|

نقد و تفسیر نمایش «اِرَخش» به نویسندگی و کارگردانی «مسعود دلخواه»

هستی‌شناسی اِرَخش

نوشتار حاضر می‌خواهد تا ضمن بهره‌گیری از مضمون نمایش ارخش (آرش) و تطبیق آن با هستی آرش، به این پرسش پاسخ دهد که آیا مضمون نمایش فوق توانسته تمامیت هستی آرش را به نمایش بگذارد؟ از همین رو ابتدا خلاصه‌ای از نمایش«ارخش» نگاشته می‌شود و سپس به هستی ارخش و نمود آن در نمایش، پرداخته خواهد شد.
خلاصه نمایش: نبرد منوچهرشاه با افراسیاب؛ ایران و توران؛ پس از مدتی خشکسالی همه‌جا را فرا می‌گیرد. افراسیاب شرط می‌گذارد: فردی از سپاه زخمگین ایران بیاید و تیری بیندازد؛ تا هر کجا تیر او رفت همانجا مرز ایران و توران شود. به موجب این پیمان، از سپاه ایران ستوربانی به نام آرش توسط افراسیاب برگزیده می‌شود...
اکنون هستی‌شناسی آرش: آرش، ستوربانی ناشناس، با کنش ویژه خویش هویتی نوین پیدا می‌کند: او با پایبندی به پیمان، عدالت را اجرا می‌کند و از مرزهای کشوری که کانون حیات جهان در آن است دفاع می‌کند و آن را گسترش می‌دهد. قهرمانی آرش در گرو برقراری عدالت است. آنچه که آرش ستوربان را، آرش قهرمان و موجودی منحصر به‌فرد می‌کند، آن یگانه وجودی است که کارکردها و معنای کنش آرش در گرو«بودن» اوست: ایزد مهر؛ منشأ هستی و کارکرد آرش است. ارخش یا آرش به معنای خورشید و آفتاب است؛ خورشید نماد ایزد مهر و گردونه‌اش بود که جهان را با آن می‌پیمایید. نگهبانی و تحقق عدالت بر عهده مهر است. در اوستا او را هزار چشم، دارنده چراگاه‌های فراخ نیز می‌دانند. این خصوصیات مهر نمایانگر کارکردهای چندگانه او نیز هستند. اگر بخواهیم بر سیاق ایدئولوژی سه کنش دومزیل بنگریم می‌توان گفت که ایزد مهر توامان در دورانی کنش فرمانروایی، جنگاوری و برزیگری را داشته و حامی تمامی طبقات اجتماعی نیز بوده است.
بر اساس موارد فوق می‌توان گفت: آنچه که در کار دلخواه مشخص نیست سیطره ذات آرش به‌عنوان نیرویی پیش برنده و تعیین‌گر فرجام کار است. در حالی که دلخواه سعی دارد در زبان، رفتار، طراحی لباس و صحنه فضای اسطوره‌ای ـ حماسی را تداعی کند. پس معیاری تعیین می‌کند که می‌خواهد بر اساس آن هستی آرش و ملتی را نشان دهد اما در لایه رویی رفتار آرش و مفاهیم آن گرفتار می‌شود. این ایراد به‌طور کلی خود را در میزانسن و مفاهیم برآمده از آن نشان می‌دهد؛ میزانسن که نمایش‌دهنده ارتباط عناصر نمایش، معنا و کشف لایه‌های پنهان رویدادها و ذهنیت‌هاست، کلیت یک اثر را در بر می‌گیرد. آنچه که دلخواه برگزیده این است: اغلب بازی‌ها در کف صحنه جریان دارند و با نورپردازی از کناره‌ها نیز بر آن تاکید می‌کند، اگر لحظاتی بر بلندی ارابه نیز قرار می‌گیرند صرفا به‌خاطر این ایده کلیشه‌ای است که فرد قدرتمند در بالا قرار دارد. در جریان تردیدهای سپاهیان دوست و دشمن به آرش او دچار هذیان و اضطراب می‌شود که این معقوله به‌قول کی‌یر کگارد هستی‌شناسانه، از طریق تکرار دفرمه شده بعضی جملات و حرکات آهسته بر بحران آرش تاکید می‌کند و این‌گونه می‌خواهد پروسه تحول ستوربان به آرش و شقاوت ناشی از این پوست‌اندازی را نشان دهد. در اینجا ابتدایی‌ترین کار