آمادگی برای زلزلههای بعدی در 2 پرده
«بم»، مرور یک تجربه
سیامک زندرضوی.استادیار دانشگاه شهیدباهنر کرمان
در سالروز زلزله بم و به یاد همه آن دستان و دیدگانی که ناخواسته از زیستن محروم شدند، شایسته است پس از مرور چندنکته مرتبط با آن شرایط، از خودمان بپرسیم آیا آن تجربه دردناک، دستاورد قابلدفاعی برای همه کسانی که زیستن را تا آخرین لحظه، ارزشمند میدانند، فراهم کرده است؟ برای پاسخ به این پرسش، شما را به مشاهده چندصحنه نزدیک از زلزله بم فرامیخوانم.
پرده اول
1- در 24ساعت اول، اکثر کمککنندگان، بازماندگان از زلزلهاند که به دنبال خویشاوندان خود در شهر ویران سرگردانند. در حالیکه اولین مشکل، نبود بیل و کلنگ برای برداشتن آوارههای خشت و گل است.
2- در آن شرایط کودکان بازمانده، رها در میان آوارها، گرسنه و سرمازده بهدنبال چهرهای آشنا، اطراف را جستوجو میکنند.
3- سالخوردگان و ناتوانان همانند کودکان اطراف را میکاوند و بهدنبال صدا و چشمان آشنایی هستند.
4- زنان بازمانده بااحساس عمیق ناتوانی از اینکه چگونه کودکان پریشان را دلداری دهند، چگونه مرهمی بر زخم مجروحان بگذارند و آیا این حادثه عقوبتی است؟ چرا همه بیترحم مجازات میشوند؟
5- جوانان که ناتوان از برپاکردن چادری که به زحمت به چنگ آوردهاند، همزمان در جستوجوی مکان خواب مردگانی هستند که هنوز پیکرشان یافت نشده است. چالاک، با دقت یک کارشناس نقشهبردار، مکان خواب مادربزرگ را مشخص کرده و در رساندن پیکرش به امامزاده زید برای تدفین فوری رهسپار هستند.
پرده دوم
1- مقامهای مسوول در مدیریت بحران در پایتخت، همگی زمزمه میکنند: بازماندگان، پریشانحال و ناتوان از تصمیمگیری هستند. بنابراین بهتر است در چادر بمانند و دیگران وضعیت را بهبود بخشند.
2- همان مقامات نجوا میکنند: اسکان در خانهها، در محیط آلوده، بهصلاح نیست، ساخت اردوگاه در بیرون شهر به مصلحت آنان است.
3- مقامات در شهر بم، دستگاههای اجرایی گوناگون را هماهنگ میکنند، هرچند ساختار بهشدت، بخشی و مرکزگرای این ادارات، بهسرعت ناهماهنگ میشوند و هردستگاه راه خود را میرود.
4- اولینبار است بم، شاهد حضور گسترده سازمانهای غیردولتی داخلی و خارجی است. با اینهمه برنامههای آنها توسط مقامات در بسیاری از موارد تغییر مییابد و در نتیجه، آنها به فعالیتهایی وارد میشوند که در آن، تجربه قبلی ندارند.
در صحنههای مذکور، حضور موثر شهروندان آسیبدیده برای بهبود شرایط، محدود و مشروط است. در چنین شرایطی، تجربهای در چندمحله شهر بم با همکاری دانشگاه شهیدباهنر و ریاست شورای اسلامی شهر بم و با اتکا به تجربه دکتر«پرویز پیران» در تجربه شورایاری شهر تهران در دهه70شمسی، به دست آمد که جزییات آن به قرار زیر است:
1- همه افراد بالای 16سال در یک محله تعاملی برای حضور در گروههای کاری متناسب با تجربه و علاقه خود دعوت میشوند. گروهها عبارتند از: اسکان، کودکان، سالمندان، زنان، اطلاعرسانی و... .
2- هرگروه فهرست امکانات و آموزشهای مورد نیاز خود را تهیه کرده و برای تهیه آنها اقدام میکند.
3- اعضای گروه اسکان، بهطور خاص نقشه خطر محله را تهیه کرده و نقاط امن را برای اسکان اضطراری انتخاب و کانکس تجهیزات و امکانات اولیه خود را در آنجا مستقر میکنند.
4- گروههای مذکور بهطور منظم گرد هم میآیند و برای خود، ساختاری تعریف میکنند به طوری که درنهایت هرمحله تعاملی، دونماینده برای حضور در گردهماییهای سطوح بالاتر معرفی میکنند.
