|

«مک‌دونا» در «کالواری» تاریک‌اندیش‌تر از گذشته است

عُزلت قهرمان

جاناتان رامنی . ترجمه حسام نصیری

«کالواری»، دومین فیلم جان مایکل مک‌دونا به‌طرزی چشمگیر از کمدی‌ هیجانی سال 2011 او، «گارد»، تاریک‌اندیشانه‌تر است. آزمایش مساله ایمان و عدم قطعیت ویژگی آزاردهنده اما عمیقا جدی‌ای است که این فیلم پیشنهاد می‌دهد. خلاصه بیانیه کارگردان «کالواری» در این چند جمله خلاصه می‌شود: «میزانسن را به آندرو ویت مدیون است، فلسفه‌اش را به ژان آمری. سبک استعلایی‌اش هم ملهم از روبر برسون است.»
خطوط ساحلی و مراتع فیلم - که لری اسمیت فیلمبرداری‌شان کرده - بعضی وقت‌ها در نماهای هوایی که به شکلی شوم با سرعت به پایین می‌آیند- یادآور نقاشی‌های منظره‌ ویت هستند و می‌توان دید که چطور مساله وحشیگری و مردم‌آزاری ممکن است در این فیلم متاثر از جستارنویس اتریشی‌الاصل آمریکایی و نوشته‌اش درباره «هولوکاست» باشد. درباره برسون هم، کالواری، لحنی سرزنده‌تر از «سبک استعلایی» وی را ممکن است پیش نهد. مک‌دونا همچنین فیلم خود را «خاطرات کشیش دهکده برسون با افزودن کمی شوخی و هزل به آن» توصیف کرده ا‌ست. شوخی‌وهزل به کنار، دقیق‌ترش آن است که فیلم را آمیزه‌ای از خاطرات برسون و نیمروز بدانیم: کالواری نیز نقطه‌اوجش عزلت قهرمان فیلم است که در واپسین آزمون مقدرش به‌تنهایی نبرد می‌کند.
کالواری، در ابتدا اعلام می‌کند که به شکلی کاملا خودآگاه، مانند فیلم «گارد»، یک کمدی‌ سیاه خواهد بود. فیلم، با مردی که به دید نمی‌آید در محل اعتراف شروع می‌شود. مرد می‌گوید: «نخستین‌بار در هفت‌سالگی مورد آزار قرار گرفتم.» در پاسخ آن برندن گلیسونِ کشیش می‌گوید: «یقینا فتح‌باب تکان‌دهنده‌‌ای است.» بعدتر، گفته می‌شود که ممکن است انتظار «مکاشفات سه‌پرده‌ای» را داشته باشیم.
به‌واقع در این فیلم مکاشفات آنچنانی در کار نیست؛ مگر هویت قاتل احتمالی، کشیش، که می‌تواند مایه‌ شگفتی شود. مهم‌تر از آن، چگونگی مواجهه کشیش با مرگ خویش است و اینکه چگونه به هیبت مسیح‌وار می‌رسد و در برابر وسوسه‌ ایمان‌باختن خویش مقاومت می‌کند.
ادعای فیلم که واجد جوهری فلسفی و اخلاقی ا‌ست تا اندازه‌‌ای تکیه بر شانه‌های نیرومند برندن گلیسون دارد؛ همو که تنومندی‌اش در مقام بازیگر، او را باورکردنی‌تر می‌کند؛ مردی که با نیروهای تاریک سقوط‌پذیری انسان دست‌وپنجه نرم می‌کند. گلیسون در نقش جانیان کاریزماتیک دوران فعالیت خود ظاهر شده‌‌ است.
پژواک‌های مشابه شخصیت بویل در کار گلیسون طنین مضاعفی به کالواری می‌بخشد؛ جایی که ما، پدر جیمز را (که نامش تنها در اواخر فیلم آشکار می‌شود) بیش از هرچیز، پذیرفتنی و تجسم نیکی درمی‌یابیم چرا که او اندکی پرسه‌زنی کرده ا‌ست. پدر جیمز، به‌ادعای کالواری، یکی از بهترین کشیش‌هاست؛ کسی که هم بیرون و هم درون جهان بوده‌ و تصمیم به طرد زندگی سکولار گرفته، آن‌هم از موضعی برآمده از تجربه: یقینا برای حرفه‌ای به‌‌خطرافتاده سرمشقی ستبرتر نسبت‌به شخصیت زارونزار و رنج‌کشنده جوان در فیلم برسون است.