بزرگ‌ترین مشکل می‌شود. ارخش نمایشی شخصیت‌محور است اما به هستی و چگونگی کنش آن دقتی نمی‌شود. آرش ذاتا در پیوند با ایزد مهر است اما میزانسن ارتباطی با کنش و ذات آرش ندارد. یک اصل وجود دارد، اگر مدعی پایبندی به ساختار و مفاهیم اساطیری هستیم باید فرم آن را که پیوسته با کارکردش است نیز نشان دهیم. به استناد حجاری‌های نقش رستم، خورشید یا چرخ گردون مهر و هزار چشم بودن او می‌توان فهمید که شکل هندسی و نمادین«مهر» شکل کامل دایره است؛ این شکل ما را در مورد سازماندهی میزانسن بر صحنه راهنمایی می‌کند. در اسطوره آرش چنین کنش و اندیشه‌ای مستتر است؛ آرش برای تیر انداختن، پروسه‌ای«تحول‌گرایانه» را طی می‌کند و پس از پرتاب تیر، با چرخش (دایره) کیهان یگانه می‌شود. چنانچه بیان شد اصلی‌ترین اشکال ساختاری اثر دلخواه این است که نه تنها مفاهیم اساسی مهر به درستی بیان نشده بلکه میزانسن‌های به کار رفته در تناقض و بی‌ارتباط با مفهوم اثر و ساختار بنیانی داستان است؛ زیرا رفتارها و حرکات بر کف مسطح صحنه با خطوط مستقیم و خشک طراحی شده است در حالی که به استناد موارد فوق باید در کل اثر و روابط، چرخه‌ای مداوم را احساس و مشاهده کنیم. در جهانی که آینده‌اش نامعلوم و قهرمانش پیش از قهرمانی متزلزل و شاهانش مضطرب و مردد هستند نماد دایره و کاربرد آن می‌تواند در بیان سیلان‌های ذهنی، عاطفی و تحول شخصیت‌ها بیانگر حقیقت رخدادها باشد. اگر هستی آرش در پیوند با مهر است از این‌رو تحول او به‌سوی قهرمان شدن می‌تواند و بایسته است که منطبق با ماهیت هستی مهر باشد. آرش چشم ناظر جهان می‌شود، همچون ایزد مهر«هزار چشم» که چیزی از او پنهان نمی‌ماند؛ هر چشمی یک آرش است که عدالت و پیمان در این جهان را می‌پاید؛ از این‌رو تیر انداختن ـ که دلخواه بر آن تاکید دارد- مساله اصلی نیست، بلکه اصل: تحول آرش به«هزار چشم» است. لازم نیست فیگوری خام برای تیراندازی لحاظ شود بلکه لازم است تا تحول آرش بازنمایی شود.
از سویی دیگر رنگ لباس آرش از ابتدا ارغوانی است، رنگ طبقه حاکم؛ در حالی که او ستوربان است و بر اساس رنگ لباس طبقات اجتماعی در اسطوره و حماسه، لباس او باید کبود باشد. آیا دلخواه می‌خواهد همچون ایدئولوژی ناسیونال سوسیالیسم کسرایی بگوید که آرش از همان ابتدا قهرمان است و از اراده«خلق» برآمده؟ حتی اگر چنین باشد در نظر گرفتن تک‌رنگ کهربایی اشتباه است. زیرا دلخواه آرشی را نشان می‌دهد که همچون آرش بیضایی دچار تطور است. کنش رنگ باید مبتنی بر کنش آرش باشد. آرش همچون ایزد مهر سه کنش فرمانروایی و جنگاوری و برزیگری که ایده‌ای مکشوف دو مزیل است را دارد، از این‌رو چرا نباید رنگ لباس او نیز از این فرآیند تبعیت کند؟ یعنی رنگ لباس آرش توامان کبود، سرخ (طبقه ارتشتاران) و ارغوانی است، که وحدتی با تطور هستی‌اش ندارد.
نتیجه آنکه ارخش نمایشی نیست که عمیقا به مفاهیم و چگونگی نمایش آنها اندیشیده شده باشد. اثری است که تاکید بر ناسیونالیسم واپسگرا دارد و ماهیت هستی آرش به‌عنوان شخصیتی که توامان پیش‌برنده و فرجام‌بخش رویدادها است به علت فرم نادرست میزانسن و روابط موجود در آن تحقق نیافته است.
