نگاهی به فعالیتها برای بازیابی توان روانی آسیبدیدگان «بم»
رفیقان نیمهراه
عباس سبزواری . بنیانگذار و رییس هیاتمدیره سازمان خیریه همراهان بم
زلزله 1382 شهر بم از جهات زیادی حادثهای منحصربهفرد بود. در این حادثه برخلاف اغلب زلزلههای ایران و جهان که کانون آن با شهر کموبیش فاصله دارد، جزو نادر زلزلههایی بود که کانون آن در عمق هفتکیلومتری و محل گسلش، از زیر شهر عبور میکرد و با درنظرداشتن این نکته که در اغلب زلزلهها از سه نوع حرکت زمین، یک یا دو نوع آن تجربه میشود، حاصل شوک اصلی بدترین نوع رفتار زمین با حرکتهای افقی، دورانی و عمودی با مولفه حدود g1 و با قدرتی در حدود8/6 در مقیاس امواج درونی (ریشتر) شد که بدترین تخریب را در نوع خود بهجا گذاشت و تلفات انسانی بسیار سنگینی به بار آورد که بهعلت تناقضگویی در ارایه آمار صحیح توسط مقامات رسمی، هنوز هم در بین مردم بومی بر سر تعداد واقعی آن بحث است. (مقامات رسمی ابتدا تلفات را 45هزار، سپس 26هزار و بعد از آن بالغ بر 30هزار نفر اعلام کردند.) یکی دیگر از ویژگیهای زلزله بم این بود که در این حادثه مرکز یک شهرستان بزرگ که کانون ارایه خدمات بهداشتی- درمانی، اداری، اقتصادی، امنیتی و... بود، بهطور کامل تخریب شد و در نتیجه، بخشها و روستاهای تابعه ناگهان از این خدمات محروم شدند که در نتیجه، بر آشفتگی شهر
دامن زد.
اما نکته مهم این است که این وضعیت میتوانست و میتواند بهعنوان یک مدل برای تدوین طرحهای مدیریت بحران در مواقعی که مراکز شهرستان، استان یا کشور دچار آسیب میشوند، مورد مداقه و مطالعه دقیق قرار گیرد. شواهد نشان میداد برخی از سازمانهای غیرایرانی ضمن ارایه خدمات بشردوستانه، از مستندسازی این شرایط و استفاده مناسب از این فرصت طلایی برای مطالعه، ثبت و انتقال این تجربیات به کشورهای دیگر دریغ نکردند درحالیکه تصور نمیکنم تاکنون در داخل کشور از این فرصت برای مستندسازی این تجربههای گرانبها استفاده چندانی شده باشد زیرا در عمل، فرآیند مستندسازی در کشور ما فاقد متولی است و حتی اگر سازمانی به مستندسازی عقیده داشته باشد نیز «حداکثر» برای خود، اطلاعاتی را جمعآوری و در بانکهای اطلاعاتی خود بایگانی میکند. البته حتی اگر از این اسناد بهدرستی نگهداری کنند و از یک دوره مدیریتی تا دوره بعد، این مستندات مفقود نشوند، باز هم این اطلاعات غالبا هرگز به تدوین طرح و برنامه منجر نمیشوند. اما به هر حال امید است متولیان امر به این موضوع مهم توجه کرده و این اطلاعات را که هنوز قابل دسترسی هستند، جمعآوری، ثبت و از آن برای
برنامهریزی و تدوین طرحهای مدیریت بحران در کشور استفاده کنند.
اما یکی از تبعات منفی بسیار مهم حادثه که از آن غفلت کردند، توجهنکردن به مداخلات روانی-اجتماعی بعد از حادثه بود. آنچه مسلم است تمام شهروندان یک شهر به علت ازدستدادن نه فقط اعضای خانواده، بلکه طایفه و حمایتهای روانی آن طایفه، نهتنها مامن و دارایی مادی، بلکه امنیتخاطری را که این امکانات برای هر انسانی ایجاد میکنند، از دست دادند و در نتیجه در معرض آسیبهای جدی روحی قرار گرفتند و پر واضح است نیاز چنین جامعهای به حمایتهای روانی، در اولویت قرار دارد. در حادثه زلزله بم با حمایت مالی یونیسف و با مدیریت اداره سلامت روان وزارت بهداشت و درمان، ستادی به نام ستاد مداخلات روانی اجتماعی بم راهاندازی شد که با روش گروهدرمانی و با کمک تعدادی از فارغالتحصیلان کارشناسی روانشناسی و همچنین چند نفر از رزیدنتهای روانپزشکی که در قالب ماموریتهای یکماهه به بم مراجعه میکردند، کار گروهدرمانی را دنبال میکردند اما چهار اشکال اساسی در این فعالیت مشهود بود که این خدمات را کماثر کرد:
1- تعداد نیروهای شاغل در این ستاد، تناسبی با حجم کار و جمعیت بازمانده شهر نداشت. (بهطور میانگین حدود 20 تا 30 نیروی فنی در ستاد مشغول بودند.)
