وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان در گفتوگو با «شرق»:
جگرم برای هنرمندان افغان خون است
فریبا پژوه
«برای من هیچسوالی چالشبرانگیز نیست.» این اولین پاسخ دکترمخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ دولت حامد کرزای در افغانستان به سوالات است. رهین سال1352 در مقطع دکترای ادبیات فارسی از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شده است. اگرچه امروز بخشی از اهالی فرهنگ افغانستان نسبت به عملکرد او در دوران وزارتش انتقاد دارند، اما دکتررهین همچنان آزادی رسانهها و مطبوعات را در کشورش میستاید و از آن به عنوان دستاورد دوران وزارتش یاد میکند. بخشی از این گفتوگو بهدلیل قطعی برق، در خاموشی انجام شد و این مساله خود نشان میدهد که وقتی زیرساختهای افغانستان با مشکلات و محدودیتهای چشمگیری مواجه است، عرصه برای هنر و فرهنگ تا چه اندازه محدود خواهد بود. وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان در این گفتوگو، بارها تاکید میکند مشترکات مذهبی، فرهنگی، تاریخی و زبانی ایران و افغانستان بسیار گسترده است و به همین دلایل همکاری فرهنگی دوکشور میتواند گسترش یابد. به گفته او، حضور کمرنگ ایران در افغانستان باوجود مشترکات گسترده فرهنگی دوکشور، فضا را برای حضور سایر کشورهای خارجی در این سرزمین باز خواهد کرد.
افغانستان و ایران سرزمینی باستانی هستند. نمیتوان وجه تمایز پررنگی میان تاریخ این دوکشور قایل شد. تاریخ آثار باستانی این دوکشور -دستکم در بخشی از تاریخ- از هم جدایی ناپذیرند. با این حال، بسیاری از بناهای تاریخی در سراسر افغانستان در حال ازبینرفتن هستند. در کابل همه به ویرانی عمارت «دارالامان» اشاره میکنند. شما برای نگهداری و مرمت آثار باستانی و معاصر افغانستان چه اقداماتی انجام دادهاید؟
افغانستان، عمارت تاریخی ویرانه بسیاری دارد که یکی از آنها قصر دارالامان مربوط به اوایل قرنبیستم است. ما برای بازسازی بناها مشکل داریم. بودجه کافی برای مرمت این آثار باستانی وجود ندارد و تعداد کارشناسهای متخصص و کارآزموده برای نگهداری و مرمت این بناها هم بسیار محدود است. حدود هزارو200بنای تاریخی در افغانستان در خطر انهدام است که قدمت برخی از آنها به تمدنهای پیش از اسلام و بعد از اسلام بازمیگردد. ما فقط توانستیم تعدادی از آنها را بازسازی و احیا کنیم.
تابهحال چه بناهایی بازسازی و احیا شدهاند؟
در کابل تعدادی مسجد تاریخی مرمت شده است. در بلخ و هرات هم چندبنای تاریخی بازسازی شده، ولی من خود به این مساله اذعان دارم کارهای انجامشده به هیچعنوان کافی نیست. بهزودی کار مرمت قصر دارالامان که یادگار مهمی از آغاز استقلال افغانستان است، شروع میشود.
