|

بازار کتاب و کتابخوانی در کردستان عراق

صدای پای«سپهری» در «اقلیم»

سعید برآبادی: دختری وارد کتابفروشی می‌شود .«بختیار سعید»، مدیر انتشاراتی «جمال عرفان» می‌رود جلو او و می‌پرسد که دنبال چه کتابی است؟ «کتابی که حالم را خوب کند هم پیدا می‌شود؟» و آقای‌مدیر با صبروحوصله می‌پرسد: حالتان چطور است مگر؟ و دختر طوقی از اشک در چشم می‌آورد و می‌گوید، «عاشقم!» بختیار سعید دستی به‌ موهای جوگندمی‌اش می‌کشد، در کتابفروشی بزرگش به حرکت درمی‌آید و کنار قفسه شعر می‌ایستد، از درون قفسه کتاب فروغ فرخزاد را به ترجمه کُردی بیرون می‌کشد و می‌گوید: «این دوای حال شما و همه عشاق است!»
شاعران و نویسندگان ایرانی، نه‌فقط در افغانستان و تاجیکستان که در میان کردهای سلیمانیه و عراق هم سری بین سرها دارند. قفسه کتابفروشی‌ها در هرجای شهرها، پر است از ترجمه‌های کُردی سهراب سپهری، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، دکترعلی شریعتی و کتاب‌های نفیسی از شاهنامه، سعدی، مولوی و خیام. انتشاراتی «جمال عرفان» اما یک تفاوت با دیگر کتابفروشی‌های سلیمانیه دارد حتی اگر ویترینش از این نام‌های ایرانی لبریز باشد، آن هم درست نام این انتشاراتی است که مرام و خط‌مشی آن را عیان می‌کند: «جمال عرفان یکی از روشنفکران و شخصیت‌های مهم جهان کُردهاست که به‌طور مستقیم روی زندگی مردم ما تاثیرگذاشته.» این اولین جمله‌ای است که بختیار سعید از انتشاراتی‌اش می‌گوید، درست پیش از آنکه بخواهد دنیای فروش‌ کتاب در ایران و کردستان را با هم مقایسه کرده باشد.
انتشاراتی «جمال عرفان»، دوسال از تاسیسش می‌گذرد و در این مدت بیش از 210عنوان کتاب چاپ کرده، با این همه با دیگر انتشاراتی‌های کردستان عراق چند تفاوت بزرگ دارد. اول اینکه تمرکز کتاب‌های چاپ‌شده در این مرکز بر روی نسل‌کشی است. بیان خاطرات حلبچه، روایت گورهای دسته‌جمعی که سال‌ها بعد کشف شده‌اند و مرور انفال‌هایی که 56کتاب در این انتشاراتی مختص آن به نگارش درآمده‌اند همگی تنها بخشی از دستاوردهای بنگاه کتاب «جمال عرفان» است. شاید به‌خاطر این تلاش‌هاست که بختیار سعید می‌گوید، کتاب‌هایی از این دست، در شناساندن فجایع مهم کردها به مردم کردستان و حتی مردم جهان نقش اساسی داشته:«هرسال به تعداد سال‌هایی که از عمر فاجعه حلبچه می‌گذرد، کتاب‌هایی به زبان‌های عربی، کُردی، فارسی و انگلیسی درباره این انفال چاپ می‌کنیم.»
در درون این لایه ظاهری و تبلیغاتی اما وضع این انتشاراتی هم به مصداق مشت نمونه خروار، حکایت از وضع نه‌چندان خوب کتاب و کتابخوانی در کردستان عراق دارد: «پیش از هرچیز، تاثیر جنگ در زندگی روزمره مردم قابل‌مشاهده است که به‌طور مستقیم فروش کتاب را کم کرده اما از طرف دیگر ما هم مثل شما هنوز نتوانسته‌ایم فرهنگ کتابخوانی را در بین مردم‌مان جا بیندازیم.»
