لزوم هماهنگی در ارایه خدمات امدادی
باور خودامدادی در سوانح همگانی شود
شهریار مزیدآبادی . مدرس امداد و نجات
هر ساله چندین زلزله بزرگ در جهان رخ میدهد که باعث مرگ جمعیت زیادی میشود. با توجه به موقعیت ایران با وسعتی حدود یکمیلیون و 600هزار کیلومترمربع، موقعیت جغرافیایی، قرار گرفتن روی کمربند زلزله، تنوع آبوهوایی و موقعیت مهم راهبردی، کشورمان طی دورههای مختلف، شاهد حوادث و بلایای طبیعی و غیرطبیعی بسیاری بوده است. ایران یکی از مناطق زلزلهخیز دنیاست بهطوری که در 100سال اخیر، دهها زلزله با بزرگی بالاتر از هفتریشتر در ایران رخ داده است و بیشتر از 200هزار نفر جان خود را بر اثر زلزله از دست دادهاند و چند برابر بیش از این نیز بیخانمان و مجروح شدهاند. بر اساس آخرین تحقیقات دانشمندان، زمینلرزه همچنان نه قابلپیشبینی و نه قابلپیشگیری است، ولی تلفات و خسارتهای آن قابل کاهش و کنترل است. زمینلرزه میتواند باعث فروریختن ساختمانها و پلها و قطعشدن خطوط انتقال برق و تلفن شود، آتشسوزی و انفجار ایجاد کند، باعث رانش زمین شود و در مناطق ساحلی با ایجاد امواج سهمگینی موسوم به سونامی (Tsunami)، باعث تخریب مناطق ساحلی شود. علاوه بر این باعث از بین رفتن مکان زندگی تعداد زیادی از انسانها و خسارات مالی فراوان میشود.
از حدود 300شهر که اکثرا نقاط پرجمعیت کشور را شامل میشوند، حدود 77درصد روی گسلها و در پهنه زلزلهخیز بنا شدهاند و نزدیک به 35درصد شهرها در معرض سیلابگرفتگی و درصدی هم در معرض توفان یا امواج ساحلی هستند. شهرهای کشور ما در برابر وقوع زلزلههایی با قدرت تخریب متوسط و زیاد، بسیار آسیبپذیر هستند. تجربه زلزلههای 25 سال اخیر رودبار-منجیل (1369)، بم (1382) و ورزقان-اهر (1392) نشان داده است زلزلهای که در کشورهایی مانند ژاپن مشکل چندانی به بار نمیآورد، در کشور ما، علاوهبر واردکردن آسیبهای جدی به زیرساختهای شهری و بر جای گذاشتن تلفات زیاد، یک یا چند شهر از کشور را با بحرانی جدی روبهرو میکند و گاه دامنه مشکلات زلزلهها به حدی است که تبعات آن گریبانگیر کل کشور میشود.
با گذشت 11سال از وقوع زلزله بم (که یکی از پرتلفاتترین فجایع طبیعی سالهای اخیر کشورمان بوده است)، باوجود تمرینات و آموزشهای مداوم، همچنان شاهد مشکلات مرتبط با سرعت و کیفیت امدادرسانی در سوانح هستیم که مسافت، سازماندهی نیروی کارآمد، تجهیزات و برنامه مناسب از جمله دلایل این مشکلات است. باتوجه به امکانات، منابع محدود و معین سازمانهای دولتی و ازسوی دیگر، آسیبپذیری بالای محیطهای شهری و روستایی در برابر سوانح طبیعی، نمیتوان انتظار داشت که نیروهای دولتی متولی مدیریت بحران، کلیه وظایف محوله در راستای نیل به اهداف خود را به صورت متمرکز و بدون حضور مردم آگاه انجام دهند. به عبارت دیگر، تجارب حاصل از بحرانهای گذشته (چه در ایران و چه در جهان)، موید این مطلب است که انجام عملیات واکنش اضطراری مقابله با بحران به تنهایی از عهده دولتها خارج بوده و اجرای عملیات موفق و کاهش خسارات و تلفات توسط سازمانهای مسوول تنها در سایه تلاشهای گروهی مردم و داوطلبان سازمانیافته امکانپذیر خواهد بود. در کشور ما نیروهای انسانی حاضر در صحنه به نیروهای غیردولتی، مردمی و سازماندهیشده و نشده تقسیم میشوند. مردم در زمانهای اولیه پس از
سانحه، در قبال دیدن تصاویر فجیع و شنیدن خبرهای تاثرانگیز با قلب احساسی جریحهدار شده بهسرعت خود را به محل حادثه میرسانند تا بتوانند به هموطنان خود کمکی کرده باشند، ولی اگر این نیروها آموزش ندیده باشند نهتنها مثمرثمر نخواهند بود بلکه سبب مشکلات عدیدهای میشوند و کار مراقبت از آنها هم به مشکلات منطقه افزوده میشود.