جیمز متاهل بوده ا‌ست. پدر است و مشکل نوشخواری داشته. در آن‌حال که دشمن قسم‌خورده‌اش او را بی‌گناه می‌داند، جیمز هر لقبی می‌تواند بگیرد جز «بی‌گناه»؛ او به این‌علت از درگیری‌های دیگران سردرمی‌آورد که به عالم آگاه است. در دیالوگی تندوتیز و به‌خوبی بازی‌شده، دختر بالغش (کیلی رایلی) لغزش‌های خود را به او یادآور می‌شود؛ به‌ویژه این واقعیت که وقتی در پی لباس روحانی بوده، احساسات دخترش را یکسره رها کرده بوده‌.
در همان حال، اجتماع محلی به‌تندی ایمان جیمز را به چالش می‌طلبد، درست مثل مورد فیلم برسون. کارشناس امور مالی، مایکل، خود را همچون آدمی اهل فرهنگ به خیال می‌آورد و مع‌الوصف برای هیچ‌چیزی ارزش قایل نیست. او که توامان از آنچه به آن تبدیل شده هراسان و به‌طرزی منحرفانه غره‌ است؛ جیمز را سرزنش می‌کند و در اقدامی هنجارشکنانه با تابلو «سفرای هانس هولباین» به دردسر می‌اندازد. دیگران نیز به شیوه‌های مختلف سعی در برآشفتن جیمز دارند: زن قصاب، ورونیکا، به اعترافاتش شدت و حدت می‌بخشد و رفیقش، سایمون، بی‌رحمانه درباره روابطشان صریح است... .
آنکه به‌واقع، جیمز را به دردسر می‌اندازد، پزشک فرانک است: او ممکن است درباب نقش کلیشه‌ای خود در مقام «پزشکی ملحد» لودگی کند، اما وقتی حکایت تیره‌وتار کودکی را که به‌ناگاه طی یک عمل جراحی فلج‌ شده به او می‌گوید، در باور جیمز عمیقا خدشه ایجاد می‌کند: «محض خاطر خدا واسه چی یه داستان به این مفتضحی‌رو برام تعریف کردی؟» جیمز دیوانه‌وار واکنش نشان می‌دهد، در همان شبی که سر آخر به دامان مدهوشی درمی‌غلتد.
آنچه سبب رنجیدن اطرافیان می‌شود، توانایی جیمز است برای مواجهه با پیچیدگی و سبُعیتِ جهان. چطور جرات می‌کند بر سر ایمان خویش بماند وقتی جهان، این‌قدر با ایده خدایی بخشنده آشتی‌ناپذیر است؟
کالواری در بیان خشم این شخصیت‌ها، مستقیما از بحران اخیر کاتولیسیسم ایرلندی‌ای سربرمی‌آورد که از سوء‌استفاده اخلاقی برخی کشیش‌ها نشات گرفته بود. این درونمایه‌‌ زمانی صریح‌تر به نمایش درمی‌آید که جیمز، مکالمه‌ای دوستانه با دختری جوان دارد. او تنها از بابت دخالتی که پدر خشمگین وی می‌کند، بین خرقه کشیشی و این رابطه به‌دورازهنجار تمایزی نمی‌بیند. در همان حال، برندن جمهوریخواه، که تهدید به سلب حق رهن شده‌، خشمگنانه می‌خواهد بداند چرا کلیسا بانک‌ها را لعن نمی‌کند. با این حال، کالواری، به سبک برسون، پایان می‌یابد؛ با تصدیق امکان شکوه الهی. به این‌علت صحنه پایانی زندان همچون فیلم «جیب‌بر» (1959) به تصویر کشیده می‌شود.
ضعف عمده کالواری این است که قدری با بی‌قاعدگی شخصیتی آکنده شده‌. نظرگیرتر از همه اضطرار و اضطراب آنتونی پرکینزی در قبال میلو است. اما تندی فوق‌العاده گلیسون و هوش محسوس او در کنار تیزبینی مفهوم پس‌ فیلم، کالواری را پیشرفتی متهورانه‌تر از فیلم «گارد» کرده ا‌ست. این فیلم صرفا به‌خاطر محرک‌های هیجانی درگیرکننده نیست، بلکه از سر نادربودن در عالم سینما نیز متمایز است. «کالواری» پژوهشی است به‌راستی درگیرکننده درباب الهیات و اخلاق.