نوشتار حاضر می‌خواهد تا ضمن بهره‌گیری از مضمون نمایش ارخش (آرش) و تطبیق آن با هستی آرش، به این پرسش پاسخ دهد که آیا مضمون نمایش فوق توانسته تمامیت هستی آرش را به نمایش بگذارد؟ از همین رو ابتدا خلاصه‌ای از نمایش«ارخش» نگاشته می‌شود و سپس به هستی ارخش و نمود آن در نمایش، پرداخته خواهد شد.
خلاصه نمایش: نبرد منوچهرشاه با افراسیاب؛ ایران و توران؛ پس از مدتی خشکسالی همه‌جا را فرا می‌گیرد. افراسیاب شرط می‌گذارد: فردی از سپاه زخمگین ایران بیاید و تیری بیندازد؛ تا هر کجا تیر او رفت همانجا مرز ایران و توران شود. به موجب این پیمان، از سپاه ایران ستوربانی به نام آرش توسط افراسیاب برگزیده می‌شود...
اکنون هستی‌شناسی آرش: آرش، ستوربانی ناشناس، با کنش ویژه خویش هویتی نوین پیدا می‌کند: او با پایبندی به پیمان، عدالت را اجرا می‌کند و از مرزهای کشوری که کانون حیات جهان در آن است دفاع می‌کند و آن را گسترش می‌دهد. قهرمانی آرش در گرو برقراری عدالت است. آنچه که آرش ستوربان را، آرش قهرمان و موجودی منحصر به‌فرد می‌کند، آن یگانه وجودی است که کارکردها و معنای کنش آرش در گرو«بودن» اوست: ایزد مهر؛ منشأ هستی و کارکرد آرش است. ارخش یا آرش به معنای خورشید و آفتاب است؛ خورشید نماد ایزد مهر و گردونه‌اش بود که جهان را با آن می‌پیمایید. نگهبانی و تحقق عدالت بر عهده مهر است. در اوستا او را هزار چشم، دارنده چراگاه‌های فراخ نیز می‌دانند. این خصوصیات مهر نمایانگر کارکردهای چندگانه او نیز هستند. اگر بخواهیم بر سیاق ایدئولوژی سه کنش دومزیل بنگریم می‌توان گفت که ایزد مهر توامان در دورانی کنش فرمانروایی، جنگاوری و برزیگری را داشته و حامی تمامی طبقات اجتماعی نیز بوده است.
بر اساس موارد فوق می‌توان گفت: آنچه که در کار دلخواه مشخص نیست سیطره ذات آرش به‌عنوان نیرویی پیش برنده و تعیین‌گر فرجام کار است. در حالی که دلخواه سعی دارد در زبان، رفتار، طراحی لباس و صحنه فضای اسطوره‌ای ـ حماسی را تداعی کند. پس معیاری تعیین می‌کند که می‌خواهد بر اساس آن هستی آرش و ملتی را نشان دهد اما در لایه رویی رفتار آرش و مفاهیم آن گرفتار می‌شود. این ایراد به‌طور کلی خود را در میزانسن و مفاهیم برآمده از آن نشان می‌دهد؛ میزانسن که نمایش‌دهنده ارتباط عناصر نمایش، معنا و کشف لایه‌های پنهان رویدادها و ذهنیت‌هاست، کلیت یک اثر را در بر می‌گیرد. آنچه که دلخواه برگزیده این است: اغلب بازی‌ها در کف صحنه جریان دارند و با نورپردازی از کناره‌ها نیز بر آن تاکید می‌کند، اگر لحظاتی بر بلندی ارابه نیز قرار می‌گیرند صرفا به‌خاطر این ایده کلیشه‌ای است که فرد قدرتمند در بالا قرار دارد. در جریان تردیدهای سپاهیان دوست و دشمن به آرش او دچار هذیان و اضطراب می‌شود که این معقوله به‌قول کی‌یر کگارد هستی‌شناسانه، از طریق تکرار دفرمه شده بعضی جملات و حرکات آهسته بر بحران آرش تاکید می‌کند و این‌گونه می‌خواهد پروسه تحول ستوربان به آرش و شقاوت ناشی از این پوست‌اندازی را نشان دهد. در اینجا ابتدایی‌ترین کار بزرگ‌ترین مشکل می‌شود. ارخش نمایشی شخصیت‌محور است اما به هستی و چگونگی