جنگ، شعله‌های نقدینگی را فروکاسته، کارمندان انتشاراتی‌ها هم مثل دیگر کارمندها، هر سه‌ماه یک‌بار حقوق می‌گیرند و قدرت خرید مردم آنقدر پایین آمده که بختیار سعید حسرت می‌خورد با وجود آماده‌بودن پنج‌کتاب برای چاپ، انگیزه‌ای در بازار خرید دیده نمی‌شود. جنگ، رسانه‌های خبری را هم سرور کتاب کرده. مردم کردستان، صبح تا شب، هرجایی که باشند، پیچ‌رادیوی‌شان باز است یا از تلویزیون و روزنامه، پیگیر اخبار جنگ با داعش هستند و رونق کتاب خشکیده: «تاریخ ویل دورانت را چاپ کرده‌ایم اما بعید می‌دانم با این کیفیت بالای چاپ، حتی 50نسخه از آن هم در شرایط فعلی به فروش برسد چرا که ذهن مردم نیازمند اخبار است، نه اطلاعات سنگین دنیای کتاب.»
سردی بازار و کسادی دخل، اما باعث نشده که مزاج انتشاراتی‌ها هم یخ شود. بختیار سعید یک برنامه کلی در انتشاراتی‌اش دارد و آن زنده‌کردن فرهنگ و سنت کردهاست: «به‌طورکلی برخورد ما به‌صورت فراگیر و پروژه‌های هدفمند است. مثلا آموزش تاریخ و هنر به کودکان که تا پیش از این فقط حول‌محور کُرد بود، امروز تغییر کرده و به فرهنگ و هنر کل جهان بسط‌ داده ‌شده تا هر دانش‌آموزی، به میزان لازم با دنیای اطرافش آشنا شود.»
دنیای کتاب کردستان عراق، شباهت‌های زیادی به دنیای کتاب در ایران دارد؛ تیراژ متوسط کتاب هزارنسخه است و بختیار سعید می‌گوید تا به حال پیش نیامده که کتابی با تیراژ بیشتر از پنج‌هزارنسخه به چاپ برسد: «نیازهای مردم تغییر کرده، مخاطب سلیقه‌اش را به چرخش درآورده و به همین خاطر ما هم اقداماتی انجام داده‌ایم، مثلا در حال بازاریابی برای کتاب‌هایمان هستیم. این روشی است که شماها هنوز تجربه نکرده‌اید اما ما بازاریاب‌هایی داریم که هرماه، فهرست کتاب‌هایمان را در شهرها و روستاها به مخاطب‌های احتمالی پرزنت می‌کنند.»

سعید برآبادی: دختری وارد کتابفروشی می‌شود .«بختیار سعید»، مدیر انتشاراتی «جمال عرفان» می‌رود جلو او و می‌پرسد که دنبال چه کتابی است؟ «کتابی که حالم را خوب کند هم پیدا می‌شود؟» و آقای‌مدیر با صبروحوصله می‌پرسد: حالتان چطور است مگر؟ و دختر طوقی از اشک در چشم می‌آورد و می‌گوید، «عاشقم!» بختیار سعید دستی به‌ موهای جوگندمی‌اش می‌کشد، در کتابفروشی بزرگش به حرکت درمی‌آید و کنار قفسه شعر می‌ایستد، از درون قفسه کتاب فروغ فرخزاد را به ترجمه کُردی بیرون می‌کشد و می‌گوید: «این دوای حال شما و همه عشاق است!»
شاعران و نویسندگان ایرانی، نه‌فقط در افغانستان و تاجیکستان که در میان کردهای سلیمانیه و عراق هم سری بین سرها دارند. قفسه کتابفروشی‌ها در هرجای شهرها، پر است از ترجمه‌های کُردی سهراب سپهری، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، دکترعلی شریعتی و کتاب‌های نفیسی از شاهنامه، سعدی، مولوی و خیام. انتشاراتی «جمال عرفان» اما یک تفاوت با دیگر کتابفروشی‌های سلیمانیه دارد حتی اگر ویترینش از این نام‌های ایرانی لبریز باشد، آن هم درست نام این انتشاراتی است که مرام و خط‌مشی آن را عیان می‌کند: «جمال عرفان یکی از روشنفکران و شخصیت‌های مهم جهان کُردهاست که به‌طور مستقیم روی زندگی مردم ما تاثیرگذاشته.» این اولین جمله‌ای است که بختیار سعید از انتشاراتی‌اش می‌گوید، درست پیش از آنکه بخواهد دنیای فروش‌ کتاب در ایران و کردستان را با هم مقایسه کرده باشد.