2- سیاست این ستاد، ارایه کار کمی به جای کار کیفی بود.
3- اغلب نیروهای این ستاد، فاقد تجربه و معلومات کافی برای مداخله در هنگام ترومای پس از حادثه (PTSD) بهویژه در مقیاس یک شهر بودند.
4- کار این ستاد حدود یک سال بعد از تشکیل، بهصورتی غیرفنی و ناگهانی تعطیل شد زیرا بهمحض اتمام بودجه یونیسف، وزارت بهداشت حاضر نشد بودجه ادامه کار این ستاد را تامین کند و در نتیجه کار مداخلات روانی در بم بیاثر یا حداکثر بسیار کماثر باقی ماند که این نقصان، مشکلات متعددی را برای شهروندان بهوجود آورده و امید میرود مسوولان محترم وزارت بهداشت در این زمینه نیز با اتخاذ تدبیر و تصمیمهای صحیح و لازم و سازماندهی تیمهای متخصص مداخله و آغاز یک کار علمی جدی، امید را به جامعه آسیبدیده بم بازگردانند. ضمن آنکه این موضوع نیز میتواند بهعنوان یک تجربه برای حوادث بعدی، موردی برای تحقیق و پژوهش و استفاده باشد. آنچه مسلم است اینکه با وجود نیاز به مسکن و تغذیه این نیازها بهعنوان نیازهای اولیه شناخته شدهاند، اما حتی تامین این نیازها به تنهایی نمیتواند یک جامعه را به زندگی طبیعی، سالم و پویا بازگرداند.
زلزله 1382 شهر بم از جهات زیادی حادثهای منحصربهفرد بود. در این حادثه برخلاف اغلب زلزلههای ایران و جهان که کانون آن با شهر کموبیش فاصله دارد، جزو نادر زلزلههایی بود که کانون آن در عمق هفتکیلومتری و محل گسلش، از زیر شهر عبور میکرد و با درنظرداشتن این نکته که در اغلب زلزلهها از سه نوع حرکت زمین، یک یا دو نوع آن تجربه میشود، حاصل شوک اصلی بدترین نوع رفتار زمین با حرکتهای افقی، دورانی و عمودی با مولفه حدود g1 و با قدرتی در حدود8/6 در مقیاس امواج درونی (ریشتر) شد که بدترین تخریب را در نوع خود بهجا گذاشت و تلفات انسانی بسیار سنگینی به بار آورد که بهعلت تناقضگویی در ارایه آمار صحیح توسط مقامات رسمی، هنوز هم در بین مردم بومی بر سر تعداد واقعی آن بحث است. (مقامات رسمی ابتدا تلفات را 45هزار، سپس 26هزار و بعد از آن بالغ بر 30هزار نفر اعلام کردند.) یکی دیگر از ویژگیهای زلزله بم این بود که در این حادثه مرکز یک شهرستان بزرگ که کانون ارایه خدمات بهداشتی- درمانی، اداری، اقتصادی، امنیتی و... بود، بهطور کامل تخریب شد و در نتیجه، بخشها و روستاهای تابعه ناگهان از این خدمات محروم شدند که در نتیجه، بر آشفتگی شهر
دامن زد.
