|

هویت انرژی و آینده‌اش

اگرچه از ابتدای پیدایش انسان بر کره خاکی، تهیه و مصرف انرژی دغدغه همیشگی او بوده، اما در سال‌های اخیر موضوع انرژی اهمیت قابل‌توجهی یافته است. زمانی انسان به‌طور فردی در تلاش برای جمع‌آوری چوب بود تا خود را گرم کند و زمانی به‌طور گروهی شهرهایی را بنا کرد تا به کاوش در عمق معادن برای یافتن زغال‌سنگ بپردازد. اکنون کشورهایی براساس تولید و صدور نفت و گاز تاسیس شده‌اند. برخی از بنگاه‌های فعال در زمینه‌های مختلف انرژی‌های تجدید‌پذیر همچون انرژی‌های خورشید، باد، امواج بیولوژیک گردش مالی فوق‌العاده‌ای دارند. اما در حال حاضر 63درصد از کل انرژی مصرفی بشر همچنان از نفت و گاز طبیعی تامین می‌شود. فرآیندی که نشان از اهمیت بالای انرژی و تاثیر سیاست‌گذاری‌های مربوط آن در زندگی امروز انسان دارد. از این‌رو مسایل مربوط به انرژی را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: فناوری‌های انرژی، اقتصاد انرژی، مدیریت انرژی، سیاست‌گذاری انرژی، حقوق انرژی و امنیت انرژی. اگرچه در دو قرن اخیر راه‌هایی برای استفاده بهتر از انرژی با استعانت از فناوری پیشرفته یافت شده اما همیشه پیشرفت فناوری و دستیابی به ذخایری که تاکنون کشف نشده به‌لحاظ زمانی پس از دوره‌هایی پدید آمد که نگرانی از کمبود انرژی وجود داشته است. یعنی «عدم اطمینان» از متغیرهای اصلی بازار انرژی‌های پایان‌پذیر. اما از سوی دیگر، در سال‌های اخیر به لحاظ افزایش نقش انرژی و محیط‌زیست در فعالیت‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جوامع مختلف سیاست‌گذاری انرژی اهمیت ویژه‌ای یافته است. در گذشته و پس از شوک نفتی 1973 که در آن کشورهای عرب تولیدکننده نفت خام، شیرهای نفت را به روی جهان غرب بستند، همواره نگرانی از تکرار چنان وضعیتی در کشورهای توسعه‌یافته و در سال‌های اخیر در کشورهای در حال توسعه مانند چین و هند وجود داشته است. اطمینان‌یافتن از برخورداری از عرضه مطمئن و پایدار انرژی و همچنین بازار تقاضای همراه با کشش و رشد مناسب از دغدغه‌های اصلی هر کشور برای توسعه همه‌جانبه خود است. این امر بدون سیاست‌گذاری انرژی در سطح بنگاه‌های صنعتی، شوراها و شهرداری‌های محلی و همچنین دولت‌های ملی و در سطح بین‌المللی امکان‌پذیر نیست. سیاست‌گذاری انرژی دانشی میان‌رشته‌ای است که ترکیبی از معلومات رشته‌های مختلف علمی را ذیل موضوع جدیدی سازماندهی می‌کند و از آن برای حل مسایلی بهره می‌برد که موضوع هیچ‌یک از دانش‌های تشکلیل‌دهنده‌ آن نیست. سیاست‌گذاری انرژی، دانش اقتصاد، مدیریت، علوم فنی و مهندسی، ژئوپلیتیک، حقوق و محیط‌زیست را به اقتضای موضوع در برمی‌گیرد و با مساله‌شناسی و روش‌شناسی خاص خود تحلیل‌ها و توصیه‌های سیاست‌گذارانه ارایه می‌کند. بر همین اساس ارتباط میان دارنده ذخایر انرژی با بنگاه‌های توسعه‌گر و مصرف‌کنندگان در چارچوب حقوق انرژی مطرح می‌شود. از این‌رو در راستای همین فرآیند، امنیت انرژی - عموما به معنی در دسترس‌بودن مقدار کافی و قابل اطمینان عرضه انرژی- بسیار مهم تلقی می‌شود؛ چرا که امنیت انرژی سه مفهوم اساسی زنجیره تحولات انرژی در جهان امروز را در بر می‌گیرد: یعنی قیمت، تداوم و محیط‌زیست.