کنش آن دقتی نمی‌شود. آرش ذاتا در پیوند با ایزد مهر است اما میزانسن ارتباطی با کنش و ذات آرش ندارد. یک اصل وجود دارد، اگر مدعی پایبندی به ساختار و مفاهیم اساطیری هستیم باید فرم آن را که پیوسته با کارکردش است نیز نشان دهیم. به استناد حجاری‌های نقش رستم، خورشید یا چرخ گردون مهر و هزار چشم بودن او می‌توان فهمید که شکل هندسی و نمادین«مهر» شکل کامل دایره است؛ این شکل ما را در مورد سازماندهی میزانسن بر صحنه راهنمایی می‌کند. در اسطوره آرش چنین کنش و اندیشه‌ای مستتر است؛ آرش برای تیر انداختن، پروسه‌ای«تحول‌گرایانه» را طی می‌کند و پس از پرتاب تیر، با چرخش (دایره) کیهان یگانه می‌شود. چنانچه بیان شد اصلی‌ترین اشکال ساختاری اثر دلخواه این است که نه تنها مفاهیم اساسی مهر به درستی بیان نشده بلکه میزانسن‌های به کار رفته در تناقض و بی‌ارتباط با مفهوم اثر و ساختار بنیانی داستان است؛ زیرا رفتارها و حرکات بر کف مسطح صحنه با خطوط مستقیم و خشک طراحی شده است در حالی که به استناد موارد فوق باید در کل اثر و روابط، چرخه‌ای مداوم را احساس و مشاهده کنیم. در جهانی که آینده‌اش نامعلوم و قهرمانش پیش از قهرمانی متزلزل و شاهانش مضطرب و مردد هستند نماد دایره و کاربرد آن می‌تواند در بیان سیلان‌های ذهنی، عاطفی و تحول شخصیت‌ها بیانگر حقیقت رخدادها باشد. اگر هستی آرش در پیوند با مهر است از این‌رو تحول او به‌سوی قهرمان شدن می‌تواند و بایسته است که منطبق با ماهیت هستی مهر باشد. آرش چشم ناظر جهان می‌شود، همچون ایزد مهر«هزار چشم» که چیزی از او پنهان نمی‌ماند؛ هر چشمی یک آرش است که عدالت و پیمان در این جهان را می‌پاید؛ از این‌رو تیر انداختن ـ که دلخواه بر آن تاکید دارد- مساله اصلی نیست، بلکه اصل: تحول آرش به«هزار چشم» است. لازم نیست فیگوری خام برای تیراندازی لحاظ شود بلکه لازم است تا تحول آرش بازنمایی شود.
از سویی دیگر رنگ لباس آرش از ابتدا ارغوانی است، رنگ طبقه حاکم؛ در حالی که او ستوربان است و بر اساس رنگ لباس طبقات اجتماعی در اسطوره و حماسه، لباس او باید کبود باشد. آیا دلخواه می‌خواهد همچون ایدئولوژی ناسیونال سوسیالیسم کسرایی بگوید که آرش از همان ابتدا قهرمان است و از اراده«خلق» برآمده؟ حتی اگر چنین باشد در نظر گرفتن تک‌رنگ کهربایی اشتباه است. زیرا دلخواه آرشی را نشان می‌دهد که همچون آرش بیضایی دچار تطور است. کنش رنگ باید مبتنی بر کنش آرش باشد. آرش همچون ایزد مهر سه کنش فرمانروایی و جنگاوری و برزیگری که ایده‌ای مکشوف دو مزیل است را دارد، از این‌رو چرا نباید رنگ لباس او نیز از این فرآیند تبعیت کند؟ یعنی رنگ لباس آرش توامان کبود، سرخ (طبقه ارتشتاران) و ارغوانی است، که وحدتی با تطور هستی‌اش ندارد.
نتیجه آنکه ارخش نمایشی نیست که عمیقا به مفاهیم و چگونگی نمایش آنها اندیشیده شده باشد. اثری است که تاکید بر ناسیونالیسم واپسگرا دارد و ماهیت هستی آرش به‌عنوان شخصیتی که توامان پیش‌برنده و فرجام‌بخش رویدادها است به علت فرم نادرست میزانسن و روابط موجود در آن تحقق نیافته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.