اما نکته مهم این است که این وضعیت میتوانست و میتواند بهعنوان یک مدل برای تدوین طرحهای مدیریت بحران در مواقعی که مراکز شهرستان، استان یا کشور دچار آسیب میشوند، مورد مداقه و مطالعه دقیق قرار گیرد. شواهد نشان میداد برخی از سازمانهای غیرایرانی ضمن ارایه خدمات بشردوستانه، از مستندسازی این شرایط و استفاده مناسب از این فرصت طلایی برای مطالعه، ثبت و انتقال این تجربیات به کشورهای دیگر دریغ نکردند درحالیکه تصور نمیکنم تاکنون در داخل کشور از این فرصت برای مستندسازی این تجربههای گرانبها استفاده چندانی شده باشد زیرا در عمل، فرآیند مستندسازی در کشور ما فاقد متولی است و حتی اگر سازمانی به مستندسازی عقیده داشته باشد نیز «حداکثر» برای خود، اطلاعاتی را جمعآوری و در بانکهای اطلاعاتی خود بایگانی میکند. البته حتی اگر از این اسناد بهدرستی نگهداری کنند و از یک دوره مدیریتی تا دوره بعد، این مستندات مفقود نشوند، باز هم این اطلاعات غالبا هرگز به تدوین طرح و برنامه منجر نمیشوند. اما به هر حال امید است متولیان امر به این موضوع مهم توجه کرده و این اطلاعات را که هنوز قابل دسترسی هستند، جمعآوری، ثبت و از آن برای
برنامهریزی و تدوین طرحهای مدیریت بحران در کشور استفاده کنند.
اما یکی از تبعات منفی بسیار مهم حادثه که از آن غفلت کردند، توجهنکردن به مداخلات روانی-اجتماعی بعد از حادثه بود. آنچه مسلم است تمام شهروندان یک شهر به علت ازدستدادن نه فقط اعضای خانواده، بلکه طایفه و حمایتهای روانی آن طایفه، نهتنها مامن و دارایی مادی، بلکه امنیتخاطری را که این امکانات برای هر انسانی ایجاد میکنند، از دست دادند و در نتیجه در معرض آسیبهای جدی روحی قرار گرفتند و پر واضح است نیاز چنین جامعهای به حمایتهای روانی، در اولویت قرار دارد. در حادثه زلزله بم با حمایت مالی یونیسف و با مدیریت اداره سلامت روان وزارت بهداشت و درمان، ستادی به نام ستاد مداخلات روانی اجتماعی بم راهاندازی شد که با روش گروهدرمانی و با کمک تعدادی از فارغالتحصیلان کارشناسی روانشناسی و همچنین چند نفر از رزیدنتهای روانپزشکی که در قالب ماموریتهای یکماهه به بم مراجعه میکردند، کار گروهدرمانی را دنبال میکردند اما چهار اشکال اساسی در این فعالیت مشهود بود که این خدمات را کماثر کرد:
1- تعداد نیروهای شاغل در این ستاد، تناسبی با حجم کار و جمعیت بازمانده شهر نداشت. (بهطور میانگین حدود 20 تا 30 نیروی فنی در ستاد مشغول بودند.)
2- سیاست این ستاد، ارایه کار کمی به جای کار کیفی بود.
3- اغلب نیروهای این ستاد، فاقد تجربه و معلومات کافی برای مداخله در هنگام ترومای پس از حادثه (PTSD) بهویژه در مقیاس یک شهر بودند.
4- کار این ستاد حدود یک سال بعد از تشکیل، بهصورتی غیرفنی و ناگهانی تعطیل شد زیرا بهمحض اتمام بودجه یونیسف، وزارت بهداشت حاضر نشد بودجه ادامه کار این ستاد را تامین کند و در نتیجه کار مداخلات روانی در بم بیاثر یا حداکثر بسیار کماثر باقی ماند که این نقصان، مشکلات متعددی را برای شهروندان بهوجود آورده و امید میرود مسوولان محترم وزارت بهداشت در این زمینه نیز با اتخاذ تدبیر و تصمیمهای صحیح و لازم و سازماندهی تیمهای متخصص مداخله و آغاز یک کار علمی جدی، امید را به جامعه آسیبدیده بم بازگردانند. ضمن آنکه این موضوع نیز میتواند بهعنوان یک تجربه برای حوادث بعدی، موردی برای تحقیق و پژوهش و استفاده باشد. آنچه مسلم است اینکه با وجود نیاز به مسکن و تغذیه این نیازها بهعنوان نیازهای اولیه شناخته شدهاند، اما حتی تامین این نیازها به تنهایی نمیتواند یک جامعه را به زندگی طبیعی، سالم و پویا بازگرداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.