هماهنگی در ارایه خدمات امدادی
با توجه به حضور مردم، نیروهای داوطلب امدادی و کارکنان نظامی در عملیاتهای امداد و نجات بهعنوان برخی از فعالیتهای اولیه پاسخگویی بحران، میتوان به مخابره اولین گزارش از وقوع فاجعه، آغاز عملیات امداد و نجات در ساعت اول وقوع فاجعه توسط مردم آسیبدیده و شهرهای اطراف و در ساعات بعد، ورود نیروهای امدادی از شهرهای مختلف کشور و فعالشدن نیروهای نظامی بهعنوان اولین نیروهای امدادرسان از پادگانهای نزدیک و دور، ورود امدادگران خارجی (که بر اهمیت کمکرسانی افزوده میشود)، اشاره کرد. در روزهای بعد راهاندازی چند بیمارستان صحرایی در منطقه، راهاندازی دهها پست اورژانس و امداد در منطقه، راهاندازی چندین نقاهتگاه در سطح کشور و نقش فعال در انتقال افراد مجروح به بیمارستانهای سراسر کشور و دفن اجساد و سرپناه اضطراری اشاره کرد. براساس تجربیات زلزله بم و تواناییهای منحصربهفرد آموزشدیدگان و گروههای سازمانیافته بهویژه امدادگران، نیروهای نظامی و سازمانهای پزشکی باید جایگاه ویژهای برای حضور این نیروها در عملیاتهای امداد و نجات در نظر گرفت اما آنچه واقعیت دارد، بر اساس گفتههای مردم زلزلهزده، بیشتر افراد زندهای که از
زیر آوار بیرون کشیده شدهاند در همان ساعات اولیه و فقط با استفاده از وسایل ابتدایی کشاورزی و دستهای خالی توسط همسایگان نجات یافتهاند.
آموزش و ارتقای فرهنگ ایمنی
ارایه اطلاعات صحیح و کاربردی به اقشار مختلف مردم درخصوص اهمیت استحکام بنا در حفظ جان اعضای خانواده، نحوه مقاومسازی اجزای غیرسازهای در داخل منازل و محل کار (نظیر نحوه استقرار و ثابت کردن اثاثیه)، نحوه و مکانهای مناسب برای پناهگیری هنگام رخداد زلزله، نحوه امدادرسانی به اعضای خانواده و اهل محل در زمان رخداد زلزله و پس از آن، اقدامات لازم برای کاهش خطرات ثانویه نظیر مقابله با آتشسوزی ناشی از زلزله، نحوه مشارکت در فعالیتهای واکنش اضطراری و اسکان موقت و بسیاری موارد دیگر، از مهمترین اقدامات حوزه آموزش عمومی محسوب میشوند. ارگانهایی مانند هلال احمر، نیروهای نظامی، انتظامی و... میتوانند در این راه با همکاری مردم، بسیار منسجمتر عمل کنند. در کشورهایی چون نیوزلند، استرالیا، ترکیه، تایوان، فیلیپین و ژاپن به این امر بهصورت اصولی و با یک برنامهریزی درازمدت توجه شده و با گذشت چند دهه، موضوع آموزش همگانی بهصورتی کارآمد و پویا در بخشهای مختلف نهادینه شده است. استفاده مناسب از گروههای داوطلب واکنش اضطراری در محلات (که سازماندهی آن از چند سال قبل در کشور ما نیز شروع شده) یکی دیگر از برنامههای آمادگی در
شهرهاست که در شرایط اضطراری میتواند در مدیریت بحران شهری به کمک بیاید.