انتشاراتی «جمال عرفان»، دوسال از تاسیسش می‌گذرد و در این مدت بیش از 210عنوان کتاب چاپ کرده، با این همه با دیگر انتشاراتی‌های کردستان عراق چند تفاوت بزرگ دارد. اول اینکه تمرکز کتاب‌های چاپ‌شده در این مرکز بر روی نسل‌کشی است. بیان خاطرات حلبچه، روایت گورهای دسته‌جمعی که سال‌ها بعد کشف شده‌اند و مرور انفال‌هایی که 56کتاب در این انتشاراتی مختص آن به نگارش درآمده‌اند همگی تنها بخشی از دستاوردهای بنگاه کتاب «جمال عرفان» است. شاید به‌خاطر این تلاش‌هاست که بختیار سعید می‌گوید، کتاب‌هایی از این دست، در شناساندن فجایع مهم کردها به مردم کردستان و حتی مردم جهان نقش اساسی داشته:«هرسال به تعداد سال‌هایی که از عمر فاجعه حلبچه می‌گذرد، کتاب‌هایی به زبان‌های عربی، کُردی، فارسی و انگلیسی درباره این انفال چاپ می‌کنیم.»
در درون این لایه ظاهری و تبلیغاتی اما وضع این انتشاراتی هم به مصداق مشت نمونه خروار، حکایت از وضع نه‌چندان خوب کتاب و کتابخوانی در کردستان عراق دارد: «پیش از هرچیز، تاثیر جنگ در زندگی روزمره مردم قابل‌مشاهده است که به‌طور مستقیم فروش کتاب را کم کرده اما از طرف دیگر ما هم مثل شما هنوز نتوانسته‌ایم فرهنگ کتابخوانی را در بین مردم‌مان جا بیندازیم.»
جنگ، شعله‌های نقدینگی را فروکاسته، کارمندان انتشاراتی‌ها هم مثل دیگر کارمندها، هر سه‌ماه یک‌بار حقوق می‌گیرند و قدرت خرید مردم آنقدر پایین آمده که بختیار سعید حسرت می‌خورد با وجود آماده‌بودن پنج‌کتاب برای چاپ، انگیزه‌ای در بازار خرید دیده نمی‌شود. جنگ، رسانه‌های خبری را هم سرور کتاب کرده. مردم کردستان، صبح تا شب، هرجایی که باشند، پیچ‌رادیوی‌شان باز است یا از تلویزیون و روزنامه، پیگیر اخبار جنگ با داعش هستند و رونق کتاب خشکیده: «تاریخ ویل دورانت را چاپ کرده‌ایم اما بعید می‌دانم با این کیفیت بالای چاپ، حتی 50نسخه از آن هم در شرایط فعلی به فروش برسد چرا که ذهن مردم نیازمند اخبار است، نه اطلاعات سنگین دنیای کتاب.»
سردی بازار و کسادی دخل، اما باعث نشده که مزاج انتشاراتی‌ها هم یخ شود. بختیار سعید یک برنامه کلی در انتشاراتی‌اش دارد و آن زنده‌کردن فرهنگ و سنت کردهاست: «به‌طورکلی برخورد ما به‌صورت فراگیر و پروژه‌های هدفمند است. مثلا آموزش تاریخ و هنر به کودکان که تا پیش از این فقط حول‌محور کُرد بود، امروز تغییر کرده و به فرهنگ و هنر کل جهان بسط‌ داده ‌شده تا هر دانش‌آموزی، به میزان لازم با دنیای اطرافش آشنا شود.»
دنیای کتاب کردستان عراق، شباهت‌های زیادی به دنیای کتاب در ایران دارد؛ تیراژ متوسط کتاب هزارنسخه است و بختیار سعید می‌گوید تا به حال پیش نیامده که کتابی با تیراژ بیشتر از پنج‌هزارنسخه به چاپ برسد: «نیازهای مردم تغییر کرده، مخاطب سلیقه‌اش را به چرخش درآورده و به همین خاطر ما هم اقداماتی انجام داده‌ایم، مثلا در حال بازاریابی برای کتاب‌هایمان هستیم. این روشی است که شماها هنوز تجربه نکرده‌اید اما ما بازاریاب‌هایی داریم که هرماه، فهرست کتاب‌هایمان را در شهرها و روستاها به مخاطب‌های احتمالی پرزنت می‌کنند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.