به یاد داشته باشیم تجربه ما در بم نشان داد اتکا به این برنامههای از بالا و با ساختار اداری، نمیتواند جایگزین حضور موثر و بابرنامه اکثریت شهروندان ساکن یک محله باشد. حتی اگر نصف آنان زنده نمانند، بقیه اعضای گروهها خواهند توانست به سازماندهی محله خود بپردازند، به شرط آنکه مطمئن باشند گروههایی همانند، به امداد نزدیکانشان در محله دیگر خواهند پرداخت. آیا این راهحل، جواب بخشی از صحنههای ابتدای یادداشت خواهد بود؟
در سالروز زلزله بم و به یاد همه آن دستان و دیدگانی که ناخواسته از زیستن محروم شدند، شایسته است پس از مرور چندنکته مرتبط با آن شرایط، از خودمان بپرسیم آیا آن تجربه دردناک، دستاورد قابلدفاعی برای همه کسانی که زیستن را تا آخرین لحظه، ارزشمند میدانند، فراهم کرده است؟ برای پاسخ به این پرسش، شما را به مشاهده چندصحنه نزدیک از زلزله بم فرامیخوانم.
پرده اول
1- در 24ساعت اول، اکثر کمککنندگان، بازماندگان از زلزلهاند که به دنبال خویشاوندان خود در شهر ویران سرگردانند. در حالیکه اولین مشکل، نبود بیل و کلنگ برای برداشتن آوارههای خشت و گل است.
2- در آن شرایط کودکان بازمانده، رها در میان آوارها، گرسنه و سرمازده بهدنبال چهرهای آشنا، اطراف را جستوجو میکنند.
3- سالخوردگان و ناتوانان همانند کودکان اطراف را میکاوند و بهدنبال صدا و چشمان آشنایی هستند.
4- زنان بازمانده بااحساس عمیق ناتوانی از اینکه چگونه کودکان پریشان را دلداری دهند، چگونه مرهمی بر زخم مجروحان بگذارند و آیا این حادثه عقوبتی است؟ چرا همه بیترحم مجازات میشوند؟
5- جوانان که ناتوان از برپاکردن چادری که به زحمت به چنگ آوردهاند، همزمان در جستوجوی مکان خواب مردگانی هستند که هنوز پیکرشان یافت نشده است. چالاک، با دقت یک کارشناس نقشهبردار، مکان خواب مادربزرگ را مشخص کرده و در رساندن پیکرش به امامزاده زید برای تدفین فوری رهسپار هستند.
پرده دوم
1- مقامهای مسوول در مدیریت بحران در پایتخت، همگی زمزمه میکنند: بازماندگان، پریشانحال و ناتوان از تصمیمگیری هستند. بنابراین بهتر است در چادر بمانند و دیگران وضعیت را بهبود بخشند.
2- همان مقامات نجوا میکنند: اسکان در خانهها، در محیط آلوده، بهصلاح نیست، ساخت اردوگاه در بیرون شهر به مصلحت آنان است.
3- مقامات در شهر بم، دستگاههای اجرایی گوناگون را هماهنگ میکنند، هرچند ساختار بهشدت، بخشی و مرکزگرای این ادارات، بهسرعت ناهماهنگ میشوند و هردستگاه راه خود را میرود.
4- اولینبار است بم، شاهد حضور گسترده سازمانهای غیردولتی داخلی و خارجی است. با اینهمه برنامههای آنها توسط مقامات در بسیاری از موارد تغییر مییابد و در نتیجه، آنها به فعالیتهایی وارد میشوند که در آن، تجربه قبلی ندارند.
در صحنههای مذکور، حضور موثر شهروندان آسیبدیده برای بهبود شرایط، محدود و مشروط است. در چنین شرایطی، تجربهای در چندمحله شهر بم با همکاری دانشگاه شهیدباهنر و ریاست شورای اسلامی شهر بم و با اتکا به تجربه دکتر«پرویز پیران» در تجربه شورایاری شهر تهران در دهه70شمسی، به دست آمد که جزییات آن به قرار زیر است:
1- همه افراد بالای 16سال در یک محله تعاملی برای حضور در گروههای کاری متناسب با تجربه و علاقه خود دعوت میشوند. گروهها عبارتند از: اسکان، کودکان، سالمندان، زنان، اطلاعرسانی و... .
2- هرگروه فهرست امکانات و آموزشهای مورد نیاز خود را تهیه کرده و برای تهیه آنها اقدام میکند.
3- اعضای گروه اسکان، بهطور خاص نقشه خطر محله را تهیه کرده و نقاط امن را برای اسکان اضطراری انتخاب و کانکس تجهیزات و امکانات اولیه خود را در آنجا مستقر میکنند.
4- گروههای مذکور بهطور منظم گرد هم میآیند و برای خود، ساختاری تعریف میکنند به طوری که درنهایت هرمحله تعاملی، دونماینده برای حضور در گردهماییهای سطوح بالاتر معرفی میکنند.
به یاد داشته باشیم تجربه ما در بم نشان داد اتکا به این برنامههای از بالا و با ساختار اداری، نمیتواند جایگزین حضور موثر و بابرنامه اکثریت شهروندان ساکن یک محله باشد. حتی اگر نصف آنان زنده نمانند، بقیه اعضای گروهها خواهند توانست به سازماندهی محله خود بپردازند، به شرط آنکه مطمئن باشند گروههایی همانند، به امداد نزدیکانشان در محله دیگر خواهند پرداخت. آیا این راهحل، جواب بخشی از صحنههای ابتدای یادداشت خواهد بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.