هفتسال پیش وقتی اعلام شد شهر غزنی در سال۲۰۱۳میلادی بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام نامگذاری خواهد شد، دولت افغانستان اعلام کرد قصد دارد سیمای این شهر را تغییر دهد. از سوی دیگر تاکنون تنها برای بازسازی این شهر از سوی ایالاتمتحدهآمریکا 168میلیوندلار به این شهر اختصاص یافته است. اما به گزارش منابع بینالمللی و افغان، تغییر قابلملاحظهای در این شهر به وجود نیامد و این مساله، انتقادهای زیادی را برانگیخت. گفته میشود فساد مالی باعث شد بخش زیادی از منابع مالی در شهر هزینه نشود. نظر شما بهعنوان مسوول امور فرهنگی کشور چیست؟
موسسهای به نام آیسسکو که مرکزش در شهر «تنجه» مراکش است و دکترعبدالعزیز، شهروند عربستان این موسسه را رهبری میکند، هرسال سهشهر را از میان شهرهای ممالک اسلامی به نام پایتخت فرهنگی جهان اسلام انتخاب میکند؛ یکشهر از شمالآفریقا، یکشهر از جهان عرب و یکشهر از آسیاییمرکزی و جنوبی. امسال در بخش آسیایجنوبی نوبت به غزنی رسید. اعضای این موسسه شهرهای مختلف را میبینند و شهری را که از نظر علم و فرهنگ و هنر در گذشته اهمیت داشته، بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام اعلام میکنند. در حقیقت این کار نوعی تجلیل و قدردانی معنوی است. اما ماجرای رسیدن این پولها به وزارت فرهنگ و اطلاعات افغانستان، افسانهای بیش نیست. تنها بودجهای که در اختیار ما قرار گرفته، بودجه دولت افغانستان بوده که رقم آن حدود 10میلیوندلار است. این بودجه به چندینوزارتخانه تخصیص داده شد. ما توانستیم با کمترین پول فعالیت فرهنگی زیادی در غزنی داشته باشیم. بههرحال 32بنای تاریخی در این سالها در غزنی مرمت و احیا شد. تاکید میکنم خبری از کمکهای قابلملاحظه برای بازسازی غزنی نبوده و پیشنهاد نامگذاری آن بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، بیشتر یک تجلیل
و قدردانی از گذشته این شهر بوده است. همچنین ۲۲عنوان کتاب درباره غزنی به چاپ رسیده که در تاریخ وزارت اطلاعات و فرهنگ، این تعداد کتاب در یک زمینه واحد، منتشر نشده است. تعدادی از این کتابها به زبانهای رسمی افغانستان و تعدادی هم به انگلیسی منتشر شدهاند.
مسوولان دولتی افغانستان در چندماه گذشته بارها تاکید کردهاند بودجههای کلان بینالمللی به دولت اختصاص نیافته است. این درحالی است که رسانهها همواره از فساد مالی در افغانستان سخن میگویند. آیا این بودجهها بهصورت واقعی به افغانستان اختصاص یافته است؟
بودجهای که به حوزه فرهنگ و هنر افغانستان اختصاص یافته آنقدر ناچیز است که ما نتوانستهایم به هیچبخشی بهدرستی رسیدگی کنیم. در مسایل زیربنایی مانند احداث شفاخانهها یا مدرسه و راهسازی هزینههایی شده است؛ ولی تا جایی که به فرهنگ و هنر مربوط است، ما کمترین امکانات را داشتهایم.
بههرحال یکی از شعارهای حکومت وحدت ملی، مبارزه جدی با فساد مالی در افغانستان بوده است. جای فساد مالی در مسایل فرهنگی افغانستان دقیقا کجاست؟
دولت ما در گذشته هم دولتی فقیر بود. البته افغانستان منابع و معادن بزرگ زیرزمینی دارد اما درهرحال این کشور، روزگار درازی را فقیرانه روی گنج پشتسر گذاشته است. ما هرگز در این کشور فساد مالی و اداری نداشتهایم. اگر هم بوده، قابلچشمپوشی و بسیار ناچیز است. با نوساناتی که در افغانستان بهوجود آمد و جریانهای خاصی که به این کشور آمدند، مسایل بسیار تغییر کرد. با سقوط طالبان و استقرار حکومت نو در کشور، پول به یکباره و به طور نسنجیدهای به افغانستان سرازیر شد. این مساله باعث بهوجودآمدن فساد اقتصادی در افغانستان شد. بهنظر من فساد اداری در موسسات خارجی فعال در افغانستان، بهمراتب بیشتر از فساد دولتی است. شاید در وزارت فرهنگ برخی از کارمندان دونپایه تخلفاتی داشته باشند، اما در حیفومیل مبالغ هنگفتی که متاسفانه در این کشور هدر میرود، فقط افغانها مقصر نیستند؛ خارجیها نیز تقصیرکارند.
بخشی از جامعه هنری افغانستان بر این باورند که دولت حامد کرزای در بخش فرهنگی استراتژی و برنامه مدونی نداشته است. نظر شما در اینباره چیست؟
جامعه هنری افغانستان انتظار داشته وزارت فرهنگ به آنها کمک کند و البته این انتظار آنها نیز بجا بوده و اقدامات خوبی هم انجام پذیرفته است. بهعنوان مثال هنر فیلمسازی در افغانستان احیا شده و فیلمسازان زیادی اعم از زن و مرد در سطوح مختلف هنری و فکری فعالیت میکنند. اما بههرحال هنرمندان و فیلمسازان هیچگونه پشتیبانی مالیای ندارند و من از این جهت، جگرخون هستم. وزارت اطلاعات و فرهنگ با چنان فقری دستبهگریبان است که نمیتواند بهخاطر احیای هنر به فیلمسازان کمک کند. من خود را در شکایت هنرمندان شریک میدانم. اگرچه باید توجه داشت جشنوارههای هنری و موسیقی بسیاری در افغانستان برگزار شده و هنر و فرهنگ در هرشرایطی باامید راه خود را ادامه داده است. اما کمک وزارت اطلاعات و فرهنگ، قابلتوجه نبوده. همانطور که ما زمینههای آزادی بیان برای خبرنگاران و روزنامهنگاران فراهم کردیم، سعی کردیم برای سایر هنرمندان هم عرصه را آماده کنیم ولی دست ما در این بخش، تنگ است و منابع خارجی هم کمتر به مسایل فرهنگی توجه کردهاند.
اینروزها اقشار مختلف در افغانستان مساله آزادی بیان موجود در رسانهها و مطبوعات را یادآوری میکنند و از آن سخن میگویند. آزادی بیان و رسانه در افغانستان وجود دارد ولی بهنظر میرسد رسانهها بهویژه رسانههای مکتوب مخاطبان زیادی ندارند. گفته میشود میزان نفوذ رسانههای نوشتاری در افغانستان حدود 13درصد است. وزارت اطلاعات و فرهنگ چه اقداماتی برای افزایش تاثیر روزنامهها و رسانههای مکتوب بر افکارعمومی داشته است؟
نزدیک به سهدهه سوادآموزی در افغانستان متوقف بوده است، از اینرو تعداد باسوادان در کشور ما زیاد نیست. اگر جامعه سواد خواندن و نوشتن بیشتری داشته باشد، طبیعی است که در پی آن، سطح مراجعه مردم به رسانههای مکتوب و روزنامهها نیز افزایش خواهد یافت. توجه داشته باشید در افغانستان هم مانند سایر کشورها، رسانههای تصویری و مجازی جایگزین رسانهای مکتوب و روزنامهها شدهاند و جوانان علاقه بیشتری به کانالهای تلویزیونی دارند. در شرایط جنگ، مصیبت، انفجار و آتش و خون طبیعی است که افکارعمومی توجه کمتری به کتاب و فرهنگ مطالعه داشته باشند. البته به منظور تقویت فرهنگ کتاب و کتابخوانی، وزارت فرهنگ هفتهای را به نام هفته مطالعه در سراسر کشور نامگذاری کرده است. در ماه ثور- اردیبهشت- هرسال، نمایشگاه بینالمللی کتاب افغانستان برگزار میشود و مردم به خواندن تشویق میشوند. اینها همه جزو تلاشهای این وزارتخانه بوده ولی بیشک کافی نیست.
بهنظر شما آزادی رسانهها در افغانستان چگونه است؟ آیا سابقه برخورد با رسانهها و روزنامهها در دوره وزارت شما وجود دارد؟
سانسور در رسانههای افغانستان بهندرت اعمال میشود. تنها در صورتی که به حریم زندگی مردم تجاوز یا به رهبران کشورها، ادیان مختلف و بهخصوص اسلام توهین شود، به رسانهها تذکر داده خواهد شد. البته در سالهای گذشته عدهای برای جلبتوجه و گرفتن پناهندگی از کشورهای اروپایی یا آمریکا به طور عمد قانون را زیر پا مینهند و به مسایل مختلف از جمله مسایل مذهبی توهین میکنند. طبیعتا این حرکت باعث تحریک افکارعمومی میشود. دونفر از روزنامهنگاران روزنامه «افغانستاناکسپرس» که چندی پیش توقیف شد، بهطور مستقیم به مسایل مهم مذهبی اهانت کرده بودند. البته آنها بازداشت نشدند و در حال حاضر هم در افغانستان نیستند. افغانستان در آستانه شروع چهاردهمین سال استقرار مطبوعات آزاد در این کشور قرار دارد، ولی تاکنون حتی یک روزنامهنگار زندانی نداشته است.
رقابت کشورهای مختلف در حوزه فرهنگ در افغانستان بسیار گسترده شده است. در روزهای گذشته اعلام شد عربستانسعودی برای ایجاد یک مرکز اسلامی در کابل «چک سفیدامضا» داده است. ترکیه نیز فعالیتهای خود را در زمینه آموزش زبان ترکی از طریق ایجاد موسسات فرهنگی و اقتصادی بیشتر کرده. با اینهمه نمیتوان از کنار مشترکات فراوان تاریخی، زبانی و فرهنگی ایران و افغانستان بهسادگی عبور کرد. این در حالی است که بهنظر میرسد زبان فارسیدری در افغانستان آهستهآهسته دستخوش تغییراتی عمیق میشود. نگاه شما به این موضوع چیست؟
متاسفانه در سالهای گذشته فرهنگ استفاده از واژههای انگلیسی در افغانستان رایج شده است. تا به حال استفاده از واژههای فارسی با حروف انگلیسی رایج نبوده ولی این مساله بهتازگی شیوع پیدا کرده است. این نوع فرهنگ، وارداتی است و تحتتاثیر حضور خارجیها در افغانستان به وجود آمده است. قبول دارم این نفوذ، گسترده و بیرویه بوده و من از این بابت احساس درد و خطر میکنم. بارها این مساله را تذکر دادهایم. اما یک نوع تمایل کوتهفکرانه در کاربرد کلمات انگلیسی در میان مردم کوچهوبازار به وجود آمده. درباره نقش جمهوریاسلامی ایران در مسایل فرهنگی افغانستان باید بگویم متاسفانه ایران کوچکترین سهمی در بازسازی فرهنگی افغانستان نداشته است. حتی در جشن احیای غزنی بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام به هیچکدام از وعدههایش عمل نکرد. حضور کمرنگ ایران با همه مشترکات فرهنگی بین دوکشور، فضا را برای حضور سایر کشورهای خارجی در افغانستان باز میکند.
«برای من هیچسوالی چالشبرانگیز نیست.» این اولین پاسخ دکترمخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ دولت حامد کرزای در افغانستان به سوالات است. رهین سال1352 در مقطع دکترای ادبیات فارسی از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شده است. اگرچه امروز بخشی از اهالی فرهنگ افغانستان نسبت به عملکرد او در دوران وزارتش انتقاد دارند، اما دکتررهین همچنان آزادی رسانهها و مطبوعات را در کشورش میستاید و از آن به عنوان دستاورد دوران وزارتش یاد میکند. بخشی از این گفتوگو بهدلیل قطعی برق، در خاموشی انجام شد و این مساله خود نشان میدهد که وقتی زیرساختهای افغانستان با مشکلات و محدودیتهای چشمگیری مواجه است، عرصه برای هنر و فرهنگ تا چه اندازه محدود خواهد بود. وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان در این گفتوگو، بارها تاکید میکند مشترکات مذهبی، فرهنگی، تاریخی و زبانی ایران و افغانستان بسیار گسترده است و به همین دلایل همکاری فرهنگی دوکشور میتواند گسترش یابد. به گفته او، حضور کمرنگ ایران در افغانستان باوجود مشترکات گسترده فرهنگی دوکشور، فضا را برای حضور سایر کشورهای خارجی در این سرزمین باز خواهد کرد.
افغانستان و ایران سرزمینی باستانی هستند. نمیتوان وجه تمایز پررنگی میان تاریخ این دوکشور قایل شد. تاریخ آثار باستانی این دوکشور -دستکم در بخشی از تاریخ- از هم جدایی ناپذیرند. با این حال، بسیاری از بناهای تاریخی در سراسر افغانستان در حال ازبینرفتن هستند. در کابل همه به ویرانی عمارت «دارالامان» اشاره میکنند. شما برای نگهداری و مرمت آثار باستانی و معاصر افغانستان چه اقداماتی انجام دادهاید؟
افغانستان، عمارت تاریخی ویرانه بسیاری دارد که یکی از آنها قصر دارالامان مربوط به اوایل قرنبیستم است. ما برای بازسازی بناها مشکل داریم. بودجه کافی برای مرمت این آثار باستانی وجود ندارد و تعداد کارشناسهای متخصص و کارآزموده برای نگهداری و مرمت این بناها هم بسیار محدود است. حدود هزارو200بنای تاریخی در افغانستان در خطر انهدام است که قدمت برخی از آنها به تمدنهای پیش از اسلام و بعد از اسلام بازمیگردد. ما فقط توانستیم تعدادی از آنها را بازسازی و احیا کنیم.
تابهحال چه بناهایی بازسازی و احیا شدهاند؟
در کابل تعدادی مسجد تاریخی مرمت شده است. در بلخ و هرات هم چندبنای تاریخی بازسازی شده، ولی من خود به این مساله اذعان دارم کارهای انجامشده به هیچعنوان کافی نیست. بهزودی کار مرمت قصر دارالامان که یادگار مهمی از آغاز استقلال افغانستان است، شروع میشود.
هفتسال پیش وقتی اعلام شد شهر غزنی در سال۲۰۱۳میلادی بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام نامگذاری خواهد شد، دولت افغانستان اعلام کرد قصد دارد سیمای این شهر را تغییر دهد. از سوی دیگر تاکنون تنها برای بازسازی این شهر از سوی ایالاتمتحدهآمریکا 168میلیوندلار به این شهر اختصاص یافته است. اما به گزارش منابع بینالمللی و افغان، تغییر قابلملاحظهای در این شهر به وجود نیامد و این مساله، انتقادهای زیادی را برانگیخت. گفته میشود فساد مالی باعث شد بخش زیادی از منابع مالی در شهر هزینه نشود. نظر شما بهعنوان مسوول امور فرهنگی کشور چیست؟
موسسهای به نام آیسسکو که مرکزش در شهر «تنجه» مراکش است و دکترعبدالعزیز، شهروند عربستان این موسسه را رهبری میکند، هرسال سهشهر را از میان شهرهای ممالک اسلامی به نام پایتخت فرهنگی جهان اسلام انتخاب میکند؛ یکشهر از شمالآفریقا، یکشهر از جهان عرب و یکشهر از آسیاییمرکزی و جنوبی. امسال در بخش آسیایجنوبی نوبت به غزنی رسید. اعضای این موسسه شهرهای مختلف را میبینند و شهری را که از نظر علم و فرهنگ و هنر در گذشته اهمیت داشته، بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام اعلام میکنند. در حقیقت این کار نوعی تجلیل و قدردانی معنوی است. اما ماجرای رسیدن این پولها به وزارت فرهنگ و اطلاعات افغانستان، افسانهای بیش نیست. تنها بودجهای که در اختیار ما قرار گرفته، بودجه دولت افغانستان بوده که رقم آن حدود 10میلیوندلار است. این بودجه به چندینوزارتخانه تخصیص داده شد. ما توانستیم با کمترین پول فعالیت فرهنگی زیادی در غزنی داشته باشیم. بههرحال 32بنای تاریخی در این سالها در غزنی مرمت و احیا شد. تاکید میکنم خبری از کمکهای قابلملاحظه برای بازسازی غزنی نبوده و پیشنهاد نامگذاری آن بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، بیشتر یک تجلیل
و قدردانی از گذشته این شهر بوده است. همچنین ۲۲عنوان کتاب درباره غزنی به چاپ رسیده که در تاریخ وزارت اطلاعات و فرهنگ، این تعداد کتاب در یک زمینه واحد، منتشر نشده است. تعدادی از این کتابها به زبانهای رسمی افغانستان و تعدادی هم به انگلیسی منتشر شدهاند.
مسوولان دولتی افغانستان در چندماه گذشته بارها تاکید کردهاند بودجههای کلان بینالمللی به دولت اختصاص نیافته است. این درحالی است که رسانهها همواره از فساد مالی در افغانستان سخن میگویند. آیا این بودجهها بهصورت واقعی به افغانستان اختصاص یافته است؟
بودجهای که به حوزه فرهنگ و هنر افغانستان اختصاص یافته آنقدر ناچیز است که ما نتوانستهایم به هیچبخشی بهدرستی رسیدگی کنیم. در مسایل زیربنایی مانند احداث شفاخانهها یا مدرسه و راهسازی هزینههایی شده است؛ ولی تا جایی که به فرهنگ و هنر مربوط است، ما کمترین امکانات را داشتهایم.
بههرحال یکی از شعارهای حکومت وحدت ملی، مبارزه جدی با فساد مالی در افغانستان بوده است. جای فساد مالی در مسایل فرهنگی افغانستان دقیقا کجاست؟
دولت ما در گذشته هم دولتی فقیر بود. البته افغانستان منابع و معادن بزرگ زیرزمینی دارد اما درهرحال این کشور، روزگار درازی را فقیرانه روی گنج پشتسر گذاشته است. ما هرگز در این کشور فساد مالی و اداری نداشتهایم. اگر هم بوده، قابلچشمپوشی و بسیار ناچیز است. با نوساناتی که در افغانستان بهوجود آمد و جریانهای خاصی که به این کشور آمدند، مسایل بسیار تغییر کرد. با سقوط طالبان و استقرار حکومت نو در کشور، پول به یکباره و به طور نسنجیدهای به افغانستان سرازیر شد. این مساله باعث بهوجودآمدن فساد اقتصادی در افغانستان شد. بهنظر من فساد اداری در موسسات خارجی فعال در افغانستان، بهمراتب بیشتر از فساد دولتی است. شاید در وزارت فرهنگ برخی از کارمندان دونپایه تخلفاتی داشته باشند، اما در حیفومیل مبالغ هنگفتی که متاسفانه در این کشور هدر میرود، فقط افغانها مقصر نیستند؛ خارجیها نیز تقصیرکارند.
بخشی از جامعه هنری افغانستان بر این باورند که دولت حامد کرزای در بخش فرهنگی استراتژی و برنامه مدونی نداشته است. نظر شما در اینباره چیست؟
جامعه هنری افغانستان انتظار داشته وزارت فرهنگ به آنها کمک کند و البته این انتظار آنها نیز بجا بوده و اقدامات خوبی هم انجام پذیرفته است. بهعنوان مثال هنر فیلمسازی در افغانستان احیا شده و فیلمسازان زیادی اعم از زن و مرد در سطوح مختلف هنری و فکری فعالیت میکنند. اما بههرحال هنرمندان و فیلمسازان هیچگونه پشتیبانی مالیای ندارند و من از این جهت، جگرخون هستم. وزارت اطلاعات و فرهنگ با چنان فقری دستبهگریبان است که نمیتواند بهخاطر احیای هنر به فیلمسازان کمک کند. من خود را در شکایت هنرمندان شریک میدانم. اگرچه باید توجه داشت جشنوارههای هنری و موسیقی بسیاری در افغانستان برگزار شده و هنر و فرهنگ در هرشرایطی باامید راه خود را ادامه داده است. اما کمک وزارت اطلاعات و فرهنگ، قابلتوجه نبوده. همانطور که ما زمینههای آزادی بیان برای خبرنگاران و روزنامهنگاران فراهم کردیم، سعی کردیم برای سایر هنرمندان هم عرصه را آماده کنیم ولی دست ما در این بخش، تنگ است و منابع خارجی هم کمتر به مسایل فرهنگی توجه کردهاند.
اینروزها اقشار مختلف در افغانستان مساله آزادی بیان موجود در رسانهها و مطبوعات را یادآوری میکنند و از آن سخن میگویند. آزادی بیان و رسانه در افغانستان وجود دارد ولی بهنظر میرسد رسانهها بهویژه رسانههای مکتوب مخاطبان زیادی ندارند. گفته میشود میزان نفوذ رسانههای نوشتاری در افغانستان حدود 13درصد است. وزارت اطلاعات و فرهنگ چه اقداماتی برای افزایش تاثیر روزنامهها و رسانههای مکتوب بر افکارعمومی داشته است؟
نزدیک به سهدهه سوادآموزی در افغانستان متوقف بوده است، از اینرو تعداد باسوادان در کشور ما زیاد نیست. اگر جامعه سواد خواندن و نوشتن بیشتری داشته باشد، طبیعی است که در پی آن، سطح مراجعه مردم به رسانههای مکتوب و روزنامهها نیز افزایش خواهد یافت. توجه داشته باشید در افغانستان هم مانند سایر کشورها، رسانههای تصویری و مجازی جایگزین رسانهای مکتوب و روزنامهها شدهاند و جوانان علاقه بیشتری به کانالهای تلویزیونی دارند. در شرایط جنگ، مصیبت، انفجار و آتش و خون طبیعی است که افکارعمومی توجه کمتری به کتاب و فرهنگ مطالعه داشته باشند. البته به منظور تقویت فرهنگ کتاب و کتابخوانی، وزارت فرهنگ هفتهای را به نام هفته مطالعه در سراسر کشور نامگذاری کرده است. در ماه ثور- اردیبهشت- هرسال، نمایشگاه بینالمللی کتاب افغانستان برگزار میشود و مردم به خواندن تشویق میشوند. اینها همه جزو تلاشهای این وزارتخانه بوده ولی بیشک کافی نیست.
بهنظر شما آزادی رسانهها در افغانستان چگونه است؟ آیا سابقه برخورد با رسانهها و روزنامهها در دوره وزارت شما وجود دارد؟
سانسور در رسانههای افغانستان بهندرت اعمال میشود. تنها در صورتی که به حریم زندگی مردم تجاوز یا به رهبران کشورها، ادیان مختلف و بهخصوص اسلام توهین شود، به رسانهها تذکر داده خواهد شد. البته در سالهای گذشته عدهای برای جلبتوجه و گرفتن پناهندگی از کشورهای اروپایی یا آمریکا به طور عمد قانون را زیر پا مینهند و به مسایل مختلف از جمله مسایل مذهبی توهین میکنند. طبیعتا این حرکت باعث تحریک افکارعمومی میشود. دونفر از روزنامهنگاران روزنامه «افغانستاناکسپرس» که چندی پیش توقیف شد، بهطور مستقیم به مسایل مهم مذهبی اهانت کرده بودند. البته آنها بازداشت نشدند و در حال حاضر هم در افغانستان نیستند. افغانستان در آستانه شروع چهاردهمین سال استقرار مطبوعات آزاد در این کشور قرار دارد، ولی تاکنون حتی یک روزنامهنگار زندانی نداشته است.
رقابت کشورهای مختلف در حوزه فرهنگ در افغانستان بسیار گسترده شده است. در روزهای گذشته اعلام شد عربستانسعودی برای ایجاد یک مرکز اسلامی در کابل «چک سفیدامضا» داده است. ترکیه نیز فعالیتهای خود را در زمینه آموزش زبان ترکی از طریق ایجاد موسسات فرهنگی و اقتصادی بیشتر کرده. با اینهمه نمیتوان از کنار مشترکات فراوان تاریخی، زبانی و فرهنگی ایران و افغانستان بهسادگی عبور کرد. این در حالی است که بهنظر میرسد زبان فارسیدری در افغانستان آهستهآهسته دستخوش تغییراتی عمیق میشود. نگاه شما به این موضوع چیست؟
متاسفانه در سالهای گذشته فرهنگ استفاده از واژههای انگلیسی در افغانستان رایج شده است. تا به حال استفاده از واژههای فارسی با حروف انگلیسی رایج نبوده ولی این مساله بهتازگی شیوع پیدا کرده است. این نوع فرهنگ، وارداتی است و تحتتاثیر حضور خارجیها در افغانستان به وجود آمده است. قبول دارم این نفوذ، گسترده و بیرویه بوده و من از این بابت احساس درد و خطر میکنم. بارها این مساله را تذکر دادهایم. اما یک نوع تمایل کوتهفکرانه در کاربرد کلمات انگلیسی در میان مردم کوچهوبازار به وجود آمده. درباره نقش جمهوریاسلامی ایران در مسایل فرهنگی افغانستان باید بگویم متاسفانه ایران کوچکترین سهمی در بازسازی فرهنگی افغانستان نداشته است. حتی در جشن احیای غزنی بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام به هیچکدام از وعدههایش عمل نکرد. حضور کمرنگ ایران با همه مشترکات فرهنگی بین دوکشور، فضا را برای حضور سایر کشورهای خارجی در افغانستان باز میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.