیوه‌های مختلف طبقه‌بندی شده است. من به یکی از این شیوه‌ها استناد می‌کنم. مطابق این شیوه، تحلیل گفتمان، با اغماض در سه‌دسته‌ کلی طبقه‌بندی می‌شود که هریک با هدفی خاص شکل گرفته‌اند. در ادامه می‌کوشم این سه‌دسته را معرفی کنم.
۱- رویکرد‌شناختی به تحلیل گفتمان
رویکرد اول متاثر از ویتگنشتاین دوم است. در این تحلیل، فرض بر آن است که هرنظام اجتماعی و هرجامعه‌ای که حتما بعد تاریخی دارد، به ساختارهای بالنسبه منسجم آگاهی متکی است، یعنی صورت‌بندی‌هایی‌ شناختی وجود دارد که نزد سوژه‌ها، بازیگران، شهروندان و فعالان سیاسی اجتماعی چندان روشن و شفاف نیست. برای مثال، ما در اینجا و اکنون ایران زندگی می‌کنیم و تحت‌تاثیر نظامی از دانایی و آگاهی و شناختیم که چندان وقوفی بر آن نداریم، اما به نحو ناآگاهانه داریم مطابق آن زیست می‌کنیم. این صورت‌بندی دانایی مثل روح می‌ماند؛ روحی که بر ما مستولی است. در این رویکرد، تحلیلگر گفتمان قرار است از طریق محصولاتی که این نظام تولید می‌کند، پنجره‌هایی برای ورود به آن روح و آن جهان بسازد. البته هیچ پژوهشگری نمی‌تواند ادعا کند که من پس از 20سال پژوهش، نهایتا تمام آن روح را احضار کردم بلکه ما فقط می‌توانیم گمانه‌زنی کنیم و ابعادی از آن را از طریق متون، موسیقی، عکس‌ها و روابط اجتماعی نشان دهیم.
۲- رویکرد اجتماعی - فرهنگی به تحلیل گفتمان
این رویکرد تابع نوعی رئالیسم انتقادی است. در این رویکرد نیز هدف علم، همچنان مطالعه امر واقع بیرونی است. اما به امر واقع، دسترسی مستقیم نداریم. جهان‌های فرهنگی من جمله زبان میان ما و آنان فاصله می‌اندازند. در این روایت، از ساختارگرایی بیرون می‌آییم و ادعا نمی‌کنیم که باید از جهان واقع روی‌گردانیم و به ساختار پنهان دسترسی یابیم بلکه معتقدیم واقعیت و جهان‌های فرهنگی وجود دارند و بین آنان رابطه‌های پیچیده‌ای برقرار است. در رویکرد اجتماعی- فرهنگی، ما به جای نگاه‌کردن به کلیت امور، به مسایل اجتماعی می‌پردازیم. در اینجا هرمساله‌ای می‌تواند موضوع تحلیل گفتمان باشد: زنان، اقلیت‌ها، لباس و هرچیز دیگری که به ذهنتان می‌رسد. یک تحلیلگر گفتمان با رویکرد فرهنگی -اجتماعی، مطالعه می‌کند که در یک قلمروی خاص، زبان و صورت‌بندی‌های نمادین آن، چه نقشی بازی می‌کنند و از طریق آنها واقعیات اجتماعی چگونه تحت تاثیر قرار می‌گیرند. زبان گاهی تاثیر می‌پذیرد و گاهی تاثیر می‌گذارد. پس این روایت، خرد‌نگر است و افتخار می‌کند که تحلیل گفتمان را به سطحی کاربردی رسانده است.
۳- رویکرد روانشناسانه به تحلیل گفتمان
سومین روش که کمی تازگی دارد، روانشناسانه است. این رویکرد در تحلیل گفتمان، بر نقدی به روانشناسی کلاسیک و نقدی بر علوم انسانی متعارف مبتنی است. علوم انسانی کلاسیک فرض می‌کند که نوعی علم است و به قواعد تام و قابل تحصیل قابل ارجاع است، یعنی ما ابژه‌های روشن و قاعده‌های قابل تعمیمی میان آنان داریم. این فرض در این رویکرد از تحلیل گفتمان کنار گذاشته می‌شود. از طرف دیگر در روانشناسی، همه‌چیز به «من» ربط دارد و روانشناس، این «من» را از بخش مهمی از واقعیات اجتماعی منفصل می‌کند و آن را به خود و حداکثر به جمع کوچکی از نزدیکان و حیطه خصوصی تقلیل می‌دهد و تنها به مطالعه همین‌ها بسنده می‌کند.
در این سه‌روش تحلیل گفتمان که بیان شد، زبان مقوله‌ای مشترک است. اما در اولی، زبان نمود است در مقابل بود. در روایت دوم، زبان نوعی فکت و متغیر اجتماعی است که اثر می‌دهد و اثر می‌پذیرد و در سومی، زبان نوعی انرژی منتشر اجتماعی است که باید ساختارش شناخته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.