هر ساله چندین زلزله بزرگ در جهان رخ میدهد که باعث مرگ جمعیت زیادی میشود. با توجه به موقعیت ایران با وسعتی حدود یکمیلیون و 600هزار کیلومترمربع، موقعیت جغرافیایی، قرار گرفتن روی کمربند زلزله، تنوع آبوهوایی و موقعیت مهم راهبردی، کشورمان طی دورههای مختلف، شاهد حوادث و بلایای طبیعی و غیرطبیعی بسیاری بوده است. ایران یکی از مناطق زلزلهخیز دنیاست بهطوری که در 100سال اخیر، دهها زلزله با بزرگی بالاتر از هفتریشتر در ایران رخ داده است و بیشتر از 200هزار نفر جان خود را بر اثر زلزله از دست دادهاند و چند برابر بیش از این نیز بیخانمان و مجروح شدهاند. بر اساس آخرین تحقیقات دانشمندان، زمینلرزه همچنان نه قابلپیشبینی و نه قابلپیشگیری است، ولی تلفات و خسارتهای آن قابل کاهش و کنترل است. زمینلرزه میتواند باعث فروریختن ساختمانها و پلها و قطعشدن خطوط انتقال برق و تلفن شود، آتشسوزی و انفجار ایجاد کند، باعث رانش زمین شود و در مناطق ساحلی با ایجاد امواج سهمگینی موسوم به سونامی (Tsunami)، باعث تخریب مناطق ساحلی شود. علاوه بر این باعث از بین رفتن مکان زندگی تعداد زیادی از انسانها و خسارات مالی فراوان میشود.
از حدود 300شهر که اکثرا نقاط پرجمعیت کشور را شامل میشوند، حدود 77درصد روی گسلها و در پهنه زلزلهخیز بنا شدهاند و نزدیک به 35درصد شهرها در معرض سیلابگرفتگی و درصدی هم در معرض توفان یا امواج ساحلی هستند. شهرهای کشور ما در برابر وقوع زلزلههایی با قدرت تخریب متوسط و زیاد، بسیار آسیبپذیر هستند. تجربه زلزلههای 25 سال اخیر رودبار-منجیل (1369)، بم (1382) و ورزقان-اهر (1392) نشان داده است زلزلهای که در کشورهایی مانند ژاپن مشکل چندانی به بار نمیآورد، در کشور ما، علاوهبر واردکردن آسیبهای جدی به زیرساختهای شهری و بر جای گذاشتن تلفات زیاد، یک یا چند شهر از کشور را با بحرانی جدی روبهرو میکند و گاه دامنه مشکلات زلزلهها به حدی است که تبعات آن گریبانگیر کل کشور میشود.
با گذشت 11سال از وقوع زلزله بم (که یکی از پرتلفاتترین فجایع طبیعی سالهای اخیر کشورمان بوده است)، باوجود تمرینات و آموزشهای مداوم، همچنان شاهد مشکلات مرتبط با سرعت و کیفیت امدادرسانی در سوانح هستیم که مسافت، سازماندهی نیروی کارآمد، تجهیزات و برنامه مناسب از جمله دلایل این مشکلات است. باتوجه به امکانات، منابع محدود و معین سازمانهای دولتی و ازسوی دیگر، آسیبپذیری بالای محیطهای شهری و روستایی در برابر سوانح طبیعی، نمیتوان انتظار داشت که نیروهای دولتی متولی مدیریت بحران، کلیه وظایف محوله در راستای نیل به اهداف خود را به صورت متمرکز و بدون حضور مردم آگاه انجام دهند. به عبارت دیگر، تجارب حاصل از بحرانهای گذشته (چه در ایران و چه در جهان)، موید این مطلب است که انجام عملیات واکنش اضطراری مقابله با بحران به تنهایی از عهده دولتها خارج بوده و اجرای عملیات موفق و کاهش خسارات و تلفات توسط سازمانهای مسوول تنها در سایه تلاشهای گروهی مردم و داوطلبان سازمانیافته امکانپذیر خواهد بود. در کشور ما نیروهای انسانی حاضر در صحنه به نیروهای غیردولتی، مردمی و سازماندهیشده و نشده تقسیم میشوند. مردم در زمانهای اولیه پس از
سانحه، در قبال دیدن تصاویر فجیع و شنیدن خبرهای تاثرانگیز با قلب احساسی جریحهدار شده بهسرعت خود را به محل حادثه میرسانند تا بتوانند به هموطنان خود کمکی کرده باشند، ولی اگر این نیروها آموزش ندیده باشند نهتنها مثمرثمر نخواهند بود بلکه سبب مشکلات عدیدهای میشوند و کار مراقبت از آنها هم به مشکلات منطقه افزوده میشود.