منبع: نشریه «سایت‌اندساوند»
«کالواری»، دومین فیلم جان مایکل مک‌دونا به‌طرزی چشمگیر از کمدی‌ هیجانی سال 2011 او، «گارد»، تاریک‌اندیشانه‌تر است. آزمایش مساله ایمان و عدم قطعیت ویژگی آزاردهنده اما عمیقا جدی‌ای است که این فیلم پیشنهاد می‌دهد. خلاصه بیانیه کارگردان «کالواری» در این چند جمله خلاصه می‌شود: «میزانسن را به آندرو ویت مدیون است، فلسفه‌اش را به ژان آمری. سبک استعلایی‌اش هم ملهم از روبر برسون است.»
خطوط ساحلی و مراتع فیلم - که لری اسمیت فیلمبرداری‌شان کرده - بعضی وقت‌ها در نماهای هوایی که به شکلی شوم با سرعت به پایین می‌آیند- یادآور نقاشی‌های منظره‌ ویت هستند و می‌توان دید که چطور مساله وحشیگری و مردم‌آزاری ممکن است در این فیلم متاثر از جستارنویس اتریشی‌الاصل آمریکایی و نوشته‌اش درباره «هولوکاست» باشد. درباره برسون هم، کالواری، لحنی سرزنده‌تر از «سبک استعلایی» وی را ممکن است پیش نهد. مک‌دونا همچنین فیلم خود را «خاطرات کشیش دهکده برسون با افزودن کمی شوخی و هزل به آن» توصیف کرده ا‌ست. شوخی‌وهزل به کنار، دقیق‌ترش آن است که فیلم را آمیزه‌ای از خاطرات برسون و نیمروز بدانیم: کالواری نیز نقطه‌اوجش عزلت قهرمان فیلم است که در واپسین آزمون مقدرش به‌تنهایی نبرد می‌کند.
کالواری، در ابتدا اعلام می‌کند که به شکلی کاملا خودآگاه، مانند فیلم «گارد»، یک کمدی‌ سیاه خواهد بود. فیلم، با مردی که به دید نمی‌آید در محل اعتراف شروع می‌شود. مرد می‌گوید: «نخستین‌بار در هفت‌سالگی مورد آزار قرار گرفتم.» در پاسخ آن برندن گلیسونِ کشیش می‌گوید: «یقینا فتح‌باب تکان‌دهنده‌‌ای است.» بعدتر، گفته می‌شود که ممکن است انتظار «مکاشفات سه‌پرده‌ای» را داشته باشیم.
به‌واقع در این فیلم مکاشفات آنچنانی در کار نیست؛ مگر هویت قاتل احتمالی، کشیش، که می‌تواند مایه‌ شگفتی شود. مهم‌تر از آن، چگونگی مواجهه کشیش با مرگ خویش است و اینکه چگونه به هیبت مسیح‌وار می‌رسد و در برابر وسوسه‌ ایمان‌باختن خویش مقاومت می‌کند.
ادعای فیلم که واجد جوهری فلسفی و اخلاقی ا‌ست تا اندازه‌‌ای تکیه بر شانه‌های نیرومند برندن گلیسون دارد؛ همو که تنومندی‌اش در مقام بازیگر، او را باورکردنی‌تر می‌کند؛ مردی که با نیروهای تاریک سقوط‌پذیری انسان دست‌وپنجه نرم می‌کند. گلیسون در نقش جانیان کاریزماتیک دوران فعالیت خود ظاهر شده‌‌ است.
پژواک‌های مشابه شخصیت بویل در کار گلیسون طنین مضاعفی به کالواری می‌بخشد؛ جایی که ما، پدر جیمز را (که نامش تنها در اواخر فیلم آشکار می‌شود) بیش از هرچیز، پذیرفتنی و تجسم نیکی درمی‌یابیم چرا که او اندکی پرسه‌زنی کرده ا‌ست. پدر جیمز، به‌ادعای کالواری، یکی از بهترین کشیش‌هاست؛ کسی که هم بیرون و هم درون جهان بوده‌ و تصمیم به طرد زندگی سکولار گرفته، آن‌هم از موضعی برآمده از تجربه: یقینا برای حرفه‌ای به‌‌خطرافتاده سرمشقی ستبرتر نسبت‌به شخصیت زارونزار و رنج‌کشنده جوان در فیلم برسون است.