اگرچه از ابتدای پیدایش انسان بر کره خاکی، تهیه و مصرف انرژی دغدغه همیشگی او بوده، اما در سال‌های اخیر موضوع انرژی اهمیت قابل‌توجهی یافته است. زمانی انسان به‌طور فردی در تلاش برای جمع‌آوری چوب بود تا خود را گرم کند و زمانی به‌طور گروهی شهرهایی را بنا کرد تا به کاوش در عمق معادن برای یافتن زغال‌سنگ بپردازد. اکنون کشورهایی براساس تولید و صدور نفت و گاز تاسیس شده‌اند. برخی از بنگاه‌های فعال در زمینه‌های مختلف انرژی‌های تجدید‌پذیر همچون انرژی‌های خورشید، باد، امواج بیولوژیک گردش مالی فوق‌العاده‌ای دارند. اما در حال حاضر 63درصد از کل انرژی مصرفی بشر همچنان از نفت و گاز طبیعی تامین می‌شود. فرآیندی که نشان از اهمیت بالای انرژی و تاثیر سیاست‌گذاری‌های مربوط آن در زندگی امروز انسان دارد. از این‌رو مسایل مربوط به انرژی را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: فناوری‌های انرژی، اقتصاد انرژی، مدیریت انرژی، سیاست‌گذاری انرژی، حقوق انرژی و امنیت انرژی. اگرچه در دو قرن اخیر راه‌هایی برای استفاده بهتر از انرژی با استعانت از فناوری پیشرفته یافت شده اما همیشه پیشرفت فناوری و دستیابی به ذخایری که تاکنون کشف نشده به‌لحاظ زمانی پس از دوره‌هایی پدید آمد که نگرانی از کمبود انرژی وجود داشته است. یعنی «عدم اطمینان» از متغیرهای اصلی بازار انرژی‌های پایان‌پذیر. اما از سوی دیگر، در سال‌های اخیر به لحاظ افزایش نقش انرژی و محیط‌زیست در فعالیت‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جوامع مختلف سیاست‌گذاری انرژی اهمیت ویژه‌ای یافته است. در گذشته و پس از شوک نفتی 1973 که در آن کشورهای عرب تولیدکننده نفت خام، شیرهای نفت را به روی جهان غرب بستند، همواره نگرانی از تکرار چنان وضعیتی در کشورهای توسعه‌یافته و در سال‌های اخیر در کشورهای در حال توسعه مانند چین و هند وجود داشته است. اطمینان‌یافتن از برخورداری از عرضه مطمئن و پایدار انرژی و همچنین بازار تقاضای همراه با کشش و رشد مناسب از دغدغه‌های اصلی هر کشور برای توسعه همه‌جانبه خود است. این امر بدون سیاست‌گذاری انرژی در سطح بنگاه‌های صنعتی، شوراها و شهرداری‌های محلی و همچنین دولت‌های ملی و در سطح بین‌المللی امکان‌پذیر نیست. سیاست‌گذاری انرژی دانشی میان‌رشته‌ای است که ترکیبی از معلومات رشته‌های مختلف علمی را ذیل موضوع جدیدی سازماندهی می‌کند و از آن برای حل مسایلی بهره می‌برد که موضوع هیچ‌یک از دانش‌های تشکلیل‌دهنده‌ آن نیست. سیاست‌گذاری انرژی، دانش اقتصاد، مدیریت، علوم فنی و مهندسی، ژئوپلیتیک، حقوق و محیط‌زیست را به اقتضای موضوع در برمی‌گیرد و با مساله‌شناسی و روش‌شناسی خاص خود تحلیل‌ها و توصیه‌های سیاست‌گذارانه ارایه می‌کند. بر همین اساس ارتباط میان دارنده ذخایر انرژی با بنگاه‌های توسعه‌گر و مصرف‌کنندگان در چارچوب حقوق انرژی مطرح می‌شود. از این‌رو در راستای همین فرآیند، امنیت انرژی - عموما به معنی در دسترس‌بودن مقدار کافی و قابل اطمینان عرضه انرژی- بسیار مهم تلقی می‌شود؛ چرا که امنیت انرژی سه مفهوم اساسی زنجیره تحولات انرژی در جهان امروز را در بر می‌گیرد: یعنی قیمت، تداوم و محیط‌زیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.