هماهنگی در ارایه خدمات امدادی
با توجه به حضور مردم، نیروهای داوطلب امدادی و کارکنان نظامی در عملیاتهای امداد و نجات بهعنوان برخی از فعالیتهای اولیه پاسخگویی بحران، میتوان به مخابره اولین گزارش از وقوع فاجعه، آغاز عملیات امداد و نجات در ساعت اول وقوع فاجعه توسط مردم آسیبدیده و شهرهای اطراف و در ساعات بعد، ورود نیروهای امدادی از شهرهای مختلف کشور و فعالشدن نیروهای نظامی بهعنوان اولین نیروهای امدادرسان از پادگانهای نزدیک و دور، ورود امدادگران خارجی (که بر اهمیت کمکرسانی افزوده میشود)، اشاره کرد. در روزهای بعد راهاندازی چند بیمارستان صحرایی در منطقه، راهاندازی دهها پست اورژانس و امداد در منطقه، راهاندازی چندین نقاهتگاه در سطح کشور و نقش فعال در انتقال افراد مجروح به بیمارستانهای سراسر کشور و دفن اجساد و سرپناه اضطراری اشاره کرد. براساس تجربیات زلزله بم و تواناییهای منحصربهفرد آموزشدیدگان و گروههای سازمانیافته بهویژه امدادگران، نیروهای نظامی و سازمانهای پزشکی باید جایگاه ویژهای برای حضور این نیروها در عملیاتهای امداد و نجات در نظر گرفت اما آنچه واقعیت دارد، بر اساس گفتههای مردم زلزلهزده، بیشتر افراد زندهای که از
زیر آوار بیرون کشیده شدهاند در همان ساعات اولیه و فقط با استفاده از وسایل ابتدایی کشاورزی و دستهای خالی توسط همسایگان نجات یافتهاند.
آموزش و ارتقای فرهنگ ایمنی
ارایه اطلاعات صحیح و کاربردی به اقشار مختلف مردم درخصوص اهمیت استحکام بنا در حفظ جان اعضای خانواده، نحوه مقاومسازی اجزای غیرسازهای در داخل منازل و محل کار (نظیر نحوه استقرار و ثابت کردن اثاثیه)، نحوه و مکانهای مناسب برای پناهگیری هنگام رخداد زلزله، نحوه امدادرسانی به اعضای خانواده و اهل محل در زمان رخداد زلزله و پس از آن، اقدامات لازم برای کاهش خطرات ثانویه نظیر مقابله با آتشسوزی ناشی از زلزله، نحوه مشارکت در فعالیتهای واکنش اضطراری و اسکان موقت و بسیاری موارد دیگر، از مهمترین اقدامات حوزه آموزش عمومی محسوب میشوند. ارگانهایی مانند هلال احمر، نیروهای نظامی، انتظامی و... میتوانند در این راه با همکاری مردم، بسیار منسجمتر عمل کنند. در کشورهایی چون نیوزلند، استرالیا، ترکیه، تایوان، فیلیپین و ژاپن به این امر بهصورت اصولی و با یک برنامهریزی درازمدت توجه شده و با گذشت چند دهه، موضوع آموزش همگانی بهصورتی کارآمد و پویا در بخشهای مختلف نهادینه شده است. استفاده مناسب از گروههای داوطلب واکنش اضطراری در محلات (که سازماندهی آن از چند سال قبل در کشور ما نیز شروع شده) یکی دیگر از برنامههای آمادگی در
شهرهاست که در شرایط اضطراری میتواند در مدیریت بحران شهری به کمک بیاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.