جیمز متاهل بوده ا‌ست. پدر است و مشکل نوشخواری داشته. در آن‌حال که دشمن قسم‌خورده‌اش او را بی‌گناه می‌داند، جیمز هر لقبی می‌تواند بگیرد جز «بی‌گناه»؛ او به این‌علت از درگیری‌های دیگران سردرمی‌آورد که به عالم آگاه است. در دیالوگی تندوتیز و به‌خوبی بازی‌شده، دختر بالغش (کیلی رایلی) لغزش‌های خود را به او یادآور می‌شود؛ به‌ویژه این واقعیت که وقتی در پی لباس روحانی بوده، احساسات دخترش را یکسره رها کرده بوده‌.
در همان حال، اجتماع محلی به‌تندی ایمان جیمز را به چالش می‌طلبد، درست مثل مورد فیلم برسون. کارشناس امور مالی، مایکل، خود را همچون آدمی اهل فرهنگ به خیال می‌آورد و مع‌الوصف برای هیچ‌چیزی ارزش قایل نیست. او که توامان از آنچه به آن تبدیل شده هراسان و به‌طرزی منحرفانه غره‌ است؛ جیمز را سرزنش می‌کند و در اقدامی هنجارشکنانه با تابلو «سفرای هانس هولباین» به دردسر می‌اندازد. دیگران نیز به شیوه‌های مختلف سعی در برآشفتن جیمز دارند: زن قصاب، ورونیکا، به اعترافاتش شدت و حدت می‌بخشد و رفیقش، سایمون، بی‌رحمانه درباره روابطشان صریح است... .
آنکه به‌واقع، جیمز را به دردسر می‌اندازد، پزشک فرانک است: او ممکن است درباب نقش کلیشه‌ای خود در مقام «پزشکی ملحد» لودگی کند، اما وقتی حکایت تیره‌وتار کودکی را که به‌ناگاه طی یک عمل جراحی فلج‌ شده به او می‌گوید، در باور جیمز عمیقا خدشه ایجاد می‌کند: «محض خاطر خدا واسه چی یه داستان به این مفتضحی‌رو برام تعریف کردی؟» جیمز دیوانه‌وار واکنش نشان می‌دهد، در همان شبی که سر آخر به دامان مدهوشی درمی‌غلتد.
آنچه سبب رنجیدن اطرافیان می‌شود، توانایی جیمز است برای مواجهه با پیچیدگی و سبُعیتِ جهان. چطور جرات می‌کند بر سر ایمان خویش بماند وقتی جهان، این‌قدر با ایده خدایی بخشنده آشتی‌ناپذیر است؟
کالواری در بیان خشم این شخصیت‌ها، مستقیما از بحران اخیر کاتولیسیسم ایرلندی‌ای سربرمی‌آورد که از سوء‌استفاده اخلاقی برخی کشیش‌ها نشات گرفته بود. این درونمایه‌‌ زمانی صریح‌تر به نمایش درمی‌آید که جیمز، مکالمه‌ای دوستانه با دختری جوان دارد. او تنها از بابت دخالتی که پدر خشمگین وی می‌کند، بین خرقه کشیشی و این رابطه به‌دورازهنجار تمایزی نمی‌بیند. در همان حال، برندن جمهوریخواه، که تهدید به سلب حق رهن شده‌، خشمگنانه می‌خواهد بداند چرا کلیسا بانک‌ها را لعن نمی‌کند. با این حال، کالواری، به سبک برسون، پایان می‌یابد؛ با تصدیق امکان شکوه الهی. به این‌علت صحنه پایانی زندان همچون فیلم «جیب‌بر» (1959) به تصویر کشیده می‌شود.
ضعف عمده کالواری این است که قدری با بی‌قاعدگی شخصیتی آکنده شده‌. نظرگیرتر از همه اضطرار و اضطراب آنتونی پرکینزی در قبال میلو است. اما تندی فوق‌العاده گلیسون و هوش محسوس او در کنار تیزبینی مفهوم پس‌ فیلم، کالواری را پیشرفتی متهورانه‌تر از فیلم «گارد» کرده ا‌ست. این فیلم صرفا به‌خاطر محرک‌های هیجانی درگیرکننده نیست، بلکه از سر نادربودن در عالم سینما نیز متمایز است. «کالواری» پژوهشی است به‌راستی درگیرکننده درباب الهیات و اخلاق.
منبع: نشریه «سایت‌